Vitamin və mineral əlavələri – həkimlər və istifadəçilər bunları bilməlidir

Yalnız ABŞ-da qida əlavələri 90 mindən çox məhsulla təxminən 30 milyard dollarlıq bazara malikdir və alternativ məhsullara maraq dünyada hər il artır. Yenə ABŞ-da mövzu ilə bağlı son araşdırmada yetkinlərin %52-nin ən azı 1 növ qida əlavəsi və %10-nun eyni vaxtda ən azı 4 əlavə məhsul istifadə etdiyi müəyyən edilmişdir. Çoxsaylı və müxtəlif bu əlavələr arasında vitaminlər və minerallarsağlam qalmaq və xəstəliklərdən qorunmaq məqsədilə % 48 - % 39 nisbətlərində istifadə ilə ən çox üstünlük verilən əlavələrdir.

Bu məqsədlərlə çox yüksək istifadə göstəricilərinə baxmayaraq, əksər elmi klinik araşdırmadabu əlavələrin xroniki xəstəliklərin qarşısını almaqda təsiri sübut edilməyib. Daha maraqlısı budur ki, bu əlavələrdən yalnız qidalanma çatışmazlığı və bəzi xüsusi tibbi vəziyyətləri olanların faydalanmaq potensialı olduğu halda, inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə cəmiyyətlərin problemi qidalanma çatışmazlığı deyil, həddindən artıq qidalanmadır (artıq çəki və piylənmə). Yəni mövcud qidalanma rejimi ilə onsuz da artıq miqdarda qəbul edilən vitamin və minerallara bir də əlavə edilməyə çalışılır.

- Hər artıq kilo ömürdən alır – 195 ölkənin 25 illik piylənmə araşdırmasının nəticələri

Bir çox araşdırma tövsiyə edilən qida miqdarından artıq beta-karoten, fol turşusu, E vitamini və selen qəbulunu ölüm (mortalite), xərçəng və hemorragik insult göstəricilərində artımla əlaqələndirmişdir.

Buna görə dünyanın aparıcı elmi jurnallarından biri olan JAMAfevral 2018-də həkimlərin xəstələrə bu qida əlavələri haqqında düzgün məlumat verməsi üçün əhatəli və istiqamətverici araşdırma dərc etdi. Biz də bu yazını sizinlə paylaşmaq istədik.

Sağlam şəxslərin uyğunsuz əlavə istifadəsinin qarşısı alınmalıdır.

Faydası sübut olunmamış, hətta bəzi riskləri olan bu əlavələr sağlam və balanslı pəhrizi əvəz etmir.

Həkimlər vitamin və mineralları əlavələr əvəzinə qidalardan qəbul etməyin daha üstün olduğunu vurğulamalıdır. Yeməklərdəki mikroqida maddələri qida ilə birlikdə qəbul edildikdə bədən tərəfindən daha yaxşı sorulur və daha az yan təsir göstərir. Sağlam pəhriz yüksək konsentrasiyalı təcrid edilmiş komponentlər əvəzinə bioloji baxımdan ən uyğun nisbətlərdə qidalanmada mühüm olan bir sıra maddələri təmin edir.

Ümumi əhali üçün müntəzəm mikroqida əlavəsi tövsiyə edilmir; hədəflənmiş əlavələr əslində yüksək sağlamlıq riski olan və qidalanma ehtiyacları qarşılanmayan şəxslərə yönəldilməlidir.

Vitamin və mineral əlavələri haqqında əsas məqamlar – kimlərə lazımdır?

• Hamiləlik: fol turşusu, prenatal vitaminlər.
• Körpələr və uşaqlar: ana südü ilə qidalanan körpələrdə süddən kəsilənə qədər D vitamini və 4-6-cı aydan etibarən dəmir.
• Yaşlılıq: bəziləri əlavə B12 vitamini, D vitamini və / və ya kalsiumdan faydalana bilər (qandakı səviyyələr yoxlanmalıdır).

Yüksək riskli alt qruplarda əlavə təlimatı

Qida maddələrinin sorulmasına və ya metabolizmə təsir edən tibbi vəziyyətlər:

• Bariatrik (piylənmə) cərrahiyyə: yağda həll olan vitaminlər, B vitaminləri, dəmir, kalsium, sink, mis, multivitaminlər / multiminerallar.
• Pernisioz anemiya: B12 vitamini
• Crohn xəstəliyi, digər iltihabi bağırsaq xəstəliyi, çölyak xəstəliyi: dəmir, B vitaminləri, D vitamini, sink, maqnezium.
• Osteoporoz (sümük əriməsi) və ya digər sümük sağlamlığı problemləri: D vitamini, kalsium, maqnezium*
• Yaşla bağlı makulyar degenerasiya: bir növ göz problemi. Antioksidant vitaminlərin xüsusi formulyasiyası, sink, mis.

Bəzi dərmanların uzunmüddətli istifadəsinə bağlı yaranan ehtiyaclar:

• Proton pompası inhibitorları*: mədə turşusunu azaldan dərmanlar. B12 vitamini, kalsium, maqnezium
• Metformin*: şəkər/diabet dərmanı. B12 vitamini
• Məhdud və ya optimal olmayan qidalanma formaları: məsələn, veqanlıq və ya vegetarianlıq. multivitaminlər / multiminerallar, B12 vitamini, kalsium, D vitamini, maqnezium

*: sübutlar aydın deyil

Hamiləlik

Sübutlar hamilə qala biləcək və ya hamiləliyin ilk üç ayında olan qadınlara sinir sistemi problemlərinin (sinir borusu qüsurunun) qarşısını almaq üçün kifayət qədər fol turşusu qəbul etməyi tövsiyə edir. Fol turşusu mikroqida maddəsi olan vitamindir və təbii qida formasında (folat) sintetik olanlardan daha çox miqdarda olur. Doğuşöncəsi multivitamin / multimineral əlavələri fol turşusu ilə yanaşı D vitamini və bir çox başqa mikroqida maddəsini təmin edir. Hamilə qadınlara dəmirlə zəngin pəhriz də tövsiyə olunmalıdır. Hemoqlobin və ferritin səviyyəsi aşağı olan hamilə qadınlarda dəmir çatışmazlığı anemiyasının qarşısını almaq və müalicəsi üçün dəmir əlavəsi tövsiyə edilsə də, hamiləlikdə anemiya skrininqi və müntəzəm dəmir əlavəsi üçün fayda-risk tarazlığı yaxşı müəyyən edilməyib.

Kalsium əlavəsi gestasion (hamiləliklə əlaqəli) hipertoniya və preeklampsiya riskini azalda bilər, lakin təsdiqləyici daha böyük araşdırmalara ehtiyac var. Hamiləlik zamanı yüksək dozada D vitamini əlavələrinin istifadəsinə dair də daha çox araşdırma lazımdır. Xülasə, hamiləlikdə qida əlavələrinin istifadəsinə dair ən güclü sübut fol turşusu vitamini üçündür, digərləri mübahisəlidir.

Körpələr və uşaqlar

Amerika Pediatriya Akademiyasının tövsiyələri;

• Yalnız ana südü ilə və ya qismən ana südü ilə qidalanan körpələr üçün D vitamini əlavəsi (gündəlik 400 IU dozada),
• 4-cü aydan etibarən dəmir əlavəsi (gündəlik kiloqram başına 1mg dozada),
• Dəmir çatışmazlığı və anemiya üçün bütün uşaqlar 1 il skrininqdən keçirilməlidir.

Balanslı qidalanan sağlam uşaqların multivitamin / multimineral əlavələrinə ehtiyacı yoxdur və mikroqida maddələrini artıq qəbul etmələrinin qarşısı alınmalıdır.

Son illərdə omega-3 yağ turşusu əlavəsinin uşaqlarda autizm və diqqət çatışmazlığı / hiperaktivlik pozuntusu riskini azaltmaq potensialına malik olduğu düşünülmüşdür, lakin bunu araşdıran genişmiqyaslı tədqiqatlar istifadəsini tövsiyə edəcək səviyyədə sübut təqdim edə bilməmişdir.

Orta və yuxarı yaşlı yetkinlər

50 yaş və yuxarı şəxslərdə B12 vitamininin bağırsaqlardan sorulması problemi daha çox müşahidə olunur. Buna görə 50 yaşdan yuxarı şəxslərə qandakı B12 səviyyəsinə əsasən əlavə tövsiyə olunur.

Sümük sağlamlığı üçün kifayət qədər kalsium və D vitamini qəbulunun əhəmiyyəti məlumdur. Həmçinin D vitamininin – kifayət qədər günəş işığı aldığını düşünənlərdə belə – normal qəbul edilən dəyərlərdən aşağı çıxması ilə bir çox narahatlığın səbəbi sanki D vitamini imiş kimi təqdim edilir. Bu sahədə aparılan ən əhatəli araşdırma dekabr 2017-də dərc olundu və nəticədə D vitamini və kalsium əlavəsinin yaşlılarda sümük sınığı riskini azaltmadığı göstərildi. Eynilə aprel 2017-də JAMAjurnalında dərc olunan başqa araşdırmaya görə, aylıq yüksək doza D vitamini əlavəsi qəbul etmək ürək-damar xəstəliklərinə qarşı qoruma təmin etmir. Bu səbəblərə görə sağlam yetkinlər üçün multivitamin / multimineral əlavəsi tövsiyə edilmir. Mövcud elmi sübutlara görə, çatışmazlığı qan testləri ilə göstərilibsə, D vitamini əlavəsi düşünülməlidir.

Digər əsas məqamlar

Xəstələrə dərman təyin edərkən həkimlər potensial qarşılıqlı təsirlər və mikroqida maddələrinin (və bitki mənşəli və ya digər qida əlavələrinin) istifadəsi haqqında məsləhət verməlidirlər. Məsələn, K vitamini əlavəsi qan durulaşdırıcı varfarinin effektivliyini azalda bilər və biotin (B7 vitamini) kardial troponin və digər laboratoriya testlərinin dəqiqliyinə təsir edə bilər. Bu gün dərman-yemək-qida və ya bitki əlavəsi qarşılıqlı təsirlərini yoxlayan etibarlı veb-səhifələr var; Google-da “drug interaction” yazdıqda bu pulsuz tətbiqlərə çatmaq olar.

Qida-vitamin-mineral və ya bitki mənşəli əlavələrin təhlükəsizliyi və standartlaşdırılması isə başqa problemdir. Bu məhsullar dərmanlar kimi ciddi yoxlamalardan keçirilmir. Bu sahədə ən böyük şirkətlərdən birinin satdığı omeqa kapsullarının təhlilində heç omega-3 yağı çıxmaması ötən illərdə diqqət çəkən xəbər başlıqlarından biri olmuşdur. Buna görə həkimlər reseptli məhsullara üstünlük verməyi düşünməlidirlər. Reseptli məhsullar xəstələrə etiketdə göstərilən dozanı və aktiv komponentləri təmin edir, mikrob və ağır metal ehtiva etmir.

Nəticə olaraq həkimlərin mikroqida əlavələrinin uyğunsuz istifadəsinin qarşısını almaq və az sayda sağlamlıq problemində uyğun istifadəni təşviq etmək imkanı var və bu səylərin ictimai sağlamlığı yaxşılaşdırması mümkündür.

*

- 3 təbii xərçəng kürünün həqiqəti - B17 vitamini, qələvi pəhriz və kannabis yağı