B vitamini - qısa olaraq - hansı qidalarda olur, faydaları və çatışmazlığı?

B vitaminləri suda həll olan vitamin qrupudur və orqanizmimizdə B12-dən başqa yığılmırlar. Hüceyrə mübadiləsində mühüm rolları vardır. Kimyəvi baxımdan bir-birindən fərqləndiklərinə görə bədənimizdə fərqli təsir göstərirlər. Bir qida qrupunda birdən çox B vitamini növü ola bilər; düzgün qidalanma seçimləri və qidaya daha asan çıxış sayəsində B vitamini çatışmazlıqları bu gün çox görülmür. Buna görə bəzi xüsusi hallar xaricində qan səviyyəsi yoxlanıb aşağı olduğu göstərilməyibsə, vitamin əlavələri tövsiyə etmirik.

Cəmi 8 müxtəlif B vitamini növü vardır

B1 vitamini – Tiamin

B1 vitamininin aktiv forması tiaminpirofosfatdır (TPP). Taxıllarda bol miqdarda olur. Həmçinin mayada, qəhvəyi düyüdə, tərəvəz və meyvələrdə, günəbaxan tumunda, mal ətində və dəniz məhsullarında olur. Çatışmazlığında beriberi xəstəliyi, Vernike ensefalopatiyası, depressiya, narahatlıq və durğunluq ürək çatışmazlığı görülə bilər. Güclü antioksidant olmaqla yanaşı diabetin kiçik damarlara verdiyi zədəyə qarşı qoruyucu xüsusiyyət göstərir.

B2 vitamini – Riboflavin

B2 vitamini aktiv forması riboflavin-5-fosfat olan riboflavindir. B1 vitamini kimi taxıllarda olur. Qızılbalıq, badam, brokoli, ispanaq, tam yağlı süd və yumurtada olur. Bədəndə enerji istehsalı üçün lazımdır. Kataraktanın qarşısının alınmasında, akne və miqren müalicəsində istifadə edilir.

B3 vitamini – Niasin

B3 vitamini niasin adlandırılır. Aktiv forması bədəndə enerji mübadiləsi üçün çox mühüm olan nikotinamid və ya niasinamiddir. Yerfındığı, qəhvəyi düyü, balıq, toyuq əti və qaraciyərdə bol olur. Xolesterinin aşağı qalmasında effektivdir. Həmçinin dəri xərçənglərinə qarşı kimyəvi profilaktik təsirinin olduğuna dair tədqiqatlar mövcuddur.

B5 vitamini – Pantoten turşusu

B5 vitamini pantoten turşusu adlandırılır. Taxıllarda, qaraciyər, göbələk, süd, paxlalılar, ət, tərəvəzlər, çərəzlər və avokadoda olur. Böyrəküstü adrenal vəzilərdə steroid hormon sintezində istifadə edilir. Çatışmazlığında dermatit (dəri zədələri) və sızanaq problemləri görülə bilər.

B6 vitamini – Piridoksin

Piridoksin adlandırılan B6 vitamininin aktiv forması piridoksin-5-fosfatdır (P5P). B6 vitamini amin turşularının istehsalı və DNA bərpasında iştirak edən fermentdir və sinir hüceyrələrinin əlaqəsində istifadə edilən neyrotransmitterlərin sintezində rol oynayır. Mərci, forel, bəkməz, qaragilə, quş əti və içalatda olur. B6 vitamini çatışmazlığında oksalat tipli böyrək daşı yarana bilər. B6 vitamini qəbulunun hamilələrdə ürəkbulanma və qusmaya faydası olduğu məlumdur. Buna görə hamiləlik qusmasında B6 vitamini tövsiyə olunur. Eyni şəkildə karpal tunel sindromlu xəstələrdə B6 vitamini qida əlavəsi kimi tövsiyə edilir. Həmçinin kimyaterapiyaya bağlı yarana bilən əl-ayaq uclarında sinir zədələnməsi olan neyropatiyanın qarşısının alınması və müalicəsində sınaqdan keçirilir, lakin indiyədək qaneedici nəticələr əldə edilməmişdir.

B7 vitamini – Biotin

B7 vitamini biotin adlandırılır. Olduğu qidalar: yumurta sarısı, içalat, süd, arpa, maya, arı südü. Çatışmazlığında kövrək dırnaqlar və saç itkisi görülür. Körpələrdə baş dərisində görülən seboreyalı dermatitdə müalicəyə əlavə edilir. Diabetli xəstələrdə insulin davamlılığını azaltmaqda effektivdir, insulin və digər diabet dərmanlarına əlavə olunur.

B9 vitamini – Fol turşusu

B9 vitamini fol turşusu (folat) adlandırılır. Aktiv forması 5-metiltetrahidrofolatdır. Yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, meyvələr, sitruslar, paxlalılar, ispanaq, qızılbalıq, yumurta və südçülük südündə olur. Bəzi tədqiqatlarda depressiya ilə folat azlığı arasında əlaqə tapılmışdır. Fol turşusu əlavəsi verilmiş yaşlılarda yaddaş və zehni çeviklik baxımından daha müsbət nəticələr qeydə alınmışdır. Depressiyada, ağıl zəifliyində (demensiya), diş əti xəstəliklərinin qarşısının alınmasında istifadə olunur. Folat çatışmazlığı olan hamilələrin körpələrində sinir borusu qüsuru görülmə ehtimalı yüksəkdir. Buna görə hamilələrə B9 vitamini əlavəsi tövsiyə olunur.

B12 vitamini – Kobalamin

B12 vitamini kobalamin adlandırılır. Aktiv forması metilkobalamindir. Qaraciyər, mal əti, forel, qızılbalıq, yumurta, süd və qabıqlı dəniz məhsullarında olur. B12 vitamini çatışmazlığında yorğunluq görülür. B12 vitamini depressiya təsirlərini azaldır. Dermatiti, ağız problemi olan xəstələrin pəhrizinə əlavə edilir. B12 vitamini çatışmazlığı digər B vitaminlərindən daha tez-tez görülür.

B12 vitamini sorulmaq üçün mədənin daxili qişasında istehsal edilən və intrinsik amil adlandırılan zülalla birləşməlidir. Qastrit və ya mədə xorası kimi xəstəliklərdə kifayət qədər intrinsik amil istehsal olunmur və B12 vitamini tam sorulmur. Bu hal pernisioz anemiya adlandırılır. Bundan əlavə, mədə xərçənginə görə mədəsinin bir hissəsi çıxarılmış şəxslərdə də B12 vitamini sorulmur və bu xəstələrə B12 vitamini müəyyən aralıqlarla (məsələn, 9 həftədə bir) sağrıya inyeksiya şəklində verilir.

B12 və B9 (folat) vitaminləri mərkəzi sinir sisteminin inkişafı, diferensiasiyası və funksionallığında çox mühüm yer tutur. Bu vitaminlər DNA və zülal sintezi üçün lazım olan metil qruplarının vericisi olan metionin-homosistein yolunda rol oynayır. B12 vitamini çatışmazlığında homosisteinin metioninə remetilləşməsi azalır və hiperhomosisteinemiya görülür.