Süd vəzi xərçəngi üçün sağlam qidalanma tövsiyələri və müxtəlif qidalar haqqında maraq doğuranlar

Süd vəzi xərçəngi qadınlar arasında ən geniş yayılan xərçəng növüdür və bu xəstəlik üçün bir çox risk amili müəyyən edilib: yaş, irsi ötürülmə, gec menopauza yaşı (55 yaşdan sonra menopauzaya girmək), cins, həyat tərzi və qidalanma kimi. Aparılan tədqiqatlara görə düzgün qidalanma və həyat tərzi ilə hətta irsi ötürülən xərçənglərdə də xərçəngin ortaya çıxma ehtimalı azaldıla bilər (epigenetika və xərçəng mövzusu). Qidalanmabir çox xərçəng növündə olduğu kimi süd vəzi xərçəngində də mühüm yer tutur və pis qidalanmanın nəticəsi olan piylənmənin xəstəliyin yaranmasını asanlaşdırdığı, həmçinin süd vəzi xərçənginə tutulan şəxslərdə sağqalım nisbətlərini azaltdığı məlumdur. Buna görə düzgün qidalanma rejimi ilə insanların gündəlik qəbul etdiyi enerji, qidaların qəbul tezliyi və növü əhəmiyyət daşıyır.
Bədən kütləsi indeksi (BMI)

Xüsusilə estrogendən asılı süd vəzi xərçəngində piy toxumasını azaltmaq üçün diaqnoz almış artıq çəkili və ya piylənməsi olan şəxslərin digər xərçəng növlərindən fərqli olaraq normal çəkilərinə çatması təmin edilməlidir. Lakin xərçəng diaqnozlu şəxslərdə adətən kimyaterapiyanın yan təsirləri (iştahasızlıq, ürəkbulanma, qusma və s.) və ya bədəndəki katabolizm nəticəsində yetərli qida qəbul edə bilməmə varsa, buna uyğun davranılmalıdır. Xəstənin əvvəlki çəkisi, nə qədər müddətdir artıq çəkili olduğu xüsusilə müəyyən edilməlidir. Çünki yumurtalıqlardan ifraz olunan cinsi hormonların qanda yüksək səviyyədə olması süd vəzi xərçəngi üçün risk amilidir.
Yağ istehlakı

Qidalanmada bədənə qəbul edilən trans yağ turşuları, doymuş və doymamış yağ turşuları arasındakı nisbətin tarazsızlığı, omeqa-6 (soya, qarğıdalı və günəbaxan yağı) ilə omeqa-3 (somon, hamsi, skumbriya və s. balıq növləri, kətan toxumu, kanola yağı, qoz) arasındakı tarazlığın pozulması hüceyrə membranının axıcılığını dəyişir.
Artıq çəki və piylənmənin süd vəzi xərçəngi riskini artırma mexanizmi
Trans yağ turşuları hüceyrə membranında uzun zəncirli yağ turşularını qısa zəncirli yağ turşularına çevirdiyi üçün insulin reseptorlarının miqdarını dəyişdirərək insulinə həssaslığın azalmasına(insulin müqaviməti / prediabet / diabetdən əvvəlki dövr) səbəb olur. Şəxslərdə piylənməyə bağlı inkişaf edən insulin müqaviməti cinsi hormon bağlayan qlobulinlərin azalmasına və nəticədə dövr edən androgenlərlə estrogenlərin artmasına səbəb olaraq süd vəzi xərçəngi üçün dolayı risk yaradır. Bəzi tədqiqatlarda yağ istehlakının çox olması ilə xərçəng istehlakı arasında əlaqə müəyyən edilməsə də, bəzi tədqiqatlarda yağla zəngin pəhrizin süd vəzi xərçəngi riskini artırdığı görülüb. Gündəlik yağ istehlakı miqdarı ümumi enerjinin %30-unu keçməməlidir. Qidalanmada sağlam yağlara üstünlük verilməlidir. Doymuş yağ istehlakı gündəlik %10-u keçməməlidir. Təkli doymamış və çoxlu doymamış yağların istehlakı isə müvafiq olaraq %15-%10 tövsiyə edilir. Bədənə qəbul edilən yağ nisbətini azaltmaq üçün süd və süd məhsulları istehlakında az yağlılara üstünlük verilməli, yeməklərdə trans yağ yaranmasına səbəb olduğu üçün qızartmalardan çəkinilməli, vitamin və mineral itkisinin olmayacağı sağlam bişirmə üsullarındanistifadə edilməlidir. Yemək bişirərkən çox yağ qoymaqdan çəkinmək lazımdır; 1 kg tərəvəz yeməyi üçün 2-3 xörək qaşığı yağ əlavə edilməlidir. Ətdəki görünən yağlar təmizlənməli və ət yeməkləri bişirilərkən əlavə yağ qatılmamalıdır.
Zülal istehlakı
Zülallar bitki və heyvan mənşəli zülallar olmaqla ikiyə bölünür. Ayrı-ayrı nəzərdən keçirsək;
Ət istehlakı

Emal olunmuş qırmızı ət (salam, sosis, sucuq və s.) istehlakının xərçəng yaranmasını artırdığı tədqiqatlarla sübut olunub. Qırmızı ətin emalı və bişirilmə üsulu ətdə kanserogen (xərçəngtörədici potensial) təsirə səbəb olan heterosiklik aminlərin yaranmasına gətirir. Yəni bişirmə üsulu, temperatur və müddət heterosiklik aminlərin yaranması baxımından düzgün tətbiq edilməyəndə risk amilləridir. Manqalda ət bişirməyin xərçənglə əlaqəsi adlı yazımıza da baxmaq istəyə bilərsiniz. Dünyada qırmızı ət istehlakının “çox” olduğu bölgələrdə (Şimali Amerika və Qərbi Avropa) müəyyən xərçənglərin (məsələn, yoğun bağırsaq) tezliyinin daha çox olması diqqət çəkir. Ət istehlakının artması ilə birlikdə ətdə çox olan doymuş yağ istehlakı da düşünülməlidir. Qida dəyəri baxımından da mühüm qida olan qırmızı ətin müəyyən miqdarlarda istehlakını tövsiyə edirik.
Süd və süd məhsullarının istehlakı
Süd və süd məhsulları yaxşı kalsium və D vitamini mənbəyidir. Yağ turşuları, CLA (konyuqə linoleik turşu), estrogen, kazein, zərdab zülalı, sfinqolipidlər CA, D vitamini ehtiva etdiyinə görə dəyərli qida məhsullarıdır. Süd və süd məhsulları istehlakının süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəsini araşdırmaq üçün 52,062 qadın 12 illik tədqiqatda izlənib və süd ilə süd məhsulları istehlakının süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəsi müəyyən edilməyib. Süd haqqında ən mübahisəli mövzulardan biri süd istehlakı ilə bədənimizə alınan estrogen hormonu səviyyəsinin artmasına bağlı süd vəzi xərçəngi riski yarada biləcəyi düşüncəsidir. Bu mövzudakı tədqiqatın nəticəsinə görə ikisi arasında əhəmiyyətli nəticə çıxarıla bilməyib. Süd ilə bağlı başqa mövzu tərkibindəki laktozun xərçənglə əlaqələndirilməsidir. Laktoz həzm olunarkən kalsiumun bağırsaqlardan sorulmasını artırır. Qan şəkərini də yavaş yüksəltməsi üstünlükdür. Bir tədqiqatda az yağlı süd və süd məhsulları istehlakının xərçəngdən qoruyucu olduğuna dair nəticələr təqdim edilib. Sağlamlıq baxımından süd və süd məhsullarının gündə 2-3 porsiya az yağlı və ya yağsız istehlakı tövsiyə olunur. Həmçinin son vaxtlar südün yetkin içkisi olub-olmadığı və yetkinlərin tərkibindəki laktoza görə südü həzm edib-etmədiyi barədə suallar alırıq. Laktozu həzm edən fermenti kodlaşdıran lac geni hamımızda var və ömürboyu fəal vəziyyətdədir. Yəni yetkinlər südü həzm edə bilirlər. Hətta laktozu həzm edən laktaza fermenti süd istehlakı ilə əlaqəsi olmadan belə “constitutive”, yəni davamlı, az miqdarda olsa da fəallaşır. Gələk “yetkinlər südü həzm edə bilmir” mövzusuna: bunun yeganə elmi tərəfi müəyyən genlərində variant (tək nukleotid dəyişiklikləri) daşıyan şəxslərdir. Bu şəxslərdə bəzən genin tək alleli işləmir, beləliklə laktaza fermenti az işləyir və laktoza dözümsüzlüyü dediyimiz hal yarana bilər. Adətən Finlandiya və Norveç kimi Şimali Avropa ölkələrində variantlar çoxdur.
Fitoestrogenlər

Bitki estrogeni kimi tanınan fitoestrogenlər soya və oxşar qidalarda daha çox olur. Quru paxlalılarda da olsa da, ən çox soya məhsullarındadır. Bəzi növləri bədənə qəbul ediləndə estrogen hormonunun reseptoru ilə qarşılıqlı təsirə girərək estrogenin göstərdiyi təsirin üçdə birini göstərir. Bəzi tədqiqatlarda süd vəzi toxumasında vaskulyarizasiyanın (damarlaşmanın) qarşısını aldığı üçün süd vəzi xərçəngindən qoruduğu bildirilib. Kətan toxumu da tərkibindəki liqnanla fitoestrogen təsiri göstərir, lakin yüksək miqdarda istehlakının estrogen miqdarını artıraraq xərçəng riskini yüksəltdiyi tədqiqatlarda irəli sürülüb.
Qida lifi

Yulaf, arpa, buğda, qarğıdalı, düyü kimi emal olunmamış tam taxıllar kompleks karbohidratlar, vitaminlər, minerallar və sağlam lif ehtiva edir. Qida lifinin uyğun miqdarda (gündəlik 25-30 gr) müntəzəm istehlakı estrogen səviyyəsini azaltdığı, eyni zamanda nazik bağırsaqdan estrogenin geri sorulmasını da aradan qaldırdığı üçün süd vəzi xərçəngi riskini də azaldır. 1 boşqab quru paxlalı yeməyi + salatlar + 1-2 porsiya meyvə istehlakı ilə gündəlik lif miqdarını qarşılaya bilərik.
Karbohidratlar və şəkər istehlakı
Gündəlik qəbul edilən enerjinin yarıdan çoxunun karbohidratlardan ibarət olması bədəndə ifraz olunan insulin miqdarını artırdığı üçün süd vəzi xərçəngi riskini artıra biləcəyinə dair tədqiqatlar var. Bədəndə artan insulin miqdarı insulinəbənzər böyümə faktoru (IGF), estrogen və androgen kimi cinsi hormonların qanda artmasına səbəb olduğu üçün xərçənglə əlaqəli olduğu düşünülür. Bir çox tədqiqatla sübut olunsa da, gələcəyə yönəlmiş tədqiqatlar lazımdır. Buna görə istehlak etdiyimiz karbohidratlar kompleks quruluşlu və qlisemik indeksi aşağı olmalı, çox insulin ifrazına səbəb olmamalıdır. Həmçinin sadə quruluşlu karbohidratlar (biskvit, tort, ağ çörək, şəkər, ağ un məmulatları, şirniyyatlar və emal olunmuş qidalar) qısa müddətdə həzm edildiyi və aclıq tutmalarına səbəb olduğu üçün çox karbohidrat qəbuluna yönəldir. Kompleks karbohidrat qəbul etmək üçün tünd undan hazırlanan çörəkləri seçin, qidalanma planınızda mütləq quru paxlalılar olsun, ara yeməklərdə qarğıdalı şərbəti ehtiva edən emal olunmuş qidalar əvəzinə meyvəyə üstünlük verin. Burada diqqət edilməli mühüm məqam “şəkər istehlakı xərçəngə səbəb olur” yanılmasına düşməməkdir. Həddindən artıq şəkər istehlakı artıq çəkiyə, piylənməyə və bu hallarla əlaqəli metabolik-genomik dəyişikliklərə səbəb olaraq xərçəng riskini artırır.
Meyvə və tərəvəz

Meyvə və tərəvəzlər tərkibindəki çoxsaylı qida maddələri, balanslı qida quruluşu (karbohidrat, yağ və zülal tarazlığı) və bol qida lifi sayəsində sağlam qidalanmanın ən mühüm elementləridir. 3000 menopauzalı qadın arasında aparılan tədqiqatda tərəvəz istehlakı çox olan qrupda %37 daha az süd vəzi xərçəngi müşahidə edildiyi müəyyənləşdirilib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi tərəvəz və meyvə istehlakı gündə təxminən 5 porsiyadır.
Mənbələr
Dietary protein sources in early adulthood and breast cancer incidence: prospective cohort study.
BMJ 2014; 348 doi: https://doi.org/10.1136/bmj.g3437 (2014)
2. Kushi, L. Et al.
Cereals, Legumes, and Chronic Disease Risk Reduction: Evidence From Epidemiologic Studies.
The American Journal Of Clinical Nutrition (1999).
3. Mccullough, M.L. et al.
Dairy, Calcium, and Vitamin D Intake and Postmenopausal Breast Cancer Risk in the Cancer Prevention Study II Nutrition Cohort.
Cancer Epidemiollogy Biomarkers & Prevention. 14-2898-2904 (2005).
4. Navarro, S. Et al.
Dietary Carbohydrates and Breast Cancer risk: A Prospective Study of The Roles of Overall Glycemic İndex and Glycemic Load.
İnternational Journal of Cancer. 4(114): 653-658 (2005).
5. Kroenke, C.H. et al.
High- and Low-Fat Dairy Intake, Recurrence, and Mortality After Breast Cancer Diagnosis.
Journal of the National Cancer Institute. 105(9): 616-623 (2013).
6. Cho, E. Et al.
Red Meat Intake and Risk of Breast Cancer Among Premenopausal Women.
American Medical Asosciation (2006)
7. Natalie Ledesma, MS, RD, CSO.
Nutrition & Breast Cancer.
Women’s Health Matters, UCSF Helen Diller Family Comprehensive Cancer Center.
8. Atak, N. ve Yılmaz, M.S.
Meme Kanseri Riskinin Beslenme İle İlişkili Faktörler Açısından Değerlendirilmesi.
Türk Public Health; 12(1): 51-60 (2014).
9. Diet and breast cancer.
cancerresearchuk.org
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.





Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.