ძუძუს კიბოსთვის ჯანსაღი კვების რეკომენდაციები და სხვადასხვა საკვების შესახებ საინტერესო საკითხები

ძუძუს კიბო ქალებში ყველაზე გავრცელებული კიბოა და მისთვის მრავალი რისკის ფაქტორი დადგენილია: ასაკი, მემკვიდრეობა, გვიანი მენოპაუზა (55 წლის შემდეგ მენოპაუზის დაწყება), სქესი, ცხოვრების წესი და კვება. კვლევებით, სწორი კვებითა და ცხოვრების წესით კიბოს განვითარების ალბათობა მემკვიდრეობითი კიბოების შემთხვევაშიც შეიძლება შემცირდეს (ეპიგენეტიკა და კიბოს საკითხი). კვება, მრავალი სხვა კიბოს მსგავსად, ძუძუს კიბოშიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. ცნობილია, რომ არასათანადო კვების შედეგი — სიმსუქნე — დაავადების განვითარებას ხელს უწყობს და უკვე დაავადებულებში გადარჩენის მაჩვენებლებსაც ამცირებს. ამიტომ სწორ კვებით რეჟიმში მნიშვნელოვანია ყოველდღიური ენერგიის მიღება, საკვების მოხმარების სიხშირე და სახეობა.
სხეულის მასის ინდექსი (BMI)

განსაკუთრებით ესტროგენდამოკიდებული ძუძუს კიბოს დროს ცხიმოვანი ქსოვილის შესამცირებლად დიაგნოზდასმულ ჭარბწონიან ან მსუქან ადამიანებს, სხვა კიბოებისგან განსხვავებით, ნორმალური წონის მიღწევაში უნდა დაეხმარონ. თუმცა თუ კიბოს დიაგნოზის მქონე ადამიანს ქიმიოთერაპიის გვერდითი მოვლენები (უმადობა, გულისრევა, ღებინება და სხვ.) ან ორგანიზმის კატაბოლიზმის გამო არასაკმარისი კვება აქვს, შესაბამისად უნდა ვიმოქმედოთ. განსაკუთრებით უნდა განისაზღვროს პაციენტის წინა წონა და რამდენი ხანია ჭარბწონიანია. საკვერცხეებიდან გამოყოფილი სასქესო ჰორმონების სისხლში მაღალი დონე ძუძუს კიბოს რისკის ფაქტორია.
ცხიმის მოხმარება

საკვებიდან მიღებული ტრანსცხიმოვანი მჟავები, ნაჯერ და უჯერ ცხიმოვან მჟავებს შორის თანაფარდობის დარღვევა, ომეგა-6-სა (სოიის, სიმინდისა და მზესუმზირის ზეთი) და ომეგა-3-ს (ორაგული, ქაფშია, სკუმბრია და სხვა თევზი, სელის თესლი, კანოლის ზეთი, ნიგოზი) შორის დისბალანსი უჯრედის მემბრანის დენადობას ცვლის.
ჭარბი წონისა და სიმსუქნის მიერ ძუძუს კიბოს რისკის ზრდის მექანიზმი
ტრანსცხიმოვანი მჟავები უჯრედის მემბრანაში გრძელჯაჭვიან ცხიმოვან მჟავებს მოკლეჯაჭვიანებად გარდაქმნის და ინსულინის რეცეპტორების რაოდენობის შეცვლით ინსულინისადმი მგრძნობელობის დაქვეითებას(ინსულინრეზისტენტობა / პრედიაბეტი / დიაბეტის წინა პერიოდი) იწვევს. სიმსუქნით გამოწვეული ინსულინრეზისტენტობა სასქესო ჰორმონების შემაკავშირებელ გლობულინებს ამცირებს და შედეგად სისხლში ანდროგენებსა და ესტროგენებს ზრდის, რითაც ძუძუს კიბოს არაპირდაპირ რისკს ქმნის. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგ კვლევაში ჭარბი ცხიმის მოხმარებასა და კიბოს მოხმარებას შორის კავშირი ვერ გამოვლინდა, ზოგიერთ კვლევაში ცხიმით მდიდარი დიეტა ძუძუს კიბოს რისკს ზრდიდა. ყოველდღიური ცხიმის მიღება საერთო ენერგიის %30-ს არ უნდა აღემატებოდეს. უპირატესობა ჯანსაღ ცხიმებს უნდა მიენიჭოს. ნაჯერი ცხიმის ყოველდღიური მოხმარება %10-ს არ უნდა აჭარბებდეს. მონოუჯერი და პოლიუჯერი ცხიმების მოხმარება, შესაბამისად, %15-%10-ის ოდენობითაა რეკომენდებული. ცხიმის წილის შესამცირებლად რძისა და რძის პროდუქტების ნაკლებცხიმიანი სახეობები უნდა შეირჩეს; შეწვას უნდა მოვერიდოთ, რადგან კერძში ტრანსცხიმებს წარმოქმნის; ვიტამინებისა და მინერალების დაკარგვის გარეშე ჯანსაღი მომზადების მეთოდებიუნდა გამოვიყენოთ. საკვების მომზადებისას ჭარბი ზეთი არ უნდა დავამატოთ; 1 kg ბოსტნეულის კერძისთვის 2-3 სუფრის კოვზი ზეთია დასამატებელი. ხორცს ხილული ცხიმი უნდა მოშორდეს და ხორციანი კერძის მომზადებისას დამატებითი ზეთი არ დაემატოს.
ცილების მოხმარება
ცილები ორ ჯგუფად — მცენარეულ და ცხოველურ ცილებად იყოფა. ცალ-ცალკე თუ განვიხილავთ:
ხორცის მოხმარება

კვლევებით დადასტურებულია, რომ გადამუშავებული წითელი ხორცის (სალამი, სოსისი, სუჯუკი და სხვ.) მოხმარება კიბოს განვითარებას ზრდის. წითელი ხორცის დამუშავება და მომზადების მეთოდი ჰეტეროციკლური ამინების წარმოქმნას იწვევს, რომლებსაც კანცეროგენული (კიბოს გამომწვევი პოტენციალის მქონე) მოქმედება აქვთ. ანუ მომზადების მეთოდი, ტემპერატურა და ხანგრძლივობა არასწორად გამოყენებისას ჰეტეროციკლური ამინების წარმოქმნის რისკის ფაქტორებია. გრილზე ხორცის მომზადების კავშირი კიბოსთან შეგიძლიათ ჩვენი ამ სახელწოდების სტატიაც ნახოთ. საყურადღებოა, რომ მსოფლიოს რეგიონებში, სადაც წითელი ხორცის მოხმარება „ჭარბია“ (ჩრდილოეთი ამერიკა და დასავლეთი ევროპა), ზოგი კიბოს, მაგალითად მსხვილი ნაწლავის კიბოს, სიხშირე უფრო მაღალია. ხორცის მოხმარების ზრდასთან ერთად უნდა გავითვალისწინოთ ხორცში ნაჯერი ცხიმის დიდი რაოდენობაც. კვებითი ღირებულებით მნიშვნელოვანი საკვების — წითელი ხორცის ზომიერად მოხმარებას ვურჩევთ.
რძისა და რძის პროდუქტების მოხმარება
რძე და რძის პროდუქტები კალციუმისა და D ვიტამინის კარგი წყაროა. ისინი ღირებულია ცხიმოვანი მჟავების, CLA-ის (კონიუგირებული ლინოლის მჟავა), ესტროგენის, კაზეინის, შრატის ცილის, სფინგოლიპიდების, CA-სა და D ვიტამინის შემცველობის გამო. რძისა და რძის პროდუქტების ძუძუს კიბოსთან კავშირის შესასწავლად 52,062 ქალს 12-წლიანი კვლევით აკვირდებოდნენ და კავშირი ვერ გამოვლინდა. ერთ-ერთი ყველაზე სადავო საკითხია აზრი, რომ რძის მიღებით ორგანიზმში მოხვედრილი ესტროგენის დონის ზრდამ ძუძუს კიბოს რისკი შეიძლება შექმნას. ამ საკითხზე ჩატარებული კვლევით მათ შორის მნიშვნელოვანი კავშირი ვერ დადგინდა. რძესთან დაკავშირებული სხვა საკითხია ლაქტოზის კიბოსთან დაკავშირება. ლაქტოზა მონელებისას ნაწლავებიდან კალციუმის შეწოვას ზრდის. უპირატესობაა სისხლში შაქრის ნელა მატებაც. ერთმა კვლევამ დაბალცხიმიანი რძისა და რძის პროდუქტების კიბოსგან დამცავი შედეგები წარმოადგინა. ჯანმრთელობისთვის რეკომენდებულია დღეში 2-3 პორცია დაბალცხიმიანი ან უცხიმო რძისა და რძის პროდუქტი. ბოლო დროს ასევე გვკითხავენ, რძე ზრდასრულთა სასმელია თუ არა და ზრდასრულები მასში არსებული ლაქტოზის გამო რძეს ინელებენ თუ არა. ლაქტოზის მომნელებელი ფერმენტის მაკოდირებელი lac გენი ყველას გვაქვს და სიცოცხლის განმავლობაში აქტიურია. ანუ ზრდასრულებს რძის მონელება შეუძლიათ. ლაქტოზის მომნელებელი ფერმენტი ლაქტაზა, რძის მოხმარებისგან დამოუკიდებლადაც კი, „კონსტიტუციურად“, ანუ მუდმივად, მცირე რაოდენობით მაინც აქტიურდება. რაც შეეხება აზრს „ზრდასრულები რძეს ვერ ინელებენ“: ამის ერთადერთი სამეცნიერო მხარეა ადამიანები, რომლებსაც გარკვეულ გენებში ვარიანტები (ერთი ნუკლეოტიდის ცვლილებები) აქვთ. მათში ზოგჯერ გენის ერთი ალელი არ მუშაობს, ამიტომ ლაქტაზა ნაკლებად მოქმედებს და ლაქტოზის აუტანლობა შეიძლება განვითარდეს. ვარიანტები, ჩვეულებრივ, ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებში, მაგალითად ფინეთსა და ნორვეგიაშია ხშირი.
ფიტოესტროგენები

მცენარეულ ესტროგენებად ცნობილი ფიტოესტროგენები უფრო დიდი რაოდენობით სოიასა და მსგავს საკვებშია. პარკოსნებშიც არის, თუმცა ყველაზე მეტი სოიის პროდუქტებშია. ორგანიზმში მოხვედრისას ზოგი სახეობა ესტროგენის რეცეპტორს უკავშირდება და ესტროგენის ეფექტის მესამედს ავლენს. ზოგ კვლევაში ძუძუს ქსოვილში ვასკულარიზაციის (სისხლძარღვების წარმოქმნის) შეფერხებით ძუძუს კიბოსგან დამცავი მოქმედება აღწერეს. სელის თესლიც მასში არსებული ლიგნანით ფიტოესტროგენულ ეფექტს ავლენს, თუმცა კვლევებში გამოითქვა ვარაუდი, რომ დიდი რაოდენობით მოხმარება ესტროგენის რაოდენობასა და კიბოს რისკს ზრდის.
საკვები ბოჭკო

გადაუმუშავებელი მთლიანი მარცვლეული — შვრია, ქერი, ხორბალი, სიმინდი, ბრინჯი — შეიცავს რთულ ნახშირწყლებს, ვიტამინებს, მინერალებსა და ჯანსაღ ბოჭკოს. საკვები ბოჭკოს სათანადო რაოდენობით (დღეში 25-30 gr) რეგულარული მიღება ესტროგენის დონეს ამცირებს და წვრილი ნაწლავიდან მის ხელახლა შეწოვასაც გამორიცხავს, ამიტომ ძუძუს კიბოს რისკსაც ამცირებს. 1 თეფში პარკოსნის კერძი + სალათები + 1-2 პორცია ხილი ყოველდღიური ბოჭკოს საჭიროებას აკმაყოფილებს.
ნახშირწყლებისა და შაქრის მოხმარება
არსებობს კვლევები, რომ ყოველდღიური ენერგიის ნახევარზე მეტის ნახშირწყლებით მიღებამ ორგანიზმში გამოყოფილი ინსულინის რაოდენობის გაზრდით ძუძუს კიბოს რისკი შეიძლება გაზარდოს. მომატებული ინსულინი სისხლში ინსულინის მსგავსი ზრდის ფაქტორის (IGF) და სასქესო ჰორმონების, მაგალითად ესტროგენისა და ანდროგენის, ზრდას იწვევს, რის გამოც კიბოსთან კავშირი ივარაუდება. მიუხედავად მრავალი კვლევით დადასტურებისა, საჭიროა პერსპექტიული კვლევები. ამიტომ ჩვენი ნახშირწყლები რთული აგებულებისა და გლიკემიური ინდექსი დაბალი უნდა იყოს და ინსულინის ჭარბ გამოყოფას არ იწვევდეს. მარტივი ნახშირწყლები (ორცხობილა, ნამცხვარი, თეთრი პური, შაქარი, თეთრი ფქვილის პროდუქტები, ტკბილეული და გადამუშავებული საკვები) სწრაფად ინელება, შიმშილის შეტევებს იწვევს და ჭარბი ნახშირწყლების მიღებისკენ გვიბიძგებს. რთული ნახშირწყლების მისაღებად უპირატესობა მუქი ფქვილის პურს მიანიჭეთ, პარკოსნები აუცილებლად ჩართეთ კვების გეგმაში, წახემსებისას სიმინდის სიროფიანი გადამუშავებული საკვების ნაცვლად ხილი აირჩიეთ. მნიშვნელოვანი საკითხია, არ შევცდეთ აზრით, რომ „შაქრის მოხმარება კიბოს იწვევს“. ჭარბი შაქრის მიღება ჭარბ წონასა და სიმსუქნეს, მათთან დაკავშირებულ მეტაბოლურ-გენომურ ცვლილებებს იწვევს და ამ გზით კიბოს რისკს ზრდის.
ხილი და ბოსტნეული

ხილი და ბოსტნეული, მათში არსებული მრავალი საკვები ნივთიერების, დაბალანსებული შემადგენლობის (ნახშირწყლების, ცხიმისა და ცილის ბალანსი) და დიდი რაოდენობის ბოჭკოს წყალობით, ჯანსაღი კვების უმნიშვნელოვანესი ნაწილია. 3000 მენოპაუზურ ქალში ჩატარებულ კვლევაში ბოსტნეულის მაღალი მოხმარების ჯგუფში ძუძუს კიბო 37%-ით ნაკლებად გამოვლინდა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია დღეში დაახლოებით 5 პორცია ხილისა და ბოსტნეულის მიღებას გვირჩევს.
წყაროები
Dietary protein sources in early adulthood and breast cancer incidence: prospective cohort study.
BMJ 2014; 348 doi: https://doi.org/10.1136/bmj.g3437 (2014)
2. Kushi, L. Et al.
Cereals, Legumes, and Chronic Disease Risk Reduction: Evidence From Epidemiologic Studies.
The American Journal Of Clinical Nutrition (1999).
3. Mccullough, M.L. et al.
Dairy, Calcium, and Vitamin D Intake and Postmenopausal Breast Cancer Risk in the Cancer Prevention Study II Nutrition Cohort.
Cancer Epidemiollogy Biomarkers & Prevention. 14-2898-2904 (2005).
4. Navarro, S. Et al.
Dietary Carbohydrates and Breast Cancer risk: A Prospective Study of The Roles of Overall Glycemic İndex and Glycemic Load.
İnternational Journal of Cancer. 4(114): 653-658 (2005).
5. Kroenke, C.H. et al.
High- and Low-Fat Dairy Intake, Recurrence, and Mortality After Breast Cancer Diagnosis.
Journal of the National Cancer Institute. 105(9): 616-623 (2013).
6. Cho, E. Et al.
Red Meat Intake and Risk of Breast Cancer Among Premenopausal Women.
American Medical Asosciation (2006)
7. Natalie Ledesma, MS, RD, CSO.
Nutrition & Breast Cancer.
Women’s Health Matters, UCSF Helen Diller Family Comprehensive Cancer Center.
8. Atak, N. ve Yılmaz, M.S.
Meme Kanseri Riskinin Beslenme İle İlişkili Faktörler Açısından Değerlendirilmesi.
Türk Public Health; 12(1): 51-60 (2014).
9. Diet and breast cancer.
cancerresearchuk.org
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.





მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.