نوبل پزشکی 2025: جایزهٔ کشف تحمل ایمنی به برانکو، رامزدل و ساکاگوچی رسید

جایزهٔ نوبل 2025: تعادل پنهان دستگاه ایمنی

در بدن ما، دستگاه ایمنی شگفت‌انگیز است: هر روز از ما در برابر هزاران ویروس، باکتری و میکروب محافظت می‌کند. اما این دستگاه قدرتمند باید به‌دقت کنترل شود . در غیر این صورت ممکن است به اندام‌های خودمان حمله کند و بیماری‌های خودایمنی ایجاد شوند. همین تعادل حیاتی موضوع جایزهٔ نوبل پزشکی در سال 2025 شد.

🏆 چه کسانی جایزه گرفتند؟

امسال جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی به Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell و Shimon Sakaguchi اهدا شد. دلیل اعطای جایزه: «کشف‌های آنان دربارهٔ تحمل ایمنی محیطی».

این سه دانشمند با شناسایی سلول‌های T تنظیمی (Treg) که «نگهبانان» دستگاه ایمنی ما هستند، حوزه‌ای کاملاً جدید در پژوهش گشودند.

🛡️ چرا دستگاه ایمنی این‌قدر مهم است؟

اگر دستگاه ایمنی نداشتیم، حتی یک ویروس سادهٔ آنفلوانزا یا باکتری معمولی می‌توانست زندگی ما را تهدید کند. بزرگ‌ترین دستاورد این دستگاه، شناسایی میکروب‌های مهاجم و تمایز آن‌ها از سلول‌های خود بدن است.

میکروب‌ها یکسان نیستند و شکل‌های گوناگونی دارند. برخی حتی با استتار، سعی می‌کنند شبیه سلول‌های انسانی شوند. با وجود این، دستگاه ایمنی هر روز میلیون‌ها سلول را بررسی می‌کند و «دوست» را از «دشمن» تشخیص می‌دهد.

دانشمندان مدت‌ها تصور می‌کردند این نظارت فقط به لطف «تحمل ایمنی مرکزی» انجام می‌شود. اما پژوهش‌های برانکو، رامزدل و ساکاگوچی نشان داد ساختار این دستگاه بسیار پیچیده‌تر است.

🔬 سلول‌های T در دههٔ 1990: جنگجویان خط مقدم ایمنی

بر اساس دانسته‌های دانشمندان در دههٔ 1990، در مرکز دستگاه ایمنی سلول‌های T قرار داشتند. این سلول‌ها مانند جنگجویان خط مقدم بدن بودند. انواع گوناگونی داشتند و هر نوع نقشی حیاتی در دفاع ایمنی ایفا می‌کرد:

• سلول‌های T کمک‌کننده (CD4⁺): با شناسایی میکروب‌ها، دیگر سلول‌های ایمنی را آماده‌باش می‌دهند و مانند فرمانده عمل می‌کنند.
• سلول‌های T کشنده (CD8⁺): سلول‌های آلوده به ویروس یا توموری را از بین می‌برند. مانند جراح بر هدف تمرکز می‌کنند.

🧩 گیرنده‌های سلول T: حسگرهای ایمنی

بر سطح همهٔ سلول‌های T، گیرنده‌های سلول T وجود دارند. این گیرنده‌ها مانند سامانهٔ قفل و کلید کار می‌کنند. هرکدام شکل متفاوتی دارند و می‌توان آن‌ها را همچون حسگرهای میکروسکوپی در نظر گرفت.

به لطف تنوع ترکیب‌های ژنتیکی، از نظر نظری می‌توان 10¹⁵ گیرندهٔ متفاوت سلول T تولید کرد. این تنوع عظیم به دستگاه ایمنی امکان می‌دهد حتی ویروسی را که قبلاً هرگز با آن مواجه نشده است شناسایی کند. این سازوکار در برابر تهدیدهای تازه، مانند ویروس COVID-19 که در 2019 پدیدار شد نیز عمل کرد.

⚖️ تحمل ایمنی مرکزی: نخستین آزمون ایمنی

این تنوع خطر هم دارد: برخی سلول‌های T ممکن است به‌اشتباه بافت‌های خود بدن را شناسایی کنند. به همین دلیل دستگاه ایمنی در اندامی به نام تیموس نوعی آزمون برگزار می‌کند. این فرایند را «تحمل ایمنی مرکزی» می‌نامند.

سلول‌های T که در تیموس بالغ می‌شوند، آزمون سختی را می‌گذرانند: سلول‌هایی که بافت‌های خودی را شناسایی می‌کنند، حذف می‌شوند. به این ترتیب از حملات خودایمنی پیشگیری می‌شود.

بااین‌حال، همواره برخی سلول‌ها از این آزمون می‌گریزند. به همین دلیل، دانشمندان مدت‌ها دربارهٔ وجود نوعی سلول به نام سلول‌های T سرکوبگر بحث می‌کردند. اما در دههٔ 1980، به علت نتایج آزمایشی جعلی، این نظریه کنار گذاشته شد و این حوزهٔ پژوهشی به فراموشی سپرده شد.

نقطهٔ آغاز ساکاگوچی: «ایمنی باید نگهبان داشته باشد»

در دههٔ 1980، فرضیهٔ سلول‌های T سرکوبگر به علت آزمایش‌های نادرست، تقریباً به‌طور کامل از سوی جامعهٔ علمی کنار گذاشته شده بود. اما Shimon Sakaguchi (مرکز سرطان آیچی، ناگویا)، برخلاف جریان، این ایده را مطرح کرد: دستگاه ایمنی باید نگهبانی داشته باشد که سلول‌های گریخته از گزینش تیموس را آرام کند.

سرنخ آزمایشی: با برداشتن تیموس چه اتفاقی می‌افتد؟

یکی از مشاهداتی که مسیر پژوهش را تعیین کرد این بود: در موش‌های نوزادی که اندکی پس از تولد، تیموسشان برداشته می‌شد ، دستگاه ایمنی بیش‌فعال می‌شد و نشانه‌های متعدد خودایمنی بروز می‌کرد. در مقابل، در مدل‌هایی که دستگاه ایمنی با سلول‌های T بالغ تقویت می‌شد، فنوتیپ خودایمنی مهار می‌شد. این موضوع به وجود زیرگروهی بازدارنده از سلول‌های T در محیط اشاره داشت.

🧩 نقطهٔ عطف در 1995: سلول‌های T تنظیمی CD4⁺CD25⁺

ساکاگوچی پس از فرایندی طولانی و دقیق برای جداسازی، در میان سلول‌های CD4⁺ T، زیرگروه ویژه‌ای را که CD25 داشت، شناسایی کرد: سلول‌های T تنظیمی (Treg). این سلول‌ها برخلاف سلول‌های T کمک‌کنندهٔ معمول، پاسخ ایمنی را مهار می‌کردند، شدت بیش‌ازحد آن را کاهش می‌دادند و خطر «حمله به خود» را کم می‌کردند (J Immunol, 1995).

• فنوتیپ: CD4⁺CD25⁺
• کارکرد اصلی: با سرکوب سلول‌های T بیش‌فعال، تحمل محیطی را حفظ می‌کنند
• پیامد بالینی: مهار خودایمنی، کاهش رد پیوند و نقش در تعادل ایمنی تومور

🧭 از تردید تا پذیرش: گشایش حوزهٔ Tregها

پس از شناسایی اولیه، این پرسش که «آیا واقعاً زیرگروه جدیدی است؟» بارها مطرح شد؛ این حوزه به شواهد تکمیلی قانع‌کننده نیاز داشت. یکی از نقاط عطف، نشان دادن این بود که عامل رونویسی به نام FOXP3 ، تنظیم‌کنندهٔ اصلی تکامل Treg است (2003). به این ترتیب، چارچوب فنوتیپی و ژنتیکی کامل شد و زیست‌شناسی Treg بر پایه‌ای محکم قرار گرفت.

پلی از آزمایشگاه به بالین

روشن شدن وجود و کارکرد Tregها، مفهوم تحمل محیطی را به مرکز پزشکی ایمنی آورد: در سرطان، تومورها با انباشتن Treg از خود محافظت می‌کنند؛ در خودایمنی، راهبردهای افزایش Treg؛ در پیوندها، القای تحمل با Treg؛ و مسیرهای متعدد دیگری برای کاربرد بالینی شکل گرفتند.

🧬 موش‌های Scurfy: سرنخی برخاسته از جهش

در دههٔ 1940، پژوهشگران آزمایشگاه اوک‌ریج در تنسی با جهشی غیرمنتظره مواجه شدند. برخی موش‌های نر با پوست پوسته‌پوسته و بزرگی طحال و غدد لنفاوی متولد می‌شدند و فقط چند هفته زنده می‌ماندند. این موش‌ها «scurfy» نام گرفتند.

پژوهشگران دریافتند علت آن جهشی در کروموزوم X است. موش‌های نر چون فقط یک کروموزوم X دارند، بیمار می‌شدند؛ درحالی‌که موش‌های ماده می‌توانستند ناقل باشند.

🔎 برانکو و رامزدل: در جست‌وجوی رمز خودایمنی

در دههٔ 1990، Mary Brunkow و Fred Ramsdell در واشینگتن، در شرکت زیست‌فناوری Celltech Chiroscience روی بیماری‌های خودایمنی کار می‌کردند. آن‌ها تصور کردند جهش موش‌های Scurfy می‌تواند کلیدی برای درک سازوکار بیماری‌های خودایمنی انسان باشد.

بررسی 170 میلیون جفت‌باز کروموزوم X مانند پیدا کردن سوزن در انبار کاه بود. پس از سال‌ها کار دقیق، جهش را در ژن تازه‌ای یافتند که آن را Foxp3 نامیدند.

👶 ارتباط با بیماری انسانی: سندرم IPEX

برانکو و رامزدل دریافتند که این یافته ممکن است با یک بیماری خودایمنی نادر اما کشنده در انسان، یعنی سندرم IPEX (اختلال تنظیم ایمنی، چندغده‌ای درون‌ریز، انتروپاتی، وابسته به X) مرتبط باشد.

آن‌ها با همکاری متخصصان کودکان در سراسر جهان، نمونه‌های DNA کودکان مبتلا به IPEX را جمع‌آوری کردند. در تحلیل‌ها، جهش‌های آسیب‌زا در ژن FOXP3 یافت شد. مقاله‌ای که در 2001 در Nature Genetics منتشر کردند، ثابت کرد بیماری موش‌های scurfy و IPEX انسانی ریشهٔ ژنتیکی یکسانی دارند.

⚕️ سلول‌های T تنظیمی: از آزمایشگاه تا بالین

سلول‌های T تنظیمی (Treg) با مهار فعالیت بیش‌ازحد دستگاه ایمنی، بدن را در برابر حمله به خود محافظت می‌کنند. این کشف برندهٔ نوبل، در سه حوزهٔ مهم پزشکی بالینی به کاربردهایی تحول‌آفرین انجامید:

• سرطان: تومورها با انباشتن سلول‌های Treg در اطراف خود، از حملهٔ دستگاه ایمنی مصون می‌مانند.
• بیماری‌های خودایمنی: فقدان یا ناکافی بودن عملکرد Treg به خودایمنی می‌انجامد؛ بنابراین هدف درمان، افزایش Treg است.
• پیوند اعضا: سلول‌های Treg ممکن است با ایجاد تحمل، از رد عضو جلوگیری کنند.

🎯 سرطان و سلول‌های Treg

سلول‌های سرطانی، سلول‌های Treg را همچون «سپری» به سوی خود می‌کشند. در نتیجه، حتی اگر دستگاه ایمنی تومور را شناسایی کند، سلول‌های Treg با ارسال پیام‌های سرکوبگر مانع حمله می‌شوند.

🌀 نقش Treg در بیماری‌های خودایمنی

در بیماری‌های خودایمنی، دستگاه ایمنی توان تشخیص دوست از دشمن را از دست می‌دهد. در اینجا، افزایش سلول‌های Treg ممکن است راهبرد درمانی مهمی باشد.

در مطالعات بالینی، با تجویز دوز کم اینترلوکین-2 (IL-2) تلاش می‌شود تکثیر سلول‌های Treg افزایش یابد. به این ترتیب، دستگاه ایمنی مهار و آسیب کمتر می‌شود.

💉 راهبردهای Treg در پیوند اعضا

بزرگ‌ترین مشکل پیوند اعضا، رد عضو جدید توسط دستگاه ایمنی است. به همین دلیل، پژوهشگران در حال آزمودن روشی هستند که سلول‌های Treg بیمار را می‌گیرند، در آزمایشگاه تکثیر می‌کنند و دوباره به او بازمی‌گردانند.

حتی در برخی مطالعات، این سلول‌ها با پادتن‌ها هدایت می‌شوند تا به‌طور اختصاصی به عضو پیوندی برسند. به این ترتیب، مانند این است که با یک «برچسب نشانی» ، عضو از حملهٔ ایمنی محافظت می‌شود.

🔑 نتیجه: دستاوردی بزرگ از علم برای انسان

به لطف کشف‌های برانکو، رامزدل و ساکاگوچی، امروز می‌دانیم که سلول‌های T تنظیمی نقطهٔ تعادل دستگاه ایمنی را تعیین می‌کنند. این دانش ظرفیت دگرگون کردن حوزه‌های بسیاری از پزشکی نوین، از سرطان و بیماری‌های خودایمنی تا پیوند اعضا و درمان با سلول‌های بنیادی را دارد.

ازاین‌رو، جایزهٔ نوبل فیزیولوژی یا پزشکی 2025، فقط به سه دانشمند اهدا نشد؛ بلکه به یکی از بزرگ‌ترین گام‌های بشر در شناخت دستگاه ایمنی تعلق گرفت.