აუტიზმი — ვაქცინებთან, სპეციალურ დიეტებსა და კიბოსთან კავშირი

2007 წელს გაერთიანებულმა ერებმა 2 აპრილი „აუტიზმის ცნობადობის მსოფლიო დღედ“ აღიარა. აუტიზმი ნეიროგანვითარებითი დარღვევაა, რომელიც ჩვეულებრივ ბავშვობაში იწყება, მთელი ცხოვრება გრძელდება და სოციალურ კომუნიკაციასა და ურთიერთქმედებაში სირთულეებით ხასიათდება. მას აუტიზმის სპექტრის აშლილობასაც (OSB) უწოდებენ, რადგან ნიშნები და სიმძიმე ადამიანებს შორის განსხვავდება.

კიბოს მსგავსად, აუტიზმის მიზეზებსა და მკურნალობაზე წარმოუდგენელი დეზინფორმაცია არსებობს. ამის გამო მშობლები უსაფუძვლოდ არ ცრიან შვილებს და გაუცნობიერებლად იყენებენ სპეციალურ დიეტებს, რაც ჯანმრთელ ადამიანებსა და საზოგადოებას სერიოზულ რისკს უქმნის.

ამიტომ ამ სტატიით აუტიზმის შესახებ უახლესი ინფორმაციის მოწოდება გვსურს. პირველ ნაწილში, აუტიზმის განმარტებასა და გამომწვევ მექანიზმებს ვეხებით, მეორე და მესამე ნაწილებში კი პოპულარულ, მაგრამ საეჭვო თემებს — აუტიზმსა და ვაქცინებს და აუტიზმსა და სპეციალურ დიეტებს განვიხილავთ.

პირველი ნაწილი

რა არის აუტიზმი?

აუტიზმი სოციალური ურთიერთქმედების, სიტყვიერი და არასიტყვიერი კომუნიკაციის პრობლემებით, განმეორებითი ქცევებითა და შეზღუდული ინტერესებით გამოვლენილი ნეიროგანვითარებითი დარღვევაა. ნეიროგანვითარებითი ნიშნავს, რომ ის თავის ტვინისა და ნერვული სისტემის განვითარების დროს წარმოქმნილი პრობლემებიდან მოდის. სინამდვილეში აუტიზმი მხოლოდ ერთ-ერთია აუტისტური სპექტრის აშლილობებად (OSB) წოდებული დარღვევების ფართო ჯგუფიდან, რომლებიც საერთო ნიშნებს იზიარებს, თუმცა მათი განაწილებითა და სიმძიმით განსხვავდება. სხვებია ასპერგერის სინდრომი, რეტის სინდრომი, ბავშვობის დეზინტეგრაციული აშლილობა და სხვაგვარად დაუზუსტებელი გავრცელებული განვითარების დარღვევები (სტატიაში აუტიზმი მთელი სპექტრის აღსანიშნავად გამოიყენება).

ნიშნები ცხოვრების პირველ 3 წელიწადში ჩნდება, თუმცა დიაგნოზი ჩვეულებრივ დაახლოებით 4 წლის ასაკში ისმება და დარღვევა მთელი სიცოცხლე გრძელდება.

ამჟამად აუტიზმის დასადგენი სისხლის, გამოსახულებითი ან გენეტიკური ტესტი არ არსებობს.

დიაგნოზს პედიატრები და ბავშვთა ფსიქიატრები შეფასებისა და საეჭვო შემთხვევებში ჩატარებული სხვადასხვა განვითარების ტესტის საფუძველზე სვამენ.

სიხშირე ქვეყნების მიხედვით იცვლება, თუმცა დაახლოებით ყოველი 100 ადამიანიდან 1-ს აუტიზმის სპექტრის რომელიმე აშლილობა აქვს სავარაუდოდ (აშშ-ში ყოველი 54 ადამიანიდან 1). მამაკაცებში უფრო ხშირია.

რა სიმპტომები აქვს აუტიზმს?

აუტიზმსა და სპექტრის სხვა აშლილობებში პრობლემები 3 ძირითად სფეროშია, 3 წლამდე იწყება და მთელი სიცოცხლე გრძელდება.

1. სოციალური კომუნიკაციისა და ურთიერთქმედების სირთულეები
2. კომუნიკაციური უნარების შეფერხება და დარღვევა
3. განმეორებადი, შეზღუდული შინაარსის ქცევები, ინტერესები და საქმიანობები

მაგალითებით ეს ჯგუფები უფრო გასაგები გავხადოთ.

1. სოციალური კომუნიკაციისა და ურთიერთქმედების სირთულეები

ადამიანებთან ურთიერთობას სიტყვიერადაც და არასიტყვიერადაც ვაგრძელებთ. საუბართან ერთად მიმიკასა და სხეულის ენას ვიყენებთ. მაგალითად, წარბშეკვრითა და ირონიული ტონით ნათქვამი „არანაირი პრობლემა არ არის, ძვირფასო!“ სინამდვილეში შეიძლება ნიშნავდეს „ძალიან გაბრაზებული ვარ, რა თქმა უნდა, პრობლემაა“. აუტიზმის მქონე ადამიანებს ტონის, მიმიკისა და სხეულის ენის გაგება უჭირთ და ამ წინადადებას პირდაპირი მნიშვნელობით აღიქვამენ. ასევე ვერ ამჩნევენ ხუმრობისა და მინიშნების ფარულ აზრს. ამიტომ სოციალურ ურთიერთობებში უცნაურად შეიძლება გამოიყურებოდნენ.

აუტისტ ადამიანებს სოციალური კავშირებისა და ნორმების გაგებაც უჭირთ. სხვისი ემოციური თანდასწრების საჭიროებას ადვილად ვერ იაზრებენ და კავშირების შექმნას მარტო დროის გატარებას ამჯობინებენ. მეგობრობის დაწყებასა და შენარჩუნებაში მკაფიო სირთულეები აქვთ. საკუთარი ემოციების აღწერა-გამოხატვასთან ერთად უჭირთ სხვისი გრძნობების, საჭიროებებისა და განზრახვის ამოცნობაც, თუ პირდაპირ და მინიშნების გარეშე არ ითქვა. ამის გამო ვერ დგამენ ნაბიჯს დასამშვიდებლად ან დასახმარებლად. საზოგადოების დაუწერელ წესებსა და ნორმებს ვერ იაზრებენ. ამ კონტექსტში ავადმყოფისთვის გამოჯანმრთელების სურვილი, დანაკარგისას სამძიმარი ან მტირალის მხარზე შეხება და გამხნევება მათ შესაძლებლობებში არ შედის. ამიტომ სხვებისთვის უხეშად და გულგრილად შეიძლება ჩანდნენ.

ადრეულ ბავშვობაში შესამჩნევი ნიშნები შეიძლება იყოს დედასთან თვალით კონტაქტისა და ღიმილის არქონა, ხელში აყვანის არმოსურვება, სხვებთან თვალით კონტაქტის არქონა, ბავშვებთან უთამაშებლობა, სათამაშოების არგაზიარება, შეხებისა და ჩახუტების არმოწონება, დაცემული მეგობრის ტკივილისა თუ დარდის მიმართ თანაგრძნობის შეუძლებლობა.

2. კომუნიკაციური უნარების შეფერხება და დარღვევა

სპექტრის აშლილობის მქონე ადამიანები შეიძლება საერთოდ ვერ ლაპარაკობდნენ, მათი მეტყველება შეზღუდული და განმეორებითი იყოს ან ორმხრივ საუბარს ვერ ინარჩუნებდნენ. ხშირად მოსალოდნელზე გაცილებით გვიან იწყებენ ლაპარაკს. როგორც ითქვა, ნათქვამის აბსტრაქტულ აზრს ვერ სწვდებიან. ამიტომ იდიომებზე, ანდაზებზე, ხუმრობებსა და მინიშნებებზე მოსალოდნელად ვერ რეაგირებენ.

3. განმეორებადი, შეზღუდული შინაარსის ქცევები, ინტერესები და საქმიანობები

აუტიზმის მქონე ადამიანები წესრიგის ცვლილებაზე ძალიან მგრძნობიარე არიან და რუტინიდან გადახრა ძლიერ დისკომფორტს იწვევს. შეიძლება სკოლაში ერთი გზით დადიოდნენ და მუდამ ერთნაირად საუზმობდნენ. ხშირად ძალიან შეზღუდული და უკიდურესად ფოკუსირებული ინტერესი აქვთ. ეს შეიძლება იყოს კომპიუტერი, პროგრამირება, მატარებლები, იალქნიანი ნავები ან ხელოვნება, მაგალითად ხატვა და მუსიკა. შეიძლება ნივთებს აგროვებდნენ.

ბავშვობაში შეიძლება ერთი ტიპის სათამაშოთი თამაში, შეგროვება, არგაზიარება და დანიშნულებისგან განსხვავებული თამაში შეინიშნოს (მაგალითად მანქანების ტარებისა და შეჯიბრის ნაცვლად დაჯგუფება-დალაგება).

ამ 3 ძირითადი ჯგუფის გარდა შეიძლება სუნების, გემოსა და ტექსტურების მიმართ მგრძნობელობა იყოს. პერიოდულად გვხვდება რისხვის შეტევები, აგრესია, განმეორებითი შედარებით უაზრო მოძრაობები, კანის წვალება, თავის დარტყმა და ხელების ტაში.

აუტისტ ადამიანთა %60-70-ს სხვადასხვა ხარისხის სწავლის სირთულე და ინტელექტუალური ჩამორჩენა აქვს. დარჩენილთა უმეტესობას ნორმალური ან ოდნავ მაღალი ინტელექტი აქვს (IQ> 85). გავრცელებული რწმენის საპირისპიროდ, მხოლოდ მცირე ნაწილს აქვს მაღალი IQ და სპეციფიკურ სფეროებში მაღალი გონებრივი ფუნქციონირება. სპექტრის აშლილობების %83-ს სხვა ნეიროგანვითარებითი, ხოლო %10-ს ერთი ან მეტი ფსიქიკური აშლილობა ახლავს.

რა იწვევს აუტიზმს?

სპექტრის აშლილობების ყველა მიზეზი ჯერ ცნობილი არ არის. ყველაზე აღიარებულია გენეტიკური და გარემო ფაქტორების ერთობლიობა. ვარაუდობენ, რომ კვერცხუჯრედისა და სპერმის შერწყმამდე არსებული გენეტიკური საფუძველი და შერწყმისა და პირველი უჯრედების საშვილოსნოში მიმაგრების შემდეგ ტვინის განვითარებაზე უარყოფითად მოქმედი მრავალი ფაქტორი შეიძლება ამ დარღვევას იწვევდეს.

გენეტიკური ფაქტორები

აუტიზმის მიზეზებში გენეტიკური ფაქტორებისა და საკმაოდ რთული გენეტიკური გადაცემის როლი ძალიან ძლიერია. ტყუპების კვლევებში იდენტურ ტყუპებში თანხვედრა დაახლოებით % 70-ია (არსებობს მინიმუმ %36 – მაქსიმუმ %95 შედეგებიც), არაიდენტურში კი დაახლოებით %3 (მინიმუმ % 0- მაქსიმუმ %31). ახლო ნათესავში აუტიზმის არსებობისას სიხშირე მატულობს; ნათესაობის დაშორებასთან ერთად რისკი მცირდება; ოჯახში რამდენიმე შემთხვევისას მომდევნო თაობებში სიხშირე იმ ოჯახებს აღემატება, სადაც აუტიზმი არ არის. ეს გენეტიკისა და რთული გადაცემის მნიშვნელობას ადასტურებს. „მემკვიდრეობითობის“ (heritability), ანუ გენებით დარღვევის ახსნის მაჩვენებლის მაღალი დონის მიუხედავად (0,7-0,9)*, არსებული ტექნოლოგიებით გენეტიკური მიზეზები მხოლოდ %30-40-ში გამოვლინდა. მემკვიდრეობა ბოლო 20 წლის სიხშირის მატებასაც მარტო ვერ ხსნის. აქ გარემო ფაქტორები ერთვება და მეცნიერები აუტიზმს გენეტიკისა და გარემოს ერთობლივი წვლილის შედეგად მიიჩნევენ.

* Heritability = 0 ნიშნავს, რომ გენეტიკურ ფაქტორებს დარღვევის ახსნაში როლი არ აქვს; heritability =1 ნიშნავს, რომ გენეტიკა ერთადერთი ამხსნელი ფაქტორია.

გარემოს რისკფაქტორები

2017 წლის მარტში გამოქვეყნებულმა მიმოხილვამ და მეტაანალიზმა, მემკვიდრეობის მნიშვნელობის უარყოფის გარეშე, წამოაყენა მოსაზრება, რომ შემთხვევათა %40-50 გარემოთი შეიძლება აიხსნას. ქვემოთ მხოლოდ ნაწილობრივ განხილული ფაქტორები, სავარაუდოდ, ნერვული უჯრედების განვითარების, ტვინში ბუნებრივი გადაადგილებისა და ფუნქციის დარღვევით იწვევს აუტიზმს. ვარაუდობენ გენების მუშაობის, უჯრედშიდა კომუნიკაციისა და ჟანგბადით მომარაგების შეცვლას, ანთებასა და ჰორმონულ დარღვევებს, ასევე ტვინის ქიმიური ნივთიერებების — ნეიროტრანსმიტერების ფუნქციის დარღვევას. ზოგ გარემო ფაქტორთან კავშირი არსებობს, თუმცა მიზეზობრიობა ვერ დადგინდა.

• მშობლების ხანდაზმული ასაკი
• დედის აუტოიმუნური დაავადება
• ორსულობაში დედის ცხელებიანი ინფექციები; კვლევები პასუხისმგებლად უფრო ინფექციის დროსა და დედის იმუნური სისტემის აქტივაციას მიიჩნევს, ვიდრე ინფექციის სახეობას. 
• მშობიარობის ზოგი გართულება: პრობლემები, სისხლდენა, ტრავმა და სხვ., რომლებმაც ახალშობილის ტვინის ჟანგბადის ნაკლებობა შეიძლება გამოიწვიოს.
• საკეისრო კვეთა (კავშირი არსებობს, თუმცა სუსტი; მიზეზია თუ შედეგი?)
• ორსულის ან ახალშობილის მძიმე მეტალებთან კონტაქტი (განსაკუთრებით არაორგანული ვერცხლისწყალი და ტყვია)
• ორსულისა და ახალშობილის ტოქსიკურ ნივთიერებებთან კონტაქტი: პესტიციდები, polychlorinated biphenyls (PCBs), polybrominated diphenyl ethers (PBDEs)
• ორსულობაში დედის ზოგი წამალი; ვალპროატი, თალიდომიდი
• დედის სიმსუქნე, დიაბეტი, რკინის, ფოლიუმის მჟავისა და ვიტამინების დეფიციტი

არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ ჩამოთვლილი ფაქტორები კვლევებში OSB-ს გარკვეულად დაუკავშირდა. ზოგის მიზეზობრივი კავშირი ძლიერია (მაგალითად მშობიარობის გართულებები), ზოგის — სუსტი (მაგალითად საკეისრო). ამიტომ ისინი აუტიზმის %100 გამომწვევებად კი არა, რისკის გამზრდელ ფაქტორებად უნდა განვიხილოთ!

როგორ მკურნალობენ აუტიზმს?

მრავალფეროვანი ნიშნებისა და დაუდგენელი მიზეზების მქონე აუტიზმის ძირითადი ნიშნების ეფექტიანი მკურნალობა ჯერ არ არსებობს. წამლებითა და ფსიქოთერაპიით ცდილობენ მასთან დაკავშირებული სიმპტომების, ქცევითი პრობლემებისა და თანმხლები დაავადებების მკურნალობას.

ამავე დროს კვლევები აჩვენებს, რომ აუტისტი ბავშვების ოჯახები მიდრეკილი არიან ნებისმიერი შემოთავაზებული ალტერნატივის გამოცდისკენ . ამიტომ ზოგ ქვეყანაში დამატებითი და ალტერნატიული მეთოდების გამოყენება %80-მდე აღწევს. დიაგნოზსა და მკურნალობაში გაურკვევლობის გამო ზოგი მშობელი თითქოს პრევენციისთვის არ ცრის შვილს ან სპეციალურ დიეტას მიმართავს.

მეორე ნაწილი

აუტიზმი და ვაქცინები

ყველანი მგრძნობიარე ვართ ჯანმრთელობის მიმართ, მაგრამ კიდევ უფრო მგრძნობიარე — შვილების ჯანმრთელობისადმი. ამიტომ ბავშვებზე მცირე სამეცნიერო განცხადებაც ყურადღებას იპყრობს და გვაფრთხილებს. ერთ-ერთი ასეთი თემაა ვაქცინების აუტიზმთან დაკავშირება. ეს პირველად 1998 წელს The Lancet-ში გამოქვეყნებული კვლევით დაიწყო. მასში KKK (წითელა, წითურა, ყბაყურა) ვაქცინის შემდეგ აუტიზმის მსგავსი რეაქციების მქონე 8 ბავშვი განიხილებოდა. ნიშნები ზუსტად არ ემთხვეოდა აუტიზმს, თუმცა „შექცევადი“ ტიპის ვარაუდმა სამეცნიერო ყურადღება მიიპყრო. ასობით კვლევამ შედეგები გამოავლინა. მათი გავლენით 2010 წელს The Lancet-ის მთავარმა რედაქტორმა რიჩარდ ჰორტონმა განაცხადა, რომ 1998 წლის ნაშრომი სრულიად მცდარ შედეგებსა და მტკიცებებს შეიცავდა და მონაცემებში გადახრები იყო. ავტორი ენდრიუ უეიკფილდი მაისში, 2010 წელს, ზოგადმა სამედიცინო საბჭომ (GMC) პროფესიული დარღვევისა და მცდარი სამედიცინო ჩანაწერებისთვის საქმიანობას ჩამოაშორა.

1998 წლის კვლევის შემდეგ სამუშაოები ძირითადად 2 ჰიპოთეზას შეეხო:

1. აქვს თუ არა KKK ვაქცინას კავშირი აუტიზმთან
2. აქვს თუ არა თიმეროსალს (ინაქტივირებულ ვაქცინებში გამოყენებული ვერცხლისწყლის შემცველი ანტიმიკრობული კონსერვანტი) კავშირი აუტიზმთან

KKK ვაქცინის კავშირი

უეიკფილდმა „აუტისტურ ენტეროკოლიტად“ წოდებული მსგავსი სიმპტომები KKK-ის კომბინირებულ შეყვანას დაუკავშირა და ცალკეული აცრებით მათი არარსებობა ივარაუდა. ამის შემდეგ მედიამ და მშობლებმა აცრების გადადებასა და სრულ უარყოფას მიმართეს. მეცნიერებმა საფრთხეს სწრაფი მრავალი კვლევით უპასუხეს. პირველი მნიშვნელოვანი მეტაანალიზი 2003 წელს 120 კვლევაზე ჩატარდა: პლაცებოსთან (აქტიური ნივთიერების არმქონე საშუალება) შედარებით ვაქცინირებულებში სახსრების ჩივილები და თრომბოციტური პურპურა გვხვდებოდა, თუმცა აუტიზმთან, ასეპტიკურ მენინგიტთან, კრონსა და წყლულოვან კოლიტთან კავშირი არ იყო.

ასევე 2012 წელს გამოქვეყნებულმა 14.700.000 ბავშვის, მათ შორის 27 დაკვირვებითი და 17 შემთხვევა-კონტროლის, სულ 58 კვლევის მეტაანალიზმა KKK-სა და აუტიზმს, ასთმას, ლეიკემიას, ტიპი1 დიაბეტსა და კრონის დაავადებას შორის კავშირი ვერ გამოავლინა. 2014 წელს Taylor LE-ისა და კოლეგების მეტაანალიზმაც პირველი 2 კვლევის მსგავსი შედეგები მიიღო და აუტიზმსა და ვაქცინას შორის კავშირის არარეალურობა აღნიშნა.

ამ ფაქტებისა და მტკიცებულებების მიუხედავად ოჯახების ეჭვი რომ არ ქრება, გასულ თვეში გრინბერგისა და კოლეგების კვლევამ აჩვენა! კანადაში 5 წლამდე ბავშვის მქონე 150.000 მშობელი ვაქცინებზე გამოკითხეს. პროცენტულად 92 ენდობოდა, ხოლო პროცენტულად 8 ეჭვით უყურებდა აცრებს; მიზეზების შეფასებისას ამ ჯგუფის პროცენტულად 28 აუტიზმის გამოწვევის შიშს ასახელებდა.

მეტაანალიზებისა და ახალი კვლევების მიხედვით, ვაქცინების აუტიზმის გამოწვევის ეჭვები უსაფუძვლოა; ამ შიშით გამოტოვებული აცრები კი ვაქცინით თავიდან აცილებადი დაავადებებისა და მათგან სიკვდილის სიხშირეს ზრდის.

თიმეროსალი — ვაქცინის კავშირი

KKK-ის შემდეგ ბრალდების მეორე ობიექტია თიმეროსალი, ინაქტივირებული ვაქცინების მიკრობული დაბინძურების შემაფერხებელი ვერცხლისწყლის შემცველი დანამატი. KKK-სა და აუტიზმის კავშირის საწინააღმდეგო ნაშრომების შემდეგ მან მეტი ყურადღება მიიპყრო. 1998-იან წლებში ვერცხლისწყლის გვერდითი მოვლენების (გაღიზიანება, დეპრესია, მხედველობის პრობლემები — აუტიზმის მსგავსი ნიშნები) გამო 1999 წელს მწარმოებლებმა თიმეროსალი შეამცირეს ან მის გარეშე გამოუშვეს ვაქცინები, რამაც შედარება შესაძლებელი გახადა. ერთ-ერთი კვლევა 2007 წელს პრესტიჟულ New English Journal of Medicine-ში გამოქვეყნდა: თიმეროსალის შემცველი ვაქცინების მიმღებ და აუცრელ/შემცირებული დოზით აცრილ ბავშვებში აუტიზმის დიაგნოზის განსხვავება არ იყო!

ეჭვს იწვევდა თიმეროსალში ეთილვერცხლისწყალი და მისი მეთილვერცხლისწყალთან მსგავსება: უცნობი იყო, ექნებოდა თუ არა მოწამვლის მსგავსი ეფექტი. თუმცა ეთილვერცხლისწყალი სხეულს უფრო სწრაფად ტოვებს და ეფექტიც შეიძლება განსხვავდებოდეს. ამ ეჭვების გამო კვლევები ყურადღებით შეისწავლეს და მიმდინარე აპრილში გამოქვეყნებული შედეგებით თიმეროსალსა და აუტიზმს შორის კავშირი ვერ გამოვლინდა.

ასობით კვლევისა და სამეცნიერო პუბლიკაციის მიხედვით, ვაქცინებსა და აუტიზმს შორის კავშირი არ არსებობს.

მესამე ნაწილი

კვება და სპეციალური დიეტების ადგილი აუტიზმში

აუტიზმისა და კვების კავშირი და სპეციალური დიეტების შესაძლო მკურნალობად განხილვა განსაკუთრებით ბოლო 10 წელიწადში გახდა პოპულარული და მრავალი კვლევა ჩატარდა. სწავლობდნენ ქვის ხანის, შაქრისა და საფუარის დაბალშემცველ დიეტებს, ვიტამინ-მინერალურ დანამატებს, თუმცა ყველაზე მეტად უგლუტენო და უკაზეინო დიეტებისეფექტიანობა იკვლიეს.

რატომ ივარაუდეს სპეციალური დიეტების ეფექტიანობა აუტიზმში?

აუტიზმის მქონე ადამიანებში ხშირია საჭმლის მომნელებელი პრობლემები: მუცლის ტკივილი, დიარეა 8ფაღარათი), შეკრულობა და საკვების ალერგია. ჩივილები ქცევით პრობლემებსაც აძლიერებს. ადრე შიზოფრენიასა და სხვა ფსიქიკურ აშლილობებში სპეციალური დიეტებით ზოგი ნიშნის გაუმჯობესებამ (მტკიცებულებები სუსტია) ეს მოსაზრება გაამყარა. აქედან ივარაუდეს, რომ მომნელებელი ჩივილების შემამცირებელ დიეტებს სამკურნალო პოტენციალი ექნებოდა.

მეორე მიზეზია ქვემოთ დეტალურად განხილული ძლიერი ვარაუდი, რომ ნაწლავის ფლორისმიკრობები ადრეულ წლებში ნერვული სისტემის განვითარებასა და ტვინის ფუნქციაზე მოქმედებს. ამან წარმოშვა მოსაზრება, რომ ფლორის მოწესრიგებას ნეიროგანვითარებითი დარღვევების პრევენციასა და მკურნალობაში როლი აქვს.

რატომ არის აუტიზმში საჭმლის მომნელებელი პრობლემები უფრო ხშირი?

პირველი ჰიპოთეზა, რომელიც ამ გახშირებულ პრობლემებს ხსნის, არის Leaky gut; გაჟონვადი საჭმლის მომნელებელი სისტემა ანუ ნაწლავის ზედაპირის მომატებული განვლადობა. ამ ჰიპოთეზით, გენეტიკური მიზეზებით აუტისტი ადამიანების ნაწლავის ზედაპირის უჯრედები უფრო განვლადია. ჩვეულებრივ, ცილები უმცირეს ნაწილებად, ამინომჟავებად იშლება და ნაწლავის ზედაპირს გადის, ხოლო „გაჟონვადი ნერვული სისტემის“ არსებობისას კედელში უფრო დიდი ცილოვანი ნაწილაკები (პეპტიდები) გადადის. ქერში, ხორბალში, შვრიასა და ჭვავში არსებული გლუტენის და რძესა და რძის პროდუქტებში (თხის რძის, ყველის, კეფირისა და იოგურტის გარდა) არსებული კაზეინის ნაწლავში მონელებისას წარმოქმნილი ორი დიდი ცილოვანი ნაწილაკია გლუტეომორფინი და ბეტაკაზომორფინი. აჩვენეს, რომ შეწოვის შემდეგ სისხლით ტვინში აღწევს, ოპიატურ რეცეპტორებსააქტიურებს და მორფინის მსგავს ეფექტს იწვევს (Opiate Excess Theory; ჭარბი ოპიატების თეორია). ეს აუტიზმის ქცევით პრობლემებზე პასუხისმგებლად ჩაითვალა. თუმცა ახალი კვლევებით ყველა აუტისტ ადამიანს გაზრდილი განვლადობა არ აქვს; ასევე ვარაუდობენ, რომ პეპტიდები ოპიატურ რეცეპტორებს ძლიერად არ უკავშირდება და ზოგჯერ მორფინის საწინააღმდეგო ეფექტიც შეიძლება ჰქონდეს. ამიტომ ეს ჰიპოთეზა ვერ ამტკიცებს, რომ უგლუტენო და უკაზეინო დიეტა ყველა პაციენტისთვის შესაფერისი მკურნალობაა.

აუხსნელი მომნელებელი ჩივილების მეორე ჰიპოთეზაა, ჰიპერმგრძნობელობა ან საკვების ალერგია . ვარაუდობდნენ, რომ ცელიაკიის მსგავსად, აუტისტ პაციენტებს გლუტენისა და მსგავსი კაზეინის მიმართ ჭარბი იმუნური პასუხი, ანუ ალერგია აქვთ. თუმცა აუტიზმსა და გლუტენის მგრძნობელობას შორის იმუნური ბიომარკერებით კავშირი ვერ დადასტურდა. მეორე მხრივ, გლუტენის/კაზეინის მიღების შემდეგ სისხლში ალერგენთან კონტაქტისას მზარდი ანტისხეულების მატება გამოვლინდა. ეს ნიშნავს, რომ გლუტენის/კაზეინისა და შესაძლოა სხვა საკვების ჰიპერმგრძნობელობა პაციენტთა ნაწილის პრობლემებს ხსნის. საკვებზე დადასტურებული ალერგიისას ელიმინაციური დიეტა, ანუ ალერგენის ამოღება, შეიძლება სასარგებლო იყოს. ამ კონტექსტში უგლუტენო და უკაზეინო დიეტამ ზოგი პაციენტის ნიშნები შეიძლება შეამსუბუქოს. თუმცა საკვების ალერგია და აუტანლობა ყველა ბავშვის დაახლოებით %6-%8-ში გვხვდება, ამიტომ ყველა აუტისტისთვის ასეთი სამკურნალო დიეტის დანიშვნა მცდარი და საზიანოცაა.

მომნელებელ პრობლემებზე ბოლო ჰიპოთეზაა მიკრობიომი — ნაწლავისა და ტვინის ღერძი (The microbiome-gut-brain axis). მიკრობიოტა ნაწლავში მცხოვრები ბაქტერიები, ვირუსები და სოკოებია. ბოლო წლების მზარდი კვლევები ტვინის განვითარებასთან კავშირს მკაფიოდ ვარაუდობს. განსაკუთრებით ადრეულ წლებში ნაწლავის ფლორის განვითარებისა თუ შემადგენლობის დისბალანსმა შეიძლება აუტიზმის მსგავსი დარღვევები გამოიწვიოს. ტვინზე ნაწლავის ფლორის გავლენა ჯერ ცხოველურ ცდებში იკვლევა და შედეგების ადამიანებზე გადატანა და განზოგადება მცდარია. ვერ ვამტკიცებთ, რომ ადამიანებში ფლორის მარეგულირებელი პრობიოტიკები და პრებიოტიკები დამატებითი კი არა, ძირითადი მკურნალობაა. მომავალი კვლევები მეტს გაარკვევს.

რა ზიანი შეიძლება ჰქონდეს უგლუტენო და უკაზეინო დიეტას?

ოჯახების მიერ უკონტროლო და ხანგრძლივი გამოყენება ჯანმრთელობის რისკებს ქმნის. ყველაზე ხშირია ცილისა და ბოჭკოს არასაკმარისი მიღება, B და D ვიტამინების, კალციუმისა და რკინის დეფიციტი. ეს დაავადებებისადმი მიდრეკილებას ზრდის და განვითარებას, განსაკუთრებით ძვლებისას, აფერხებს. ბავშვებში სხვადასხვა ამინომჟავის დეფიციტის რისკიც მატულობს. ამიტომ ალერგიის საჭირო ტესტების შემდეგ საკვების ამოღება სპეციალისტებთან ერთად უნდა გადაწყდეს.

უგლუტენო და უკაზეინო დიეტის ეფექტიანობა კვლევების მიხედვით

მრავალი კვლევა მცირე ჯგუფებზე ჩატარდა. მათ აკლია მტკიცებულების გამაძლიერებელი რანდომიზაცია, კონტროლი და ორმაგად ბრმა დიზაინი; მტკიცებულება სუსტია და შედეგები წინააღმდეგობრივი. აუტიზმში ამ დიეტების ეფექტიანობა ყველაზე ძლიერი სტატისტიკური მეთოდით, მეტაანალიზებით, ჯერ არ შეფასებულა.

2017 წლის თებერვალში გამოქვეყნებული ბოლო მიმოხილვის თანახმად, მედიისა და საზოგადოების პოპულარობის, ხშირი გამოყენებისა და მშობლების დადებითი უკუკავშირის მიუხედავად, კვლევებმა ვერ დაამტკიცა ამ დიეტების აუტიზმის მკურნალობის ეფექტი. სარგებლის შესაძლებლობა მხოლოდ გამოკვეთილი მომნელებელი ჩივილებით ქცევითი პრობლემების გამწვავების მქონე ჯგუფში ან დადასტურებული გლუტენის/კაზეინის ალერგიისას არსებობს.

აუტიზმისა და კიბოს კავშირი

გენომური მონაცემთა ბაზის ანალიზში მკვლევრებმა აუტისტ ადამიანებში კიბოს განვითარებასთან დაკავშირებულ გენებში DNA-ის მუტაციების მნიშვნელოვნად მაღალი სიხშირე აღმოაჩინეს.

12,000-ზე მეტი პაციენტის კვლევაში აუტიზმის მქონე, განსაკუთრებით ახალგაზრდებში კიბოს განვითარება % 90-ით ნაკლები აღმოჩნდა. ეს ეფექტი ქალებში უფრო მკაფიოა.

თავდაპირველად სხვადასხვა ბაზიდან რამდენიმე ონკოგენი (სიმსივნესთან დაკავშირებული გენი) და სიმსივნის სუპრესორული გენი შეარჩიეს და აუტიზმის, ინტელექტუალური დარღვევის, ეპილეფსიის, ჩონჩხის დისპლაზიის, დილატაციური კარდიომიოპათიის, რეტინიტის პიგმენტოზისა და არასინდრომული სმენის დაქვეითების გენებთან ერთად შეისწავლეს.

შემდეგ შეადარეს აუტისტ პაციენტთა გენებში იშვიათი ერთნუკლეოტიდური ცვლილებები. ნუკლეოტიდური ცვლილებების შეფასებით მათი როლი დაავადებებში გამოიკვლიეს.

კონტროლთან შედარებით აუტისტ ადამიანთა ონკოგენებში იშვიათი ნუკლეოტიდური ვარიანტების რაოდენობა მნიშვნელოვნად მეტი იყო.

თუმცა აუტიზმისა და საკონტროლო ჯგუფებს შორის ჩონჩხის დისპლაზიის, დილატაციური კარდიომიოპათიის, რეტინიტის პიგმენტოზისა და არასინდრომული სმენის დაქვეითების გენებში ამ რაოდენობის მნიშვნელოვანი სხვაობა არ იყო.

შემდეგ მკვლევრებმა 1837 აუტისტი და 9336 არააუტისტი ადამიანის კიბოს სიხშირე შეისწავლეს. შედეგად აუტისტ ადამიანებში კიბო უფრო იშვიათად ვითარდებოდა . კონტროლში სიხშირე პროცენტულად 3.9, აუტისტებში კი პროცენტულად 1.3 იყო. ყველაზე საინტერესოა სხვაობა 0-14 წლის აუტისტ და საკონტროლო ახალგაზრდებში. ახალგაზრდა აუტისტებში მაჩვენებელი პროცენტულად 0.3, ხოლო კონტროლში პროცენტულად 3.3 იყო.

ყველაზე საინტერესოა, რომ ონკოგენური DNA მუტაციების სიჭარბის მიუხედავად, აუტისტ ადამიანებში კიბოს სიხშირე დაბალია.

კიბოს გამომწვევი ონკოგენური მუტაციების სიჭარბემ და ამავდროულად დაბალმა კიბოს რისკმა აუტიზმსა და კიბოს შორის განსხვავებული ურთიერთობა გამოავლინა

სინამდვილეში კიბოსა და აუტიზმში მსგავსი ონკოგენები მუტირებს. თუმცა ვიცით, რომ მხოლოდ ონკოგენური მუტაციები საკმარისი არ არის. სიმსივნის სუპრესორული გენების მუტაცია და აქტივობის დაკარგვა კიბოს წარმოქმნის ყველაზე კრიტიკული წერტილია. სხვა ახსნაა, რომ აუტისტ ადამიანებში „გენური“ დარღვევები უჯრედის გამრავლების შემაჩერებლად მოქმედებს. ამასთანავე ეპიგენეტიკური ფაქტორების შესაძლო გავლენაც უნდა განვიხილოთ განსხვავებებზე. მეორე მხრივ, აუტიზმში „ონკოგენის“ მუტაციების არსებობამ გააჩინა იდეა, რომ კიბოს „ონკოგენურ“ დარღვევებზე მიმართული ჭკვიანი წამლები აუტიზმშიც შეიძლება გამოვიყენოთ.

*

შეგვიძლია ყველა საკუთარი თავისა და უნიკალურობის გამო მივიღოთ?!.. რამდენად ვაცნობიერებთ „განსხვავებულთა“ და მათი ოჯახების სირთულეებს?

აუტისტი ადამიანების სოციალური და საკომუნიკაციო განსხვავებები ხშირად გაუგებრობასა და, სამწუხაროდ, გარიყვას იწვევს. სიმღერა „True Colors“ („ნამდვილი ფერები“) მათსა და ოჯახებს საკუთარი თავის მიღებისა და ძალის აღმოჩენისთვის 1986 წლიდან იმედსა და ძალას აძლევს.

ამერიკელი მომღერალი, ავტორი და მსახიობი სინდი ლოპერი, ერთ-ერთი ყველაზე გაყიდვადი არტისტი, 1980-იანი წლების პოპულარული მუსიკის ხატია. მისი „True Colors“ ერთ-ერთი ავტორის ბილი სტაინბერგის დედაზე დაიწერა. იგი დედის სიყვარულითა და მხარდაჭერით შთაგონდა, თუმცა პოპულარობასთან ერთად სიმღერამ უნივერსალური გზავნილი შეიძინა.

ლოპერის შესრულების შემდეგ გაჩნდა „True Colors-სა და აუტიზმის ცნობადობის“ კავშირი, ცნობადობისა და მიღების წასახალისებლად. სიმღერა განსაკუთრებით აუტისტი ადამიანებისა და ოჯახებისთვის დაცვისა და მიღების ჰიმნად იქცა. ტექსტი გვამცნობს, რომ ყველა საკუთარი „ნამდვილი ფერებით“ უნდა მივიღოთ და გვიყვარდეს.

სინდი ლოპერი აუტიზმის საკითხების მგრძნობიარე და აქტიური დამცველია. 2008 წელს შექმნა „True Colors Fund“ ფონდი LGBT და აუტისტი ახალგაზრდების ცნობადობისა და მხარდაჭერისთვის.

აუტისტი ადამიანების ინტელექტი და ნიჭი სოციალური შეზღუდვებისგან დამოუკიდებელია. სოციალური კომუნიკაციის სირთულის მიუხედავად, მათ სხვა სფეროებში გამორჩეული უნარები და ინტელექტი შეიძლება ჰქონდეთ.