کاتکولامین بالا، دوپامین، آدرنالین و نورآدرنالین، می‌تواند نشانه سرطان باشد

کاتکولامین‌ها به وسیله مغز، بافت عصبی و غدد فوق‌کلیوی تولید می‌شوند و هورمون هستند. کاتکولامین‌های مسئول پاسخ «جنگ یا گریز» بدن در واکنش به تنش عاطفی یا جسمی آزاد می‌شوند. مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از دوپامین, آدرنالین و نورآدرنالین هستند.

ترشح کاتکولامین در سطح غیرمعمول بالا یا پایین می‌تواند نشان‌دهنده مشکلات پزشکی جدی زمینه‌ای باشد و مشکلاتی برای سلامت ایجاد کند.

در این مقاله عملکرد کاتکولامین‌ها، وضعیت‌هایی که در آنها مشکل سلامت ایجاد می‌کنند و زمان لازم برای مراجعه به پزشک را توضیح می‌دهیم.

کاتکولامین چیست و چه کارکردهایی دارد؟

کاتکولامین‌ها هورمون‌هایی‌اند که میان نورون‌ها یا یک نورون و سلول دیگر، ارتباطایجاد می‌کنند و به‌عنوان ناقل عصبی، یعنی ماده شیمیایی مهم ارتباطی نیز عمل می‌کنند. در بدن توسط مغز، بافت عصبی و غدد فوق‌کلیوی واقع بر کلیه‌ها تولید می‌شوند.

دوپامین

دوپامین ماده‌ای شیمیایی است که طبیعی در بدن ساخته می‌شود و پیام را در سراسر دستگاه عصبی منتقل می‌کند. در تنظیم حرکت، احساس، حافظه، لذت و سازوکار پاداش مغز نقش دارد.

آدرنالین (اپی‌نفرین)

این ناقل عصبی از بخش داخلی غدد فوق‌کلیوی ترشح می‌شود و مسئول پاسخ جنگ یا گریز است. هنگام تنش آدرنالین آزاد می‌شود و جریان خون به عضله، قلب و ریه را امکان‌پذیر می‌کند.

نورآدرنالین (نوراپی‌نفرین)

نوراپی‌نفرین به وسیله آنزیم تولیدشده بدن از دوپامین ساخته و از غدد فوق‌کلیوی وارد خون می‌شود. این ناقل عصبی به پاسخ تنش کمک می‌کند و ضربان قلب و فشارخون را افزایش می‌دهد. با تنظیم خلق و توان تمرکز نیز مرتبط است.

علل سطوح غیرطبیعی کاتکولامین چیست؟

سطح بسیار پایین یا بالای کاتکولامین گاهی نشانه مشکل سلامت زمینه‌ای است. دلیل اصلی آزمایش آن توسط پزشک، بررسی وجود مواردی چون تومور نورواندوکرین یا نوروبلاستوما و دیگر انواع خاص توموراست.

تومورهای نورواندوکرین

دستگاه نورواندوکرین از سلول‌های درون‌ریز تولیدکننده هورمون و سلول‌های عصبی تشکیل شده و تومور نورواندوکریناز سلول‌های دستگاه هورمونی و عصبی ایجاد می‌شود. این تومورها مقدار زیادی کاتکولامین تولید می‌کنند.

فئوکروموسیتوما، تومور نورواندوکرین در غدد فوق‌کلیوی است. حدود %80-85 فئوکروموسیتوماها در لایه داخلی غده و %15-20 بیرون از این ناحیه رشد می‌کنند.

نشانه‌های فئوکروموسیتوما:

• فشارخون بالا
• تپش قلب
• اضطراب
• لرزش
• تعریق بیش از حد
• پوست رنگ‌پریده
• گزگز انگشتان دست و پا
• تاری دید
• سردرد شدید
• درد شکم
• یبوست
• کاهش وزن
• قند خون بالا
• اختلالات روان‌پزشکی

معمولاً خوش‌خیم است، اما بعضی فئوکروموسیتوماها بدون درمان به رشد ادامه می‌دهند، علائم بدتر می‌شوند و به کلیه و قلب آسیب می‌رسد. رشد تومور خطر سکته مغزی و حمله قلبی را نیز افزایش می‌دهد.

نوروبلاستوما

نوروبلاستوما، نوعی سرطان برخاسته از سلول عصبی اختصاصی موسوم به نوروبلاست است. اغلب از غده فوق‌کلیوی یا بافت عصبی امتداد نخاع ایجاد می‌شود و سطح کاتکولامین را افزایش می‌دهد.

در کودکان شایع‌ترین سرطان، نوروبلاستوما، %6 همه سرطان‌های کودکی را تشکیل می‌دهد و در افراد بالای 10 سال نادر است.

نشانه‌های نوروبلاستوما در زیر آمده‌اند:

• تورم شکم
• اسهال آبکی
• کم‌خونی
• پوست مایل به آبی
• تغییر رنگ آبی یا بنفش دور چشم
• تورم چشم‌ها
• مردمک کوچک
• افتادگی پلک
• تب
• ناتوانی در تولید عرق
• فشارخون بالا
• درد استخوان
• کاهش شمار سلول خون
• فلج

آزمایش‌های تعیین سطح کاتکولامین

برای آزمایش سطح کاتکولامین فرد، پزشک خون یا آزمایش ادرار درخواست می‌کند. فرد باید طی 24 ساعت ادرار را در بطری مخصوص ارائه‌شده توسط بیمارستان جمع کند. بطری مقدار کمی اسید برای حفظ ادرار دارد و نگه‌داشتن آن در جای خنک بسیار مهم است.

پس از آزمایش نخست و تعیین مقدار کاتکولامین، در صورت نیاز آزمایش اضافی درخواست می‌شود. آزمایش فئوکروموسیتوما می‌تواند مثبت کاذب باشد؛ بنابراین در ارزیابی باید وضعیت جسمی، داروهای مصرفی، رژیم و حالت عاطفی بیمار نیز در نظر گرفته شود. در صورت شک به تومور، تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) یا توموگرافی کامپیوتری (BT) درخواست می‌شود. اگر وجود تومور با تصویربرداری تأیید شود، برای تعیین نوع آن ممکن است نمونه‌برداری درخواست شود.

نشانه‌های سطح غیرطبیعی کاتکولامین

سطوح بالا یا پایین کاتکولامین ممکن است انواع علائمرا ایجاد کند. در زیر نشانه‌های ناشی از افزایش سطح مهم‌ترین کاتکولامین‌ها آمده است.

بالابودن مزمن دوپامین ممکن است با سندرم کاستلو، لوسمی، سندرم منکس و کمبود دکربوکسیلاز اسید آمینه آروماتیک L مرتبط باشد. دانشمندان کمبود دوپامین را نیز با بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی مانند پارکینسون مرتبط می‌دانند.

پایین‌بودن سطح آدرنالین می‌تواند در واکنش مناسب فرد به وضعیت تنش‌زا مشکل ایجاد کند.

پایین‌بودن نورآدرنالین ممکن است خواب‌آلودگی یا کمبود انرژی، فشارخون پایین هنگام ایستادن، اختلال کم‌توجهی بیش‌فعالی، اختلال تمرکز و افسردگی ایجاد کند.

مصرف داروها مانند پاراستامول، استامینوفن، آسپیرین، داروهای فشارخون و قلب، کافئین، الکل، نیکوتین و مواردی چون موز، آناناس و فلفل به‌عنوان غذاها و نوشیدنی‌ها می‌تواند سطح کاتکولامین را تغییر دهد. پس پیش از آزمایش باید پزشک را از داروها آگاه کرد و مصرف غذا و نوشیدنی مذکور را 24 ساعت پیش از آزمایش ادرار قطع کرد.

روش‌های درمان

روش درمان بر اساس وضعیتی که باعث پایین یا بالا رفتن کاتکولامین شده تعیین می‌شود.

درمان‌های رایج فئوکروموسیتوما شامل جراحی، پرتودرمانی، شیمی‌درمانی، ابلیشن با مواد بسیار گرم یا سرد برای هدف‌گیری و نابودی سلول غیرطبیعی، داروی هدفمند سرطان و آمبولیزاسیون با قطع جریان خون غده فوق‌کلیوی برای نابودی تومور است.

در نوروبلاستوما نیز می‌توان از یک یا چند روش جراحی، پرتودرمانی، شیمی‌درمانی، درمان هدفمند، ایمنی‌درمانی و ید 131-MIBG استفاده کرد؛ در روش اخیر ید رادیواکتیو برای کشتن سلول سرطانی وارد گردش خون می‌شود.

در بیشتر موارد فئوکروموسیتوماها خوش‌خیم‌اند و متاستاز انتظار نمی‌رود؛ پس از برداشتن جراحی تمایل به عود ندارند. از سوی دیگر، نوروبلاستوما بسته به سطح خطر تومور به درمان پاسخ می‌دهد. مرحله تومور، سرعت رشد، تفاوت ژنتیکی و سن فرد در اینجا اهمیت دارند.

خلاصه

افراد دارای فشارخون بالای پایدار، ضربان سریع یا نامنظم، لرزش، تعریق زیاد یا سردرد شدید باید در کوتاه‌ترین زمان به متخصص مراجعه کنند. تعیین سطح کاتکولامین با آزمایش خون یا ادرار به تصمیم درباره نیاز به آزمایش بیشتر و درمان کمک می‌کند.