درد موضعی پس از تزریق و انفوزیون: چرا ایجاد می‌شود و چه زمانی باید جدی گرفته شود؟
در این مقاله
چرا پس از سرم یا تزریق، دستم درد می‌کند؟
درد محل تزریق از عوارضی است که ممکن است در اثر برخی درمان‌های شیمی‌درمانی وریدی (IV) ایجاد شود. این وضعیت به‌صورت ناراحتی، حساسیت یا درد در نقطه ورود سوزن به رگی که دارو از طریق آن تجویز می‌شود، تعریف می‌شود. معمولاً در اثر تحریک دیواره رگ توسط دارو رخ می‌دهد. در موارد جدی‌تر، ممکن است اکستراوازاسیون اتفاق بیفتد؛ در این حالت دارو از رگ نشت می‌کند، در بافت‌های اطراف پخش می‌شود و می‌تواند آسیب بافتی جدی ایجاد کند.
درد محل تزریق چگونه بروز می‌کند؟
درد محل تزریق بسته به شدت آن می‌تواند به شکل‌های متفاوتی بروز کند. معمولاً به‌صورت درد تیز یا مبهم، احساس سوزش یا درد ضربان‌دار توصیف می‌شود و به محل تجویز IV محدود است. همچنین ممکن است در این ناحیه، علائمی مانند
- قرمزی،
- تورم،
- افزایش گرما
نیز همراه آن باشند.
علل درد محل تزریق
تحریک دیواره رگ توسط دارو (ایریتاسیون)
- داروهای محرک ممکن است در سطح داخلی رگ التهاب ایجاد کنند.
- این وضعیت با درد، قرمزی، سوزش و حساسیت بروز می‌کند.
- برای نمونه: داروهای شیمی‌درمانی مانند پاکلیتاکسل، کربوپلاتین و سیکلوفسفامید.
اکستراوازاسیون (نشت به خارج رگ)
- وضعیتی است که دارو از رگ خارج می‌شود و به بافت‌های اطراف نشت می‌کند.
- به‌ویژه نشت داروهای تاول‌زا به بافت می‌تواند درد شدید، تورم، قرمزی و نکروز ایجاد کند.
- به مداخله فوری نیاز دارد.
تشکیل لخته (ترومبوز)
- لخته خونی کوچک در محل کاتتر یا داخل رگ می‌تواند جریان دارو را مسدود کند یا به دیواره رگ فشار بیاورد.
- این وضعیت نیز ممکن است به درد و ادم منجر شود.
قرار دادن سوزن در محل نامناسب
- اگر رگی بسیار کوچک یا سطحی انتخاب شود، ممکن است تزریق خارج‌رگی یا سوراخ شدن رگ رخ دهد.
- این امر جدا از اثر دارو، از راه مکانیکی درد ایجاد می‌کند.
داروی غلیظ یا انفوزیون سریع
- تجویز دارو بدون رقیق‌سازی یا با سرعت زیاد می‌تواند رگ را تحریک کند.
عفونت
- ممکن است در محل ورود کاتتر عفونت موضعی ایجاد شود.
- در این حالت، قرمزی، افزایش گرما و ترشح ممکن است همراه درد باشند.
علل درد محل تزریق، هم با دارو (سمیت، تحریک، اکستراوازاسیون) و هم با عوامل مکانیکی و عروقی ارتباط دارند. هنگام بروز درد باید شدت وضعیت ارزیابی شود و در صورت لزوم، انفوزیون متوقف و درمان مناسب آغاز شود.
چه کسانی دچار درد محل تزریق (انفوزیون) می‌شوند؟
درد محل تزریق (انفوزیون)، به‌ویژه در بیمارانی که برخی داروهای شیمی‌درمانی را وریدی (IV) دریافت می‌کنند، شایع‌تر است. بروز آن هم به ویژگی‌های داروی مصرفی و هم به ساختار عروق بیمار و روش تجویز وابسته است.
بیماران دریافت‌کننده داروهای محرک یا تاول‌زا
داروهای محرک دیواره رگ را تحریک می‌کنند و می‌توانند درد و التهاب ایجاد کنند.
نمونه‌های داروهای محرک:
- عوامل آلکیله‌کننده: کربوپلاتین، سیس‌پلاتین، اگزالی‌پلاتین، سیکلوفسفامید، بنداموستین، کارموستین، داکاربازین، بوسولفان، ایفوسفامید، ملفالان
- مهارکننده‌های توپوایزومراز: دوکسوروبیسین لیپوزومی، میتوکسانترون، اتوپوزاید، ایرینوتکان، توپوتکان
- تاکسان‌ها: پاکلیتاکسل، دوستاکسل، ایکسابپیلون
- تراستوزوماب امتانسین
داروهای تاول‌زا در صورت نشت به خارج رگ می‌توانند آسیب بافتی جدی ایجاد کنند.
- آنتراسیکلین‌ها: دوکسوروبیسین، دانوروبیسین، اپی‌روبیسین، ایداروبیسین
- آلکالوئیدهای وینکا: وین‌کریستین، وین‌بلاستین، وینورلبین
- ترابکتدین
- اگزالی‌پلاتین
- میتومایسین
- داکتینومایسین
خطر بروز درد در بیمارانی که با این داروها درمان می‌شوند بالاتر است.
بیماران دریافت‌کننده داروی تاول‌زا از راه ورید محیطی
- وریدهای محیطی کوچک، در مقایسه با وریدهای مرکزی بزرگ حساس‌ترند.
- در بیمارانی که کاتتر ورید مرکزی (پورت، PICC، Hickman و مانند آن) ندارند، خطر بیشتر است.
افراد سالمند
- با افزایش سن، عروق شکننده‌تر و گردش خون وریدی ضعیف‌تر می‌شود.
- این وضعیت توزیع مناسب دارو در داخل رگ را دشوار می‌کند.
بیماران با ساختار وریدی ضعیف
- در افرادی که ساختار عروقی‌شان به علت شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی قبلی یا بیماری‌های مزمن آسیب دیده، خطر افزایش می‌یابد.
موارد انفوزیون سریع
- تجویز سریع دارو می‌تواند تحریک داخل‌رگی را افزایش دهد و درد ایجاد کند.
بیماران دریافت‌کننده دارو با رقیق‌سازی ناکافی
- داروهای غلیظ که بدون رقیق‌سازی یا با حجم ناکافی تجویز می‌شوند، ممکن است به سطح رگ آسیب بزنند.
بیماران دریافت‌کننده درمان انفوزیونی طولانی‌مدت
- در افرادی که هر روز یا مکرر انفوزیون دریافت می‌کنند، استفاده مکرر از عروق، حساسیت را افزایش می‌دهد.
درد محل انفوزیون چگونه درمان می‌شود؟
تزریق باید فوراً متوقف شود
- اگر درد، سوزش، تورم یا قرمزی مشاهده شد، انفوزیون باید بی‌درنگ قطع شود.
- داروی باقی‌مانده در کاتتر و مقداری خون باید با آسپیراسیون برگشتی خارج شوند (به‌ویژه در صورت شک به اکستراوازاسیون).
اقدامات موضعی (کمپرس)
- می‌توان کمپرس گرم یا سرد به کار برد:
- در تحریک: معمولاً کمپرس سرد ترجیح داده می‌شود.
- در اکستراوازاسیون برخی داروها (مانند وین‌کریستین و وینورلبین)، کمپرس گرم توصیه می‌شود.
- کمپرس را می‌توان چند بار در روز و هر بار به مدت 15–20 دقیقه به کار برد.
مداخله با داروهای ویژه در اکستراوازاسیون
- در صورت خروج برخی داروها از رگ، ممکن است تجویز پادزهر موضعی یا عوامل پخش‌کننده لازم باشد.
حمایت علامتی
- برای درد می‌توان مسکن سیستمیک (پاراستامول، NSAİİ) استفاده کرد.
- در صورت ادم موضعی، بالا نگه داشتن دست و استراحت توصیه می‌شود.
مشاهده و پایش
- در صورت شک به اکستراوازاسیون یا تحریک شدید، بیمار باید دست‌کم 24–48 ساعت تحت نظر باشد.
- اگر نکروز بافتی ایجاد شود، ممکن است مشاوره جراحی لازم باشد.
چگونه از درد محل انفوزیون پیشگیری کنیم؟
باید رگ مناسب انتخاب شود.
- رگی بزرگ و سالم با جریان خون خوب باید انتخاب شود.
- رگ‌های کوچک، ضعیف یا قبلاً استفاده‌شده پرخطرند.
- وریدهای بالای آرنج باید ترجیح داده شوند و از وریدهای پشت دست پرهیز شود.
برای داروهای تاول‌زا باید کاتتر مرکزی ترجیح داده شود.
داروهای تاول‌زا (داروهای دارای توان آسیب به بافت)، در صورت امکان باید از طریق کاتتر ورید مرکزی تجویز شوند:
- مسیر PICC
- کاتترهای تونل‌دار (Hickman, Groshong)
- پورت‌های کاشته‌شده
به این ترتیب دارو به‌جای رگ کوچک، وارد ورید مرکزی با قطر بزرگ می‌شود و خطر اکستراوازاسیون و درد کاهش می‌یابد.
باید کاتتر با ضخامت مناسب (گیج) استفاده شود.
- بر اساس ویسکوزیته دارو و مدت انفوزیون، باید سوزن یا کانول با قطر مناسب انتخاب شود.
- سوزن‌های وریدی بسیار نازک ممکن است موجب فشار بالا، آسیب رگ و درد شوند.
رقیق‌سازی و انفوزیون آهسته
- داروها باید مناسب رقیق شوند و با سرعت کنترل‌شده تجویز گردند.
- انفوزیون سریع، تحریک داخل‌رگی و درد را افزایش می‌دهد.
پایش رگ هنگام تجویز
پرستار باید در طول انفوزیون:
- محل رگ را پیوسته از نظر تورم، قرمزی، سوزش، افزایش مقاومت و نشانه‌های مشابه مشاهده کند.
- بیمار نیز باید درباره احساس درد، سوزش یا تیر کشیدن هنگام فرایند آگاه شود.
پیش از انفوزیون باید باز بودن مسیر وریدی بررسی شود.
- آسپیراسیون برگشتی و عبور سالین باید به‌درستی انجام شوند.
- اگر مقاومت حس شود، نباید انفوزیون را آغاز کرد.
آموزش و اطلاع‌رسانی
پرستاران و کارکنان سلامت:
- مدیریت داروهای تاول‌زا
- پروتکل‌های پیشگیری از اکستراوازاسیون
باید در موضوعاتی مانند اینها به‌طور منظم آموزش ببینند.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.