İnyeksiya və infuziyadan sonra yerli ağrı: Niyə yaranır, nə vaxt ciddi qəbul edilməlidir?

Sistem və ya iynədən sonra qolum niyə ağrıyır?

İnyeksiya yerində ağrı bəzi venadaxili (IV) kimyaterapiya müalicələri ilə əlaqəli yarana bilən əlavə təsirdir. Bu hal dərmanın verildiyi damara iynənin yerləşdirildiyi nöqtədə yaranan narahatlıq, həssaslıq və ya ağrı kimi təsvir olunur. Adətən dərmanın damar divarlarını qıcıqlandırması nəticəsində yaranır. Daha ciddi hallarda ekstravazasiya adlanan hadisə baş verə bilər; bu zaman dərman damardan kənara sızaraq ətraf toxumalara yayılır və ciddi toxuma zədələnməsinə səbəb ola bilər.

İnyeksiya yerində ağrı özünü necə göstərir?

İnyeksiya yerində ağrı şiddətindən asılı olaraq müxtəlif formalarda özünü göstərə bilər. Adətən kəskin və ya küt ağrı, yanma hissi və ya döyünən ağrı kimi təsvir olunur və IV tətbiq nahiyəsi ilə məhdudlaşır. Həmçinin həmin nahiyədə:

• Qızartı,
• Şişkinlik,
• Temperatur artımı

kimi əlamətlər də müşayiət edə bilər.

İnyeksiya yerində ağrının səbəbləri

Dərmanın damar divarlarını qıcıqlandırması (irritasiya)

• Qıcıqlandırıcı xüsusiyyətli dərmanlar damarın daxili səthində iltihaba səbəb ola bilər.
• Bu hal ağrı, qızartı, yanma və həssaslıqla özünü göstərir.
• Nümunə: Paklitaksel, karboplatin, siklofosfamid kimi kimyaterapiya preparatları.

Ekstravazasiya (damardan kənara sızma)

• Dərmanın damardan çıxaraq ətraf toxumalara sızmasıdır.
• Xüsusilə vezikant dərmanlar toxumaya sızarsa, ciddi ağrı, şişkinlik, qızartı və nekroza səbəb ola bilər.
• Təcili müdaxilə tələb edir.

Laxta (tromboz) yaranması

• Kateter yerində və ya damarda yaranan kiçik qan laxtası dərmanın axınına mane ola və ya damar divarında təzyiq yarada bilər.
• Bu da ağrı və ödemlə nəticələnə bilər.

İynənin uyğun olmayan yerə yerləşdirilməsi

• Çox kiçik və ya səthi damar seçildikdə damardan kənar inyeksiya və ya damarın deşilməsi baş verə bilər.
• Bu da dərmanın təsirindən əlavə mexaniki olaraq ağrı yaradır.

Yüksək konsentrasiyalı və ya sürətli infuziya

• Dərmanların durulaşdırılmadan verilməsi və ya çox sürətli tətbiqi damar qıcıqlanmasına səbəb ola bilər.

İnfeksiya

• Kateterin giriş yerində yerli infeksiya yarana bilər.
• Bu halda ağrı ilə yanaşı qızartı, temperatur artımı və axıntı ola bilər.

İnyeksiya yerində ağrının səbəbləri həm dərmanla (toksiklik, irritasiya, ekstravazasiya), həm də mexaniki və damar amilləri ilə əlaqəlidir. Ağrı yarandıqda vəziyyətin ciddiliyi qiymətləndirilməli, lazım gələrsə, infuziya dayandırılmalı və uyğun müalicəyə başlanmalıdır.

Kimlərdə inyeksiya (infuziya) yerində ağrı müşahidə olunur?

İnyeksiya (infuziya) yerində ağrı xüsusilə bəzi kimyaterapiya dərmanlarını venadaxili (IV) alan pasiyentlərdə daha çox müşahidə olunur. Bu halın yaranması həm istifadə olunan dərmanın xüsusiyyətlərindən, həm də pasiyentin damar quruluşundan və tətbiq texnikasından asılıdır.

Qıcıqlandırıcı və ya vezikant dərman alan pasiyentlərdə

Qıcıqlandırıcılar damar divarını qıcıqlandırır, ağrı və iltihaba səbəb ola bilər.

Qıcıqlandırıcı dərman nümunələri:

• Alkilləşdirici preparatlar: karboplatin, sisplatin, oksaliplatin, siklofosfamid, bendamustin, karmustin, dakarbazin, busulfan, ifosfamid, melfalan
• Topoizomeraza inhibitorları: liposomal doksorubisin, mitoksantron, etoposid, irinotekan, topotekan
• Taksanlar: paklitaksel, dosetaksel, iksabepilon
• Trastuzumab emtansin

Vezikantlar damardan kənara sızdıqda ciddi toxuma zədələnməsinə səbəb ola bilər.

• Antrasiklinlər: doksorubisin, daunorubisin, epirubisin, idarubisin
• Vinka alkaloidləri: vinkristin, vinblastin, vinorelbin
• Trabektidin
• Oksaliplatin
• Mitomisin
• Daktinomisin

Bu dərmanlarla müalicə olunan pasiyentlərdə ağrı yaranma riski daha yüksəkdir.

Periferik damar yolu ilə vezikant dərman verilən pasiyentlərdə

• Kiçik diametrli periferik damarlar böyük mərkəzi damarlarla müqayisədə daha həssasdır.
• Mərkəzi venoz kateter (port, PICC, Hickman və s.) istifadə olunmayan pasiyentlərdə risk daha yüksəkdir.

Yaşlı şəxslərdə

• Yaş artdıqca damarlar daha kövrək olur və venoz qan dövranı zəifləyir.
• Bu, dərmanların damar daxilində düzgün paylanmasını çətinləşdirir.

Zəif vena quruluşu olan pasiyentlərdə

• Əvvəlki kimyaterapiya, radioterapiya və ya xroniki xəstəliklər səbəbindən damar quruluşu pozulmuş şəxslərdə risk artır.

Sürətli infuziya aparılan hallarda

• Dərmanın sürətlə verilməsi damardaxili qıcıqlanmanı artıra və ağrıya səbəb ola bilər.

Dərmanı kifayət qədər durulaşdırılmadan alan pasiyentlərdə

• Durulaşdırılmadan və ya kifayət qədər maye həcmi olmadan verilən konsentrat dərmanlar damar səthini zədələyə bilər.

Uzunmüddətli infuziya müalicəsi alan pasiyentlərdə

• Gündəlik və ya tez-tez infuziya alan şəxslərdə damarlar təkrar-təkrar istifadə olunduğu üçün həssaslıq artır.

İnfuziya yerində ağrı necə müalicə olunur?

İnyeksiya dərhal dayandırılmalıdır

• Ağrı, yanma, şişkinlik və ya qızartı hiss edilərsə, infuziya dərhal dayandırılmalıdır.
• Kateterdə qalan dərman və müəyyən miqdarda qan geri aspirasiya ilə çıxarılmalıdır (xüsusilə ekstravazasiya şübhəsi varsa).

Yerli tətbiqlər (kompreslər)

• İsti və ya soyuq kompres tətbiq oluna bilər:
• Qıcıqlanma zamanı: adətən soyuq kompresə üstünlük verilir.
• Bəzi dərmanların ekstravazasiyasında (məsələn, vinkristin, vinorelbin) isti kompres tövsiyə olunur.
• Kompres gündə bir neçə dəfə 15–20 dəqiqə ərzində tətbiq oluna bilər.

Ekstravazasiya zamanı xüsusi dərmanlarla müdaxilə

• Bəzi dərmanlar damardan kənara çıxdıqda yerli antidot və ya yayıcı preparatların tətbiqi lazım gələ bilər.

Simptomatik dəstək

• Ağrı üçün sistemik analgetiklər (parasetamol, QSİƏP) istifadə oluna bilər.
• Yerli ödem varsa, qolu yuxarı qaldırmaq və istirahət tövsiyə olunur.

Müşahidə və izləmə

• Ekstravazasiya və ya ciddi qıcıqlanma şübhəsində pasiyent ən azı 24–48 saat müşahidə olunmalıdır.
• Toxuma nekrozu yaranarsa, cərrah konsultasiyası lazım gələ bilər.

İnfuziya yerində ağrının qarşısı necə alınır?

Uyğun damar seçilməlidir.

• Qan axını yaxşı olan, böyük və sağlam damar seçilməlidir.
• Kiçik, zəif və ya əvvəllər istifadə edilmiş damarlar risklidir.
• Dirsəkdən yuxarıdakı damarlara üstünlük verilməli, əlin arxasındakı damarlardan çəkinmək lazımdır.

Vezikant dərmanlarda mərkəzi kateterə üstünlük verilməlidir.

Vezikant dərmanlar (toxumanı zədələyə bilən dərmanlar) mümkünsə mərkəzi venoz kateter vasitəsilə verilməlidir:

• PICC xətti
• Tunelli kateterlər (Hickman, Groshong)
• İmplantasiya edilmiş portlar

Beləliklə, dərman kiçik damar əvəzinə böyük diametrli mərkəzi damara verilir və ekstravazasiya ilə ağrı riski azalır.

Uyğun qalınlıqda (Gauge) kateter istifadə edilməlidir.

• Dərmanın özlülüyünə və infuziya müddətinə görə uyğun diametrli iynə və ya kanül seçilməlidir.
• Çox nazik damar iynələri yüksək təzyiqə, damar zədələnməsinə və ağrıya səbəb ola bilər.

Durulaşdırma və yavaş infuziya

• Dərmanlar uyğun şəkildə durulaşdırılmalı və nəzarət olunan sürətlə verilməlidir.
• Sürətli infuziya damardaxili qıcıqlanmanı və ağrını artırır.

Tətbiq zamanı damarın izlənməsi

Tibb bacısı infuziya müddətində:

• Şişkinlik, qızartı, yanma, müqavimət artımı kimi əlamətlər baxımından damar giriş yerini daim müşahidə etməlidir.
• Pasiyent də prosedur zamanı ağrı, yanma və ya sancma hissi barədə məlumatlandırılmalıdır.

İnfuziyadan əvvəl damarın açıqlığı yoxlanılmalıdır.

• Geri aspirasiya və fizioloji məhlulun keçməsi problemsiz olmalıdır.
• Müqavimət hiss olunursa, infuziyaya başlanmamalıdır.

Təlim və məlumatlandırma

Tibb bacıları və səhiyyə işçiləri:

• Vezikant dərmanların idarə olunması
• Ekstravazasiyanın qarşısının alınması protokolları

kimi mövzularda müntəzəm təlim almalıdırlar.