გსმენიათ L-ტრიპტოფანის ტრაგედიის შესახებ?

ადამიანის ჯანმრთელობაზე მრავალი ბიოლოგიური და ფიზიოლოგიური ეფექტის მქონე ამინომჟავა L-ტრიპტოფანი საკვებიდან მიღებისას ორგანიზმში გარდაიქმნება 5-HTP-ად (5-ჰიდროქსიტრიპტოფანი), შემდეგ კი სეროტონინად, მელატონინად და B6 ვიტამინად (ნიკოტინამიდი); ის მრავალი სხვა ბიოაქტიური ნაერთის წინამორბედიცაა.

სეროტონინისა და მელატონინის ჰორმონებს ადამიანის ორგანიზმში ფსიქოლოგიაზე, ძილზე, სხეულის ტემპერატურაზე, არტერიული წნევის წონასწორობაზე, სექსუალობაზე, იმუნურ და საჭმლის მომნელებელ სისტემებზე მრავალი გავლენა აქვს.

L-ტრიპტოფანის ტრაგედია

EMS (ეოზინოფილია-მიალგიის სინდრომი) პირველად 1989 წელს გავრცელდა. ეს იშვიათი, ინვალიდობის გამომწვევი დაავადებაა, რომელიც კუნთებისა და სახსრების ძლიერი ტკივილით, სისუსტით, კიდურების შეშუპებით, ცხელებით, კანზე გამონაყარითა და სისხლში ეოზინოფილების (ლეიკოციტების ერთ-ერთი ტიპის) მატებით ვლინდება.

1 წლის განმავლობაში აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრებში EMS-ის 1.500-ზე მეტი შემთხვევა და ოცდარვა გარდაცვალება აღირიცხა.

5 ივლისს, 1991 წელს, დაფიქსირებული შემთხვევების რაოდენობამ 1543-ს, გარდაცვალებამ კი 31-ს მიაღწია.

EMS-ის ეპიდემია გამოიწვია იაპონური საბითუმო კომპანიის Showa Denko K.K.-ის მიერ წარმოებული L-ტრიპტოფანის არასისუფთავემ; კომპანია ამერიკელი მწარმოებლების უდიდესი მომმარაგებელი იყო. შეგროვებული დოკუმენტებით აღმოჩნდა, რომ 1988 წელს Showa Denko-მ შენიშნა, L-ტრიპტოფანის სუფთად წარმოება ვერ ხერხდებოდა და არსებობდა ამოუცნობი, შესაბამისად პოტენციურად საზიანო ეფექტი, რის შემდეგაც ახალი ბაქტერიული შტამის გამოყენება დაიწყო. Showa Denko-მ აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციას (FDA) არც არასუფთა L-ტრიპტოფანის წარმოებისა და არც საწარმოო პროცესის ცვლილებების შესახებ არ აცნობა. FDA კი ბიოტექნოლოგიურად შეცვლილი პროდუქტების გაყიდვამდე ყოვლისმომცველ გამოცდაზე აფრთხილებდა. კომპანიამ ახალი პროდუქტი ტესტირების გარეშე გაყიდა. მოკლედ, Showa Denko-ს ფილტრაციის გაზრდით ხარისხის გაუმჯობესება შეეძლო, თუმცა ეს პროდუქტის რაოდენობას შეამცირებდა. ამიტომ ფილტრაციის გაზრდის ნაცვლად ბაზრის მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად წარმოება სწრაფად გააგრძელა, რამაც ბევრ ადამიანს ავნო.

უკან მოხედვისას ძალიან სამწუხარო სურათი ჩანს: L-ტრიპტოფანის წარმოება კონტროლქვეშ რომ ყოფილიყო ან ისედაც უკანონო გაყიდვა შეწყვეტილიყო, ამ სიცოცხლეებს არ დავკარგავდით და 1543 შემთხვევას შორის ინვალიდობით მცხოვრები ადამიანებიც არ იქნებოდნენ. მაგალითად, Sowa Denko-მ სუფთა და საიმედო L-ტრიპტოფანის მისაღები ფილტრაციის აუცილებელი საფეხურები გამოტოვა, ამიტომ პროდუქტს საჭირო „სუფთა თეთრი“ ფერის ნაცვლად ლაქები ჰქონდა. თუმცა აშშ-ის გამყიდველებმა ფერის სხვაობაზე კითხვა არ დასვეს და მარკეტინგი გააგრძელეს. ამ დაუდევრობამ მრავალი ადამიანის ჯანმრთელობაზე უარყოფითად იმოქმედა.

რომელმა მცდარმა რეგულაციებმა გამოიწვია L-ტრიპტოფანის ტრაგედია?

GMP (Good Manufacturing Practices) ნიშნავს „კარგ საწარმოო პრაქტიკას“. ეს ხარისხის სისტემაა, რომელიც აშშ-ში ადამიანის ჯანმრთელობაზე უშუალოდ მოქმედი პროდუქტების — წამლების, კოსმეტიკის, საკვებისა და სამედიცინო მოწყობილობების — წარმოების პირობებზე მითითებებს იძლევა. GMP-ის ნაცვლად ხშირად CMP გამოიყენება, რადგან c ასო „Current“-ს, ანუ მიმდინარეს ნიშნავს. ამდენად, GMP ერთხელ შექმნილი სტანდარტების ერთობლიობა არ არის. ის მუდმივად კონტროლდება, აღმოჩენილი ხარვეზები კი თანამედროვე პირობების მიხედვით ადაპტირდება და სწორდება. GMP პროდუქტის წარმოებასა და განაწილებას მოიცავს. მოკლედ, ხარისხის დასაცავად ის ყველა სფეროშია: პასუხისმგებელი პერსონალის სწავლებიდან ნედლეულამდე, შეფუთვასა და შენახვამდე.

ყველა ამ პრაქტიკის მიუხედავად, როგორ მოხდა აშშ-ში L-ტრიპტოფანის ტრაგედია?

როგორ მოხვდა L-ტრიპტოფანი აშშ-ში მომხმარებელთან თავისუფლად და ურეცეპტოდ?

აშშ-ის ფედერალური სურსათის, წამლისა და კოსმეტიკის კანონის თანახმად, ადამიანებისა და ცხოველებისთვის წამლებად განისაზღვრება:

• ნივთიერებები, რომლებსაც დაავადების მკურნალობის, შემსუბუქების ან პრევენციის ეფექტი აქვს
• არასაკვები ნივთიერებები, რომლებიც სხეულის აგებულებასა და ფუნქციას ცვლის (მაგალითად, წონის კლებას აჩქარებს ან თმის ზრდას უწყობს ხელს).

FDA-ს თანახმად, ნივთიერების გამოყენების მიზანი განსაზღვრავს, არის თუ არა ის წამალი. ამიტომ საკვები და კოსმეტიკური პროდუქტებიც წამლად კლასიფიცირდება, თუ ჯანმრთელობაზე ამ ეფექტებს ახდენს.

დანიშნულების მიხედვით, L-ტრიპტოფანი ბოდიბილდერების მიერ კუნთების გასაზრდელად გამოყენებისას „საკვებია“; მენსტრუაციამდელი სინდრომისას დეპრესიის, უძილობისა და ტკივილის სამკურნალოდ, შესამსუბუქებლად ან თავიდან ასაცილებლად, ან მადის დასათრგუნად და ამით ცხიმოვანი მასისა და სხეულის აგებულების შესაცვლელად გამოყენებისას კი „წამლად“ კლასიფიცირდება.

L-ტრიპტოფანის კლასიფიცირება „გამოყენების მიზნის“ ტესტით შეიძლებოდა, თუმცა FDA-მ ის არ გამოიყენა და 1960-იან წლებში L-ტრიპტოფანის დანამატები „Generally Regarded as Safe“ (ზოგადად უსაფრთხოდ მიჩნეული) სიაში შეიტანა. GRAS სიაში მყოფ ნივთიერებებს ექსპერტები უსაფრთხოდ მიიჩნევენ, ამიტომ ისინი ფედერალური სურსათის, წამლისა და კოსმეტიკის კანონში მითითებული ტოლერანტობის მოთხოვნებისგან თავისუფლდება.

გადაწყვეტილების მთავარი საფუძველი იყო ის, რომ L-ტრიპტოფანი მოხმარებულ ცილოვან საკვებშიც ბუნებრივად გვხვდება. საშუალოდ თითოეული ადამიანი ცილოვანი წყაროებიდან დღეში 1-2 g L-ტრიპტოფანს იღებს და ბუნებრივი გზით მიღება ორგანიზმს არ ვნებს. შედეგად, L-ტრიპტოფანის პროდუქცია FDA-ს დამტკიცების გარეშე იწარმოებოდა და იყიდებოდა.

L-ტრიპტოფანის შესახებ წლების განმავლობაში შეცვლილი რეალობა

L-ტრიპტოფანის გავლენა ძილზე, განწყობასა და მადაზე და მისი წამლად გამოყენების შესაძლებლობა პირველად 1970 წელს M.I.T-სა და ჰარვარდის სამედიცინო სკოლაში მომუშავე ნეირომეცნიერების პროფესორმა და მისმა გუნდმა აღმოაჩინეს. მაშინ ფიქრობდნენ, რომ L-ტრიპტოფანი ძილის რეგულირების, მადის კონტროლისა და ტკივილის შემსუბუქების წამლად შეიძლებოდა გამოყენებულიყო. თუმცა ფარმაცევტულ კომპანიებს L-ტრიპტოფანის წამლად გაყიდვისთვის აუცილებელი უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის კლინიკურ კვლევებშიინვესტირება არ სურდათ — L-ტრიპტოფანი ისედაც იწარმოებოდა და იყიდებოდა საკვებ დანამატად.

L-ტრიპტოფანი გარკვეული ხნით GRAS სიაში დარჩა. 1970-იანი წლების დასაწყისში, როცა ცხოველებზე კვლევებმა ჭარბი გამოყენების უარყოფითი გავლენა აჩვენა, FDA-მ L-ტრიპტოფანის დანამატის უსაფრთხოების ხელახალი შეფასება გადაწყვიტა. 1972 წელს ფედერალურ რეესტრში გამოაქვეყნა ტექსტი, რომ ჭარბ L-ტრიპტოფანს ადამიანის ჯანმრთელობაზე შესაძლო საზიანო ეფექტი ჰქონდა. ასევე განაცხადა, რომ ყველა ამინომჟავა GRAS სიიდან უნდა ამოღებულიყო; დანამატების მწარმოებელთათვის მხოლოდ უვნებლობის დამტკიცება საკმარისი არ იქნებოდა, პროდუქტი საკვები დანამატის სტატუსით უნდა გაყიდულიყო და მწარმოებელს წარმოებისა და გაყიდვის გზებიც აეხსნა. თუმცა FDA-მ წესები ვერ აღასრულა და L-ტრიპტოფანი GRAS სიიდან არ ამოუღიათ.

1977 წელს FDA-მ L-ტრიპტოფანის ურეცეპტო გაყიდვის შეჩერება კვლავ სცადა, მაგრამ ეს მცდელობაც ჩავარდა. სასამართლო პროცესში მრავალი სირთულე გაჩნდა და საქმე შეწყდა. FDA-მ სასურველი რეგულაციები ვერ აამოქმედა და L-ტრიპტოფანის დანამატების მწარმოებელთა ურეცეპტო გაყიდვას ვერ შეუშალა ხელი. L-ტრიპტოფანის გაყიდვის უკანონობის მიუხედავად, EMS-ის (ეოზინოფილია-მიალგიის სინდრომის) გავრცელებამდე FDA-ს სხვა ნაბიჯი არ გადაუდგამს. ბრძოლის შეწყვეტამ L-ტრიპტოფანის მარკეტინგი დააჩქარა. წიგნები, ჟურნალის სტატიები და მრავალი მწარმოებელი L-ტრიპტოფანის გაყიდვას აგრძელებდა უძილობის, ტკივილის, დეპრესიის, PMS-ისა და ჭარბი წონის წინააღმდეგ სარგებლიანობის დაპირებით, მიუხედავად იმისა, რომ არც ერთი ამ მიზნისთვის უსაფრთხოება და ეფექტიანობა დამტკიცებული არ იყო.

სინამდვილეში რა არის L-ტრიპტოფანი და რომელ საკვებში გვხვდება?

ადამიანის სხეულში ბევრი ცილაა. ცილების ძირითადი სამშენებლო ნაწილები, ამინომჟავები, ერთმანეთს პეპტიდური ბმებით უკავშირდება. კონკრეტული ცილის ჩამოყალიბება მის ამინომჟავათა თანმიმდევრობაზეა დამოკიდებული და კოდირებით რეგულირდება. ცილების აგებაში 20 ამინომჟავა მონაწილეობს და ისინი 2 ჯგუფად იყოფა: შეუცვლელი (აუცილებელი) და ჩანაცვლებადი. შეუცვლელი ამინომჟავები ორგანიზმში არ სინთეზდება (არ გამომუშავდება) და საკვებით უნდა მივიღოთ. ჩანაცვლებადი ამინომჟავების სინთეზი ორგანიზმს შეუძლია. რადგან შეუცვლელი ამინომჟავები ორგანიზმში არ წარმოიქმნება, სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ცილის სინთეზის გასაგრძელებლად ისინი გარედან, საკვებით უნდა მიიღებოდეს.

რომელი საკვები შეიცავს L-ტრიპტოფანს?

L-ტრიპტოფანი შეუცვლელი (აუცილებელი) ამინომჟავაა და ყველაზე უხვად გვხვდება კვერცხში, ქათამში, ინდაურში, წითელ ხორცში, ყველში, სოიაში, თხილეულსა და პარკოსნებში.

შეუძლია დაბალანსებულ კვებას ყველა აუცილებელი ამინომჟავის მოთხოვნილების დაკმაყოფილება? გვჭირდება დამატებითი ცილა?

დაბალანსებული, ჯანსაღი კვებით ადამიანებს ორგანიზმისთვის საჭირო ყველა შეუცვლელი ამინომჟავის მიღება დანამატების გარეშე შეუძლიათ!

ამინომჟავები ცილების სამშენებლო ნაწილებია. ერთი ცალკეული ამინომჟავის იზოლირებული დეფიციტი მოსალოდნელი არ არის. თუ ადამიანს ამინომჟავები აკლია, ეს სავარაუდოდ არაჯანსაღი კვების შედეგია და ერთი ამინომჟავის დანამატის მიღება უაზრო იქნება. ამის ნაცვლად ჯანსაღი, დაბალანსებული კვებით ყველა შეუცვლელ ამინომჟავას, ანუ ცილების სამშენებლო ნაწილს მიიღებს. ამიტომ ცალკეული ამინომჟავის დანამატად გაყიდვა და სარგებლიანობის დაპირებით რეკლამა მომხმარებლის შეცდომაში შეყვანაა.

- დაკავშირებული თემა: ვიტამინებისა და მინერალების დანამატები — რა უნდა იცოდნენ ექიმებმა და მომხმარებლებმა

როგორ დასრულდა L-ტრიპტოფანის ტრაგედია?

Showa Denko მიხვდა, რომ არა მხოლოდ L-ტრიპტოფანის მსხვერპლთა ზიანზე აგებდა პასუხს, არამედ ამერიკელი მწარმოებლების წინააღმდეგ სამართალწარმოების ხარჯების გადახდაც მოუწევდა და ყველა ხარჯის დაფარვას დათანხმდა. L-ტრიპტოფანით დაზარალებულებმა Showa Denko-ს უჩივლეს ან შეთანხმება არჩიეს. საქმეების უმეტესობა შეთანხმების პირობების გაუმჟღავნებლობით წარიმართა. გადახდილი თანხა მილიარდ დოლარს უახლოვდებოდა, მაგრამ საინფორმაციო მედიამ საქმეები მნიშვნელოვან ამბად არ მიიჩნია და მათ ფართოდ არ გამოხმაურებია.

მას შემდეგ, რაც FDA-მ L-ტრიპტოფანის გაყიდვა აკრძალა, EMS-ის სიხშირე სწრაფად დაეცა. 2005 წელს FDA-მ L-ტრიპტოფანის აკრძალვა მოხსნა და L-ტრიპტოფანის შემცველი პროდუქტების საკვებ დანამატად გამოყენება კვლავ დაუშვა. 2005 წლის შემდეგ ახალი შემთხვევების გამოუქვეყნებლობა აჩვენებს, რომ ტრაგედიის შედეგად უფრო ფრთხილი წარმოებისა და მარკეტინგის პროცესი დაიწყო.