ვიტამინებისა და მინერალების დანამატები — რა უნდა იცოდნენ ექიმებმა და მომხმარებლებმა

მხოლოდ აშშ-ში დანამატების ბაზარი 90 ათასზე მეტი პროდუქტით დაახლოებით 30 მილიარდ დოლარს შეადგენს; ალტერნატიული პროდუქტებისადმი ინტერესი მსოფლიოში იზრდება. ახალ კვლევაში ზრდასრულთა %52 მინიმუმ 1 ტიპს, %10 კი მინიმუმ 4 პროდუქტს ერთად იყენებდა. ამ მრავალფეროვან დანამატებში ვიტამინები და მინერალებიჯანმრთელობისა და პრევენციის მიზნით % 48 - % 39 მოხმარებით ყველაზე პოპულარულია.

მაღალი გამოყენების მიუხედავად, სამეცნიერო კლინიკურ კვლევათაუმეტესობაში მათი ქრონიკული დაავადებების პრევენციის ეფექტი არ დადასტურებულა. სარგებელი მხოლოდ არასაკმარისი კვებისა და განსაკუთრებული სამედიცინო მდგომარეობებისასაა მოსალოდნელი, ხოლო განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებში პრობლემა არა ნაკლებობა, არამედ კვების სიჭარბეა (ჭარბი წონა და სიმსუქნე). ანუ ისედაც ჭარბად მიღებული ვიტამინებისა და მინერალების დამატებას ცდილობენ.

- ყოველი ზედმეტი კილოგრამი სიცოცხლეს აკლებს — 195 ქვეყნის 25-წლიანი სიმსუქნის კვლევა

მრავალმა კვლევამ რეკომენდებულზე მეტი ბეტა-კაროტინის, ფოლიუმის მჟავის, E ვიტამინისა და სელენის მიღება სიკვდილიანობის, კიბოსა და ჰემორაგიული ინსულტის ზრდას დაუკავშირა.

ამიტომ წამყვანმა სამეცნიერო ჟურნალმა JAMA2018 წლის თებერვალში ექიმების მიერ პაციენტთა სწორი ინფორმირებისთვის ფართო გზამკვლევი გამოაქვეყნა, რომელსაც გიზიარებთ.

ჯანმრთელებში დანამატების შეუსაბამო გამოყენება უნდა აღიკვეთოს.

დაუდასტურებელი სარგებლისა და შესაძლო რისკის დანამატები დაბალანსებულ კვებას ვერ ცვლის.

ექიმებმა უნდა გაუსვან ხაზი, რომ დანამატის ნაცვლად ვიტამინისა და მინერალის საკვებიდან მიღებას ბევრად მეტი უპირატესობა აქვს . საკვებთან მიკრონუტრიენტები უკეთ შეიწოვება და ნაკლები გვერდითი ეფექტი აქვს. ჯანსაღი რაციონი იზოლირებული მაღალი კონცენტრაციის ნაცვლად მრავალ მნიშვნელოვან ნივთიერებას ბიოლოგიურად შესაფერისი თანაფარდობით გვაძლევს.

მოსახლეობისთვის რუტინული დამატება არ არის რეკომენდებული; მიზნობრივად მაღალი სამედიცინო რისკისა და დაუკმაყოფილებელი კვებითი საჭიროების პირებს უნდა მიემართოს.

ვიტამინებისა და მინერალების დანამატების მთავარი საკითხები — ვის სჭირდება?

• ორსულობა: ფოლიუმის მჟავა, პრენატალური ვიტამინები.
• ჩვილები და ბავშვები: ძუძუთი კვებისას მოცილებამდე D ვიტამინი და 4-6. თვიდან რკინა.
• ხანდაზმულობა: ზოგს დამატებითი B12, D და/ან კალციუმი ეხმარება; სისხლის დონე უნდა შემოწმდეს.

მაღალი რისკის ქვეჯგუფების გზამკვლევი

შეწოვასა და მეტაბოლიზმზე მოქმედი სამედიცინო მდგომარეობები:

• ბარიატრიული ქირურგია: ცხიმში ხსნადი ვიტამინები, B ვიტამინები, რკინა, კალციუმი, თუთია, სპილენძი, მულტივიტამინები/მულტიმინერალები.
• პერნიციოზული ანემია: B12 ვიტამინი
• კრონი, სხვა ანთებითი ნაწლავური დაავადება, ცელიაკია: რკინა, B და D ვიტამინები, თუთია, მაგნიუმი.
• ოსტეოპოროზი ან ძვლის სხვა პრობლემა: D ვიტამინი, კალციუმი, მაგნიუმი*
• ასაკობრივი მაკულური დეგენერაცია: თვალის პრობლემა. ანტიოქსიდანტური ვიტამინების სპეციალური ფორმულა, თუთია, სპილენძი.

ზოგი წამლის ხანგრძლივი გამოყენებით გამოწვეული საჭიროება:

• პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორები*: მჟავიანობის შემამცირებელი წამლები. B12, კალციუმი, მაგნიუმი
• მეტფორმინი*: დიაბეტის წამალი. B12 ვიტამინი
• შეზღუდული ან არაოპტიმალური კვება: მაგალითად ვეგანობა/ვეგეტარიანელობა. მულტივიტამინები/მულტიმინერალები, B12, კალციუმი, D, მაგნიუმი

*: მტკიცებულებები ნათელი არ არის

ორსულობა

მტკიცებულებები ორსულობის დაგეგმვისას ან პირველ სამ თვეში ნერვული მილის დეფექტების პრევენციისთვის საკმარისი ფოლიუმის მჟავის მიღებას გვირჩევს. ეს მიკრონუტრიენტი ბუნებრივ საკვებში ფოლატის სახით სინთეზურზე მეტი რაოდენობითაა. პრენატალური მულტივიტამინები/მინერალები მასთან ერთად D-სა და სხვასაც იძლევა. საჭიროა რკინით მდიდარი კვებაც. დაბალი ჰემოგლობინისა და ფერიტინისას რკინადეფიციტური ანემიის პრევენციისა და მკურნალობისთვის რკინა რეკომენდებულია, მაგრამ ორსულობაში რუტინული დანამატისა და ანემიის სკრინინგის სარგებელ-რისკი კარგად განსაზღვრული არ არის.

კალციუმმა გესტაციური ჰიპერტენზიისა და პრეეკლამფსიის რისკი შეიძლება შეამციროს, მაგრამ დიდი დამადასტურებელი კვლევებია საჭირო. მაღალი D დოზებიც მეტ კვლევას მოითხოვს. ორსულობაში ყველაზე ძლიერი მტკიცებულება ფოლიუმის მჟავას აქვს, სხვები სადავოა.

ჩვილები და ბავშვები

ამერიკის პედიატრიის აკადემიის რჩევები:

• მხოლოდ ან ნაწილობრივ ძუძუთი კვებაზე მყოფი ჩვილებისთვის D ვიტამინი დღეში 400 IU დოზით,
• 4. თვიდან რკინა დღეში სხეულის კილოგრამზე 1mg დოზით,
• ყველა ბავშვის რკინის დეფიციტსა და ანემიაზე სკრინინგი 1 წელს.

დაბალანსებულად მკვებავ ჯანმრთელ ბავშვებს მულტივიტამინი/მულტიმინერალი არ სჭირდება და ჭარბი მიკრონუტრიენტები უნდა აერიდოთ.

ბოლო წლებში ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავების დამატებას ბავშვებში აუტიზმის და ყურადღების დეფიციტის/ჰიპერაქტიურობის რისკის შემცირების პოტენციალს მიაწერდნენ, მაგრამ დიდმა კვლევებმა რეკომენდაციისთვის საკმარისი მტკიცებულება ვერ წარმოადგინა.

საშუალო და ხანდაზმული ასაკი

50 წლისა და უფროსებში B12 ვიტამინის შეწოვის პრობლემა უფრო ხშირია. ამიტომ 50 წლის შემდეგ სისხლის B12 დონის მიხედვით დამატება რეკომენდებულია.

ძვლებისთვის საკმარისი კალციუმისა და D-ს მნიშვნელობა ცნობილია. თუმცა საკმარისი მზის შემთხვევაშიც დაბალი D თითქოს მრავალი პრობლემის მიზეზად წარმოჩინდება. ყველაზე ფართო კვლევა 2017 წლის დეკემბერში გამოქვეყნდა: D-სა და კალციუმის დამატება ხანდაზმულთა მოტეხილობას არ ამცირებს. მსგავსად, 2017 წლის აპრილში JAMA-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მაღალი ყოველთვიური D დოზა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებისგან არ იცავს. ამიტომ ჯანმრთელ ზრდასრულში მულტივიტამინი/მულტიმინერალი არ არის რეკომენდებული. D უნდა განიხილონ, თუ დეფიციტი სისხლის ანალიზით დადასტურდა.

სხვა მთავარი საკითხები

დანიშვნისას ექიმმა მიკრონუტრიენტების, მცენარეული თუ სხვა დანამატების გამოყენებასა და ურთიერთქმედებაზე კონსულტაცია უნდა გასწიოს. K ვიტამინი ვარფარინის ეფექტს ამცირებს, ბიოტინი (B7) კი ტროპონინისა და სხვა ტესტების სიზუსტეზე მოქმედებს. სანდო საიტები წამალ–საკვებ–დანამატის ურთიერთქმედებას ამოწმებს; Google-ში „drug interaction“-ის ძიებით უფასო პროგრამებს იპოვით.

უსაფრთხოება და სტანდარტიზაციაც პრობლემაა: ეს პროდუქტები წამალივით მკაცრად არ კონტროლდება. დიდი კომპანიის ომეგა-კაფსულაში ომეგა-3 საერთოდ არ აღმოჩნდა — ეს წინა წლების ცნობილი ამბავი იყო. ამიტომ ექიმმა რეცეპტული პროდუქტი უნდა განიხილოს: ის მითითებულ დოზასა და აქტიურ კომპონენტს შეიცავს და მიკრობებსა და მძიმე მეტალებს არა.

დასკვნის სახით, ექიმს შესაძლებლობა აქვს შეუსაბამო დამატება აღკვეთოს და რამდენიმე სამედიცინო პრობლემაში სწორი გამოყენება წაახალისოს, რაც საზოგადოებრივ ჯანმრთელობას გააუმჯობესებს.

*

- 3 ბუნებრივი კიბოს კურსის სიმართლე — B17, ტუტე დიეტა და კანაფის ზეთი