2025-ci il tibb üzrə Nobel mükafatı: immun tolerantlıq kəşfinə görə Brunkow, Ramsdell və Sakaguchiyə verildi

2025-ci il Nobel mükafatı: immun sisteminin gizli tarazlığı

Bədənimizin immun sistemi bir möcüzədir: hər gün bizi minlərlə virus, bakteriya və mikrobdan qoruyur. Lakin bu güclü sistemə diqqətlə nəzarət etmək lazımdır. Əks halda öz orqanlarımıza hücum edə və autoimmun xəstəliklər yarana bilər. Məhz bu mühüm tarazlıq 2025-ci ildə tibb üzrə Nobel mükafatının mövzusu oldu.

🏆 Mükafatı kimlər aldı?

Bu il fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell və Shimon Sakaguchi-yə verildi. Mükafatın səbəbi: “Periferik immun tolerantlıqla bağlı kəşfləri”.

Bu üç alim immun sistemimizin “təhlükəsizlik əməkdaşları” olan tənzimləyici T hüceyrələrini (Treg) müəyyənləşdirərək tamamilə yeni tədqiqat sahəsi yaratdılar.

🛡️ İmmun sistemi niyə bu qədər vacibdir?

İmmun sistemimiz olmasaydı, sadə qrip virusu və ya adi bakteriya belə həyatımızı təhdid edə bilərdi. Bu sistemin ən böyük uğuru işğalçı mikrobları tanıması və onları bədənin öz hüceyrələrindən ayırmasıdır.

Mikroblar eynitipli deyil, müxtəlif formalara malikdir. Hətta bəziləri kamuflyaj edərək insan hüceyrələrinə bənzəməyə çalışır. Buna baxmayaraq immun sistemi hər gün milyonlarla hüceyrəni yoxlayaraq “dost” ilə “düşmən”i ayırır.

Alimlər uzun müddət bu nəzarətin yalnız “mərkəzi immun tolerantlıq” sayəsində olduğunu düşünürdülər. Lakin Brunkow, Ramsdell və Sakaguchinin işləri sistemin daha mürəkkəb quruluşa malik olduğunu göstərdi.

🔬 1990-cı illərdə T hüceyrələri: immunitetin ön cəbhə döyüşçüləri

1990-cı illərdə alimlərin bildiyinə görə immun sisteminin mərkəzində T hüceyrələri dayanırdı. Bu hüceyrələr bədənin ön cəbhə döyüşçüləri kimi idi. Müxtəlif tipləri vardı və hər biri immun müdafiədə vacib vəzifə daşıyırdı:

• Köməkçi T hüceyrələri (CD4⁺): Mikrobları aşkar etdikdə digər immun hüceyrələrini səfərbər edir, sanki komandir rolunu oynayır.
• Öldürücü T hüceyrələri (CD8⁺): Virusla yoluxmuş və ya şişə çevrilmiş hüceyrələri məhv edir. Cərrah kimi hədəfə fokuslanır.

🧩 T hüceyrə reseptorları: immunitetin sensorları

Bütün T hüceyrələrinin səthində T hüceyrə reseptorları var. Bu reseptorlar qıfıl-açar sistemi kimi işləyir. Hər birinin fərqli forması var və onları mikroskopik sensorlar kimi düşünə bilərik.

Genetik kombinasiyaların müxtəlifliyi sayəsində nəzəri olaraq 10¹⁵ fərqli T hüceyrə reseptoru yarana bilər. Bu nəhəng müxtəliflik sayəsində immun sistemi əvvəllər heç qarşılaşmadığı virusu belə tanıya bilir. Həqiqətən də, 2019-cu ildə ortaya çıxan COVID-19 virusu kimi yeni təhdidlərə qarşı bu mexanizm işləyib.

⚖️ Mərkəzi immun tolerantlıq: ilk təhlükəsizlik sınağı

Bu müxtəliflik eyni zamanda risk daşıyır: bəzi T hüceyrələri səhvən bədənin öz toxumalarını tanıya bilər. Məhz buna görə immun sistemi timus adlanan orqanda bir növ sınaq aparır. Buna “mərkəzi immun tolerantlıq” deyilir.

Timusda yetişən T hüceyrələri ciddi sınaqdan keçir: öz toxumalarını tanıyanlar məhv edilir. Beləliklə autoimmun hücumların qarşısı alınır.

Lakin bəzi hüceyrələr həmişə bu sınaqdan yayınmağı bacarır. Məhz bu məqamda alimlər uzun müddət supressor T hüceyrələri adlanan hüceyrə tipinin mövcudluğunu müzakirə etdilər. Ancaq 1980-ci illərdə saxta təcrübə nəticələri səbəbindən bu nəzəriyyədən imtina edildi və tədqiqat sahəsi unuduldu.

Sakaguchinin başlanğıc fikri: “İmmunitetin təhlükəsizlik əməkdaşı olmalıdır”

1980-ci illərdə supressor T hüceyrələri hipotezi səhv təcrübələr səbəbindən elm dünyasında demək olar ki, tam tərk edilmişdi. Lakin Shimon Sakaguchi (Aichi Xərçəng Mərkəzi, Nagoya) axına qarşı gedərək bu fikri müdafiə etdi: immun sisteminin timusdakı seçimdən yayınan hüceyrələri sakitləşdirən bir təhlükəsizlik əməkdaşı olmalıdır.

Təcrübi ipucu: timus çıxarılanda nə baş verir?

Tədqiqat istiqamətini müəyyənləşdirən müşahidələrdən biri belə idi: doğuşdan qısa müddət sonra timusu çıxarılan bala siçanlarda immun sistemi həddindən artıq aktiv olur, çoxsaylı autoimmun əlamətlər yaranırdı. Bunun əksinə, immun sistemi yetkin T hüceyrələri ilə dəstəklənən modellərdə autoimmun fenotip basdırılırdı. Bu, periferiyada tormozlayıcı T hüceyrə altqrupunun mövcudluğunu göstərirdi.

🧩 1995-ci ildə dönüş: CD4⁺CD25⁺ tənzimləyici T hüceyrələri

Uzun və dəqiq ayırma prosesindən sonra Sakaguchi CD4⁺ T hüceyrələri arasında CD25 daşıyan xüsusi altqrupu müəyyənləşdirdi: tənzimləyici T hüceyrələri (Treg). Bu hüceyrələr klassik köməkçi T hüceyrələrindən fərqli olaraq immun cavabı tormozlayır, həddindən artıq aktivliyi sakitləşdirir və “özünə hücum” riskini azaldırdı (J Immunol, 1995).

• Fenotip: CD4⁺CD25⁺
• Əsas funksiya: Həddindən artıq aktivləşmiş T hüceyrələrini basdıraraq periferik tolerantlığı qorumaq
• Klinik mənası: Autoimmunitetin basdırılması, transplantatın rəddinin azaldılması, şiş immunitetinin tarazlığında rol

🧭 Şübhədən qəbula: Treg-lərin sahəsi açılır

İlk təsvirindən sonra “həqiqətən yeni altqrupdurmu?” sualı tez-tez verilirdi; sahə əlavə inandırıcı sübut axtarırdı. Bunu təmin edən dönüş nöqtələrindən biri FOXP3 adlı transkripsiya faktorunun Treg inkişafının əsas tənzimləyicisi olduğunun göstərilməsi idi (2003). Beləliklə həm fenotipik, həm də genetik çərçivə tamamlandı və Treg biologiyası möhkəm əsas qazandı.

Laboratoriyadan klinikaya körpü

Treg-lərin mövcudluğunun və funksiyasının aydınlaşması periferik tolerantlıq anlayışını immunologiyanın mərkəzinə gətirdi: xərçəngdə şişlərin Treg toplayaraq özünü qoruması; autoimmunitetdə Treg-i artırma strategiyaları; transplantasiyalarda Treg ilə tolerantlıq yaratmaq kimi çoxsaylı klinik tətbiq istiqamətləri yarandı.

🧬 Scurfy siçanları: mutasiyadan doğan ipucu

1940-cı illərdə Tennessee-dəki Oak Ridge laboratoriyasında tədqiqatçılar gözlənilməz mutasiya ilə qarşılaşdılar. Erkək siçanların bir qismi qabıqlı dəri, böyümüş dalaq və limfa düyünləri ilə doğulur, yalnız bir neçə həftə yaşayırdı. Bu siçanlara “scurfy” adı verildi.

Tədqiqatçılar bunun X xromosomu üzərindəki mutasiyadan qaynaqlandığını gördülər. Erkək siçanlar tək X xromosomuna malik olduqları üçün xəstələnir, dişilər isə daşıyıcı ola bilirdi.

🔎 Brunkow və Ramsdell: autoimmunitetin sirrini axtarmaq

1990-cı illərdə Mary Brunkow və Fred Ramsdell Washingtondakı Celltech Chiroscience adlı biotexnologiya şirkətində autoimmun xəstəliklər üzərində işləyirdilər. Scurfy siçanlarındakı mutasiyanın insan autoimmun xəstəliklərinin mexanizmini anlamaq üçün açar ola biləcəyini düşündülər.

X xromosomundakı 170 milyon baza cütünü yoxlamaq samanlıqda iynə axtarmaq kimi idi. İllərlə davam edən dəqiq işdən sonra mutasiyanı Foxp3 adlandırdıqları yeni gendə tapdılar.

👶 İnsan xəstəliyi ilə əlaqə: IPEX sindromu

Brunkow və Ramsdell bu tapıntının insanlarda nadir, lakin ölümcül autoimmun xəstəlik olan IPEX sindromu (immun tənzimlənmənin pozulması, poliendokrinopatiya, enteropatiya, X-lə əlaqəli) ilə bağlı ola biləcəyini gördülər.

Dünyanın müxtəlif yerlərindən pediatrlarla əməkdaşlıq edərək IPEX-li uşaqlardan DNA nümunələri topladılar. Təhlillərdə FOXP3 genində zərərli mutasiyalar aşkarlandı. 2001-ci ildə Nature Genetics jurnalında dərc etdikləri məqalə həm scurfy siçanlarındakı xəstəliyin, həm də insanlardakı IPEX-in eyni genetik mənşəli olduğunu sübut etdi.

⚕️ Tənzimləyici T hüceyrələri: laboratoriyadan klinikaya

Tənzimləyici T hüceyrələri (Treg) immun sisteminin həddindən artıq aktivliyini tormozlayaraq bədəni özünə hücumdan qoruyur. Nobel mükafatlı bu kəşf klinik tibbdə üç böyük sahədə inqilabi tətbiqlərə yol açdı:

• Xərçəng: Şişlər ətraflarında Treg hüceyrələri toplayaraq immun sisteminin hücumundan qorunur.
• Autoimmun xəstəliklər: Treg funksiyasının olmaması və ya yetərsizliyi autoimmunitetə səbəb olur; buna görə müalicənin hədəfi Treg-i artırmaqdır.
• Orqan transplantasiyaları: Treg hüceyrələri tolerantlıq yaradaraq orqanın rəddinin qarşısını ala bilər.

🎯 Xərçəng və Treg hüceyrələri

Xərçəng hüceyrələri sanki “qalxan” kimi Treg hüceyrələrini özlərinə cəlb edir. Beləliklə immun sistemi şişi aşkar etsə belə, Treg hüceyrələri basdırıcı siqnallar göndərərək hücuma mane olur.

🌀 Autoimmun xəstəliklərdə Treg-in rolu

Autoimmun xəstəliklərdə immun sistemi dost-düşmən fərqini itirir. Bu məqamda Treg hüceyrələrinin artırılması mühüm müalicə strategiyası ola bilər.

Klinik tədqiqatlarda aşağı dozalı interleykin-2 (IL-2) verilərək Treg hüceyrələrinin çoxalmasını təmin etməyə çalışılır. Beləliklə immun sistemi tormozlanır və zədə azalır.

💉 Orqan transplantasiyalarında Treg strategiyaları

Orqan transplantasiyalarında ən böyük problem immun sisteminin yeni orqanı rədd etməsidir. Buna görə tədqiqatçılar xəstədən alınan Treg hüceyrələrini laboratoriyada çoxaldıb yenidən xəstəyə verməyi sınayırlar.

Hətta bəzi tədqiqatlarda bu hüceyrələr anticisimlərlə istiqamətləndirilərək xüsusi olaraq köçürülmüş orqana göndərilir. Beləliklə sanki bir “ünvan etiketi” sayəsində orqan immun hücumundan qorunur.

🔑 Nəticə: elmdən bəşəriyyətə böyük töhfə

Brunkow, Ramsdell və Sakaguchinin kəşfləri sayəsində bu gün bilirik ki, tənzimləyici T hüceyrələri immun sisteminin tarazlıq nöqtəsini müəyyənləşdirir. Bu bilik xərçəngdən autoimmun xəstəliklərə, orqan transplantasiyalarından kök hüceyrə müalicələrinə qədər müasir tibbin bir çox sahəsini dəyişdirmək potensialına malikdir.

Məhz buna görə 2025-ci il fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı yalnız üç alimə deyil, bəşəriyyətin immun sistemini anlaması istiqamətində atılmış ən böyük addımlardan birinə verilmiş oldu.