Bana Dokunma'dan Aç Bir Kurda: Orta Çağ Cerrahının Kanser Sınavı
37. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
12. Yüzyılda bir cerrah, yüzdeki "dokunulmaz" (noli me tangere) kanserler ile bacaklardaki "aç bir kurt gibi yiyen" (lupus) ülserleri ayırarak onkoloji tarihinin seyrini değiştirdi.
On birinci yüzyılda Konstantin Afrikanus, Doğu'nun teorik tıp hazinesini (Liber Pantegni) Batı'ya taşıyarak "hastalığın nedenini" açıklamaya çalışmıştı. Ancak teorik bilgi, hasta yatağının başında kanayan bir yarayla yüzleşen hekim için tek başına yeterli değildi. On ikinci yüzyıla gelindiğinde, Avrupa tıbbında ibre teoriden pratiğe, yani cerrahiye dönmeye başladı.
Bu dönüşümün kalbi Güney İtalya'daki ünlü Salerno Tıp Okulu'ydu. Ve bu okulun yetiştirdiği en parlak zihinlerden biri, "Parmalı Roger" olarak da bilinen Roger Frugardi idi. Frugardi, sadece eski kitapları okuyan bir akademisyen değildi; o, bıçağını kullanan, yarayı gözlemleyen ve gördüklerini sistematik bir şekilde kaydeden bir cerrahtı.
Practica Chirurgiae: İlk Sistematik Cerrahi Kitabı
Yaklaşık 1180 yılında kaleme aldığı Practica Chirurgiae (Cerrahi Pratiği), Latin Avrupa'da yazılmış ilk sistematik cerrahi el kitabı olma özelliğini taşır. Daha sonra "Rogerina" adıyla ünlenen bu eser, skolastik alıntılardan arınmış, net ve gözleme dayalı bir üslupla yazılmıştır.
Kafa travmalarından guatr ameliyatlarına kadar geniş bir yelpazeyi kapsayan eser, özellikle onkoloji tarihi açısından devrim niteliğinde bir yenilik getirmiştir: Hastalıkların anatomik yerleşimlerine göre sınıflandırılması ve prognoz (hastalık gidişatı) tahmini.
Bir Metaforun Doğuşu: "Lupus" (Kurt)
Roger Frugardi, tıp literatürüne bugün bile kullandığımız, ancak o dönemde çok daha geniş bir anlam taşıyan bir terim kazandırdı: Lupus (Kurt).
Not: Roger'ın tanımladığı "Lupus", bugünkü otoimmün hastalık olan Sistemik Lupus Eritematozus (SLE) ile birebir örtüşmez. Muhtemelen deri tüberkülozu, ağır venöz ülserler veya nekrotizan enfeksiyonları tanımlıyordu. Ancak bu ayrım, hekimlerin "benzer görünen ama farklı davranan" hastalıkları ayırt etmeye başladığının kanıtıydı.
Hayati Ayrım: Noli Me Tangere vs. Lupus
Frugardi'nin onkolojik vizyonunun zirvesi, yüz bölgesindeki tümörler ile vücudun diğer bölgelerindeki yaralar arasında yaptığı keskin ayrımdır. Bu ayrım, bir cerrahın ne zaman durması gerektiğini bilmesinin tarihidir.
"Bana Dokunma"
Yüz bölgesinde çıkan, ülserleşmiş, kötü huylu lezyonlar.
Roger'ın Uyarısı: Bıçakla veya dağlamayla müdahale etme! Cerrahi, bu hastalığı daha da alevlendirir ve hızla yayılmasına neden olur.
(Bugünkü Bazal Hücreli Karsinom)
"Bacaklardaki Kurt"
Uyluk ve bacaklarda görülen, yiyici ve agresif ülserler.
Roger'ın Önerisi: Cerrahi müdahaleye ve agresif temizliğe uygundur. Doğru tedavi ile iyileşebilir.
(Ağır enfeksiyonlar veya ülserler)
Roger ayrıca gövde bölgesindeki döküntülü lezyonlar için de "Cingulus" (Kuşak) terimini kullanmıştır ki bu muhtemelen Zona (Herpes Zoster) hastalığına işaret etmektedir.
Orta Çağ'da Tedavi: Yumurta Akı Sargıları
Roger Frugardi'nin tedavileri, dönemin farmakolojisi ile pratik çözümlerin bir karışımıydı. Boyun yaralanmaları ve bazı yüzeysel lezyonlar için geliştirdiği protokol oldukça ilginçti:
- Yumurta Akı (Egg-Albumen): Yaraların üzerine yumurta akı sürülmüş sargılar uygulanırdı. Yumurta akı kuruduğunda, yaranın üzerinde koruyucu, hava geçirmeyen ve dokuyu büzüştüren doğal bir tabaka oluştururdu.
- Cıvalı Merhemler: Deri hastalıklarında cıva kullanımı bu dönemde yaygınlaşmaya başlamıştı ve Roger da belirli durumlarda topikal (yüzeysel) uygulamaları önermekteydi.
DROZDOGAN AKADEMİ YORUMU
Roger Frugardi, modern onkolojinin en önemli prensiplerinden biri olan "Biyolojik Davranışa Göre Tedavi" ilkesinin atasıdır. Yüzyıllar önce, mikroskop veya patoloji raporu olmadan, sadece gözlemle; yüzdeki bir kansere bıçak vurmanın felaket getireceğini, ancak bacaktaki bir ülserin temizlenmesi gerektiğini ayırt etmiştir.Bugün bizler tümörleri genetik özelliklerine göre sınıflandırıyoruz, Roger ise anatomik yerleşimlerine ve klinik seyirlerine göre sınıflandırmıştı. Onun "Noli me tangere" (Bana Dokunma) uyarısı, tıbbın en temel ilkesi olan "Primum non nocere" (Önce zarar verme) prensibinin onkolojideki en somut karşılığıdır.
Kaynaklar
- 1. Two Masters of Surgery in Parma during the Middle Ages - ResearchGate
- 2. Rogerius (physician) - Wikipedia
- 3. The main stages in the history of systemic lupus erythematosus - PubMed
- 4. Beyond the Metaphor: Lupus Disease between the Middle Ages and the Early Modern Period
