درمان هم‌زمان با کپسیتابین و پرتودرمانی در سرطان رکتوم

کپسیتابین (Xeloda) هم‌زمان با پرتودرمانی، رویکرد نئوادجوانت یا پیش از جراحی است که به‌ویژه در سرطان رکتوم موضعی‌پیشرفته ترجیح داده می‌شود. این ترکیب با هدف کوچک‌کردن تومور، افزایش موفقیت جراحی و کنترل موضعی به کار می‌رود.

هدف درمان

• کاهش حجم تومور.
• کاهش نشانه‌ها، مانند خونریزی، درد و دشواری دفع.
• افزایش امکان برداشت با جراحی.
• کاهش خطر عود موضعی.
• افزایش بقای بدون بیماری و بقای کلی در بلندمدت.

این درمان چگونه اثر می‌کند؟

کپسیتابین(https://www.drozdogan.com/kapesitabin-kapeda-xeloda-kapetabin-xeltabin-nedir-yan-etki/)

• کپسیتابین پیش‌دارویی است که مستقیماً فعال نیست. در کبد و به‌ویژه بافت تومور، با فرایند آنزیمی به 5-فلورواوراسیل (5-FU) تبدیل می‌شود. 5-FU حاصل از سه مسیر اصلی در سلول سرطانی اثر می‌کند:
• مهار ساخت DNA: 5-FU آنزیم تیمیدیلات سنتتاز (TS) را مهار می‌کند. این آنزیم در تولید تیمیدین مونوفسفات (dTMP) لازم برای ساخت DNA نقش مهمی دارد. مهار TS همانندسازی DNA را مختل و موجب مرگ سلول می‌شود.
• اختلال سوخت‌وساز RNA: 5-FU به‌جای یوریدین تری‌فسفات (UTP) وارد RNA می‌شود و مولکول‌های RNA ناکارآمد ایجاد می‌کند. این وضعیت ساخت پروتئین را مختل می‌کند.
• تحریک آپوپتوز: با اختلال ساخت DNA و RNA، چرخه سلولی متوقف می‌شود و سلول وارد مرگ برنامه‌ریزی‌شده یا آپوپتوز می‌شود.

پرتودرمانی

• آسیب DNA با تابش یون‌ساز: پرتودرمانی با تاباندن پرتو یون‌ساز پرانرژی، معمولاً اشعه X، به سلول، مستقیماً شکست‌های دورشته‌ای DNA ایجاد می‌کند.
• آسیب از طریق رادیکال‌های آزاد: تابش با یونیزه‌کردن مولکول‌های آب، رادیکال‌های آزاد مانند رادیکال هیدروکسیل (OH•) نیز ایجاد می‌کند. این رادیکال‌ها به DNA، پروتئین‌ها و غشای سلول آسیب اکسیداتیو می‌زنند.
• توقف چرخه سلولی: سلول‌هایی که آسیب DNA را ترمیم نمی‌کنند، به‌ویژه در فاز G2/M از چرخه خارج و به‌سوی آپوپتوز هدایت می‌شوند.

ترکیب کپسیتابین و پرتودرمانی با متوقف‌کردن ساخت DNA، اختلال تولید RNA و پروتئین و هدف‌گرفتن ساختارهای درون‌سلولی با تابش یون‌ساز، حمله‌ای دوطرفه ایجاد می‌کند که مرگ سلول سرطانی را افزایش می‌دهد. این ترکیب، به‌ویژه در تومورهای موضعی مانند سرطان رکتوم، برای کوچک‌کردن تومور و افزایش موفقیت جراحی بسیار مؤثر است.

روش تجویز و دوز

کپسیتابین

• دوز: روزانه 2 بار، هر بار 825 mg/m²، صبح و شب خوراکی مصرف می‌شود. مجموع دوز روزانه: 1650 mg/m².
• روزهای مصرف: در روزهای پرتودرمانی، معمولاً 5 روز در هفته از دوشنبه تا جمعه، مصرف می‌شود. در پایان هفته به‌دلیل انجام‌نشدن پرتودرمانی معمولاً تجویز نمی‌شود.
• مدت تجویز: همراه پرتودرمانی معمولاً به‌مدت 5–6 هفته انجام می‌شود.
• زمان مصرف: باید 30 دقیقه پس از غذا مصرف شود؛ مصرف همراه غذا جذب را افزایش می‌دهد و سمیت معده را کاهش می‌دهد.
• شکل‌های قرص: قرص کپسیتابین در شکل‌های 150 mg و 500 mg وجود دارد. دوز بر اساس سطح بدن بیمار (BSA) تنظیم می‌شود.

پرتودرمانی

• دوز کل: معمولاً مجموع دوز 45–50.4 Gy در فراکشن‌های تقسیم‌شده تجویز می‌شود.
• دوز هر فراکشن: روزانه 1.8–2.0 Gy، در 5 روز هفته از دوشنبه تا جمعه
• مدت کل: حدود 5–6 هفته
• ناحیه هدف: رکتوم و غدد لنفاوی لگنی

وضعیت‌های نیازمند توجه

اختلال عملکرد کلیه

• کپسیتابین از کلیه دفع می‌شود.
• در کلیرانس کراتینین <50 mL/دقیقه، ممکن است کاهش دوز یا تعویق درمان لازم باشد.
• اگر <30 mL/دقیقه باشد، معمولاً استفاده نمی‌شود.

 سندرم دست‌وپا (اریترودیس‌استزی کف دست و پا)

• به‌ویژه ممکن است پس از هفته 2 یا 3 ایجاد شود.
• نشانه‌ها: قرمزی، درد و پوسته‌ریزی کف دست و پا.
• در موارد خفیف تا متوسط ممکن است با وقفه میان دوزها بهبود یابد.

اسهال و کم‌آبی

• کپسیتابین و پرتودرمانی همراه هم می‌توانند سمیت گوارشی را افزایش دهند.
• در اسهال شدید، دوز موقتاً قطع، مایعات تأمین و در صورت نیاز داروی ضداسهال مانند لوپرامید داده می‌شود.

 موکوزیت؛ التهاب مخاط دهان و روده

• ممکن است زخم دهان و دشواری غذاخوردن ایجاد شود.
• بهداشت بسیار مهم است؛ در موارد شدید ممکن است وقفه درمان لازم باشد.

سرکوب مغز استخوان

• هرچند نادر، کاهش گلبول سفید، نوتروپنی و کم‌خونی با کپسیتابین ممکن است دیده شود.
• شمارش خون باید در طول درمان به‌طور دوره‌ای پایش شود.

اختلال عملکرد کبد

• آزمایش‌های عملکرد کبد باید پایش شوند.
• در اختلال شدید کبدی باید با احتیاط استفاده شود و ممکن است تنظیم دوز لازم باشد.

واکنش‌های پوستی ناشی از تابش

• در ناحیه پرتودرمانی ممکن است قرمزی، تحریک و پوسته‌ریزی دیده شود.
• مراقبت پوست، مصرف مرطوب‌کننده و پرهیز از گرما یا سرمای شدید مهم است.

تداخل دارویی

• به‌ویژه مصرف همراه وارفارین (کومادین) ممکن است INR را افزایش دهد.
• ممکن است با آنتی‌اسیدها، مکمل اسید فولیک و داروهایی مانند فنی‌توئین تداخل داشته باشد.

بارداری و شیردهی

• هم کپسیتابین و هم پرتودرمانی تراتوژن‌اند و خطر ناهنجاری مادرزادی دارند.
• بارداری مطلقاً منع دارد. شیردهی نیز توصیه نمی‌شود.

تغذیه ناکافی

• ممکن است به‌دلیل بی‌اشتهایی، تهوع و عوارض گوارشی حین درمان، حمایت تغذیه‌ای لازم شود.
• در صورت نیاز باید از متخصص تغذیه کمک گرفت.

عوارض جانبی

شایع‌ترین عوارض کپسیتابین + پرتودرمانی در سرطان رکتوم در مطالعات بالینی چنین گزارش شده‌اند:

• اسهال [درجه 3-5] (7%)
• راش پوستی پرتودرمانی [درجه 3-4] (3%)
• درد مقعد [درجه 3] (3%)
• گزگز یا بی‌حسی دست یا پا [درجه 2-4] (2%)
• کم‌آبی [درجه 3] (2%)
• خستگی [درجه 3] (2%)
• تهوع [درجه 3] (1%)
• درد شکم [درجه 3] (<1%)
• سندرم دست‌وپا [درجه 3] (<1%)

باید توجه کرد همه دریافت‌کنندگان کپسیتابین + پرتودرمانی این عوارض را یکسان تجربه نمی‌کنند. در برخی خفیف و در برخی شدیدتر است و هر فرد متفاوت است. عوارض ممکن است با زمان نیز تغییر کنند. در برخی افراد، این عوارض موجب تعویق درمان، کاهش دوز یا حتی کنارگذاشتن دارویی مشخص می‌شوند.

در صورت هر عارضه، لطفاً به پزشک یا پرستار خود مراجعه کنید.