مسمومیت با آب چیست؟ چه مقدار آبِ اضافی زیان‌آور است؟

همه سلول‌ها و اندام‌های بدن برای کارکرد درست به آب کافی نیاز دارند. آب ازدست‌رفته از راه عرق، ادرار و تنفس باید جایگزین شود. مصرف ناکافی آب موجب خستگی، سرگیجه و گرفتگی عضلات می‌شود. از سوی دیگر، مصرف بیش‌ازحد آب ممکن است وضعیت جدی موسوم به مسمومیت با آب را ایجاد کند.

مسمومیت با آب چیست؟

مسمومیت با آب، اختلال عملکرد مغز بر اثر مصرف بیش‌ازحد آب است. با مصرف زیاد آب، مقدار آب خون افزایش می‌یابد و این افزایش، غلظت الکترولیت‌ها به‌ویژه سدیم را در خون کاهش می‌دهد. هنگامی که سطح سدیم خون از 135 mm/L پایین‌تر می‌رود، این وضعیت هیپوناترمی (سطح پایین سدیم خون) نامیده می‌شود و زیر 130 mm/L نشانه‌های هیپوناترمی مانند تهوع، بی‌حالی، سردرد و بی‌نظمی فشارخون شروع به ظهور می‌کنند.

سدیم مهم‌ترین الکترولیت برقرارکننده تعادل مایعات داخل و خارج سلول است. کاهش غلظت سدیم خون باعث ورود مایع به داخل سلول و تورم آن می‌شود. وقتی این اتفاق در سلول‌های مغز رخ دهد، ممکن است اثرات بالقوه تهدیدکننده زندگی ایجاد کند.

نوشیدن آب بسیار زیاد می‌تواند خطرناک باشد!

با تورم سلول‌های مغز، فشار داخل جمجمه افزایش می‌یابد. افزایش فشار داخل جمجمه با نشانه‌هایی مانند سردرد، تهوع و استفراغ نمایان می‌شود. در موارد شدید، نشانه‌های جدی‌تر مانند افزایش فشارخون، گیجی، دوبینی، خواب‌آلودگی، دشواری تنفس، ضعف و گرفتگی عضله و دشواری ادراک حسی ممکن است دیده شوند. همچنین تجمع بیش‌ازحد مایع در مغز (ادم) می‌تواند ساقه مغز را تحت‌تأثیر قرار دهد و اختلال عملکرد دستگاه عصبی مرکزی ایجاد کند. در نتیجه همه این‌ها، مسمومیت با آب ممکن است موجب تشنج، آسیب مغزی، کما و حتی مرگ شود.

چه مقدار آب بیش‌ازحد است؟

مسمومیت ناشی از مصرف بیش‌ازحد آب هنگامی رخ می‌دهد که فرد بیشتر از توان دفع کلیه‌ها از راه ادرار آب بنوشد. اما تنها عامل مهم مقدار آب نیست؛ مدت دریافت آن نیز مهم است. مصرف آب بسیار زیاد در زمان کوتاه، عامل خطر اصلی است.

کلیه‌ها روزانه حداکثر 20 لیتر آب را با ادرار دفع می‌کنند؛ یعنی به‌طور متوسط نمی‌توانند در یک ساعت بیش از 0,8-1,0 لیتر آب دفع کنند. نشانه‌های هیپوناترمی ممکن است پس از مصرف 3-4 لیتر آب در زمان کوتاه دیده شوند.

مسمومیت با آب به مرگ انجامید!

مصرف اتفاقی آبِ بیش‌ازحد بسیار دشوار است، اما در سربازانآمریکایی موارد زیادی گزارش شده است. در یک گزارش، 17 سرباز با هیپوناترمی ناشی از مصرف زیاد آب و سطح سدیم بین 115-130 mm/L گزارش شدند (سطح طبیعی سدیم خون 135-145 mm/L است). در گزارشی دیگر اعلام شد سه سرباز به‌علت هیپوناترمی و ادم مغز جان باختند. گزارش شد این مرگ‌ها پس از مصرف 10-20 لیتر آب طی چند ساعت رخ داده‌اند.

مسمومیت با آب ورزش‌های استقامتی در افرادی که انجام می‌دهند نیز دیده می‌شود. در این فعالیت‌ها مصرف بیش‌ازحد آب راه‌حل تشنگی تلقی می‌شود. بنابراین هیپوناترمی در رویدادهای ورزشی بزرگ نیز زیاد رخ می‌دهد. پس از یک ماراتن، سدیم یک دونده زیر 130 mm/L بود؛ تجمع بیش‌ازحد مایع مغزی و فتق ساقه مغز ایجاد شد و به مرگ انجامید.

مصرف بیش‌ازحد آب در بیماران روان‌پزشکی، به‌ویژه اسکیزوفرنی نیز می‌تواند رخ دهد. در مطالعه‌ای روی 27 فرد اسکیزوفرن که جوان درگذشته بودند، مشخص شد پنج نفر بر اثر مسمومیت با آبِ خودایجادشده مرده‌اند.

واقعاً به چه مقدار آب نیاز داریم؟

آب لازم در یک روز از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند و بیان مقدار قطعی دشوار است. برای تعیین نیاز باید وزن بدن، سطح فعالیت بدنی و آب‌وهوا را در نظر گرفت. راهنماها گفته‌اند مصرف کافی روزانه آب باید برای مردان به 3.7 لیتر و زنان به 2.7 لیتر محدود شود. بااین‌حال، این توصیه‌ها کل مایع روزانه، یعنی آب نوشیدنی‌ها و غذاها را نیز شامل می‌شوند.

برخی افراد هنوز از قانون روزانه 8 لیوان آب پیروی می‌کنند. این قانون بیشتر سلیقه‌ای است و بر پژوهش استوار نیست.

بهترین قانون معتبر کنونی، گوش‌دادن به بدن و نوشیدن هنگام تشنگی است. اما ممکن است برای همه کار نکند. ورزشکاران، سالمندان و زنان باردار باید هر روز آب اضافی مصرف کنند.