Kimyəvi profilaktika - xərçəngdən qorunmaq üçün dərmanların və təbii yanaşmaların istifadəsi nədir?

Kimyəvi profilaktika xərçəngin inkişafının qarşısını almaq üçün maddələrin istifadəsidir. Xərçəngdən qorunmaq məqsədli “kimyəvi qarşısınıalma” kimi dilimizə çevrilə bilər. Bu maddələr təbii ola, laboratoriyada hazırlana və ya canlı mənbədən alına bilər.

Xərçəng sağlam hüceyrələr nəzarətsiz dəyişib böyüyəndə başlayır və şiş adlı kütlə yaradır. Şiş bədxassəli (xərçəngli = malign) və ya xoşxassəli (benign) ola bilər. Xərçəngli şiş bədxassəlidir və bədənin digər bölgələrinə yayıla bilər (metastaz). Xoşxassəli şiş şişin yayılmayacağı deməkdir. Sağlam hüceyrədən xərçəng hüceyrəsinə keçid adətən illərlə davam edən prosesdir. Siqaretçəkmə, piylənmə və mənfi həyat tərzi amilləri hüceyrələrin genetik quruluşuna təsir edib xərçəngə çevrilməni (kanserogenezi) tətikləyə bilər.

Kimyəvi profilaktika məqsədli kimyaterapiya adətən xərçəngin inkişaf riski yüksək şəxslər tərəfindən istifadə edilir. Bu baxımdan daha yüksək xərçəng riski daşıyan insanlar, irsi xərçəng sindromu və ya ailəvi meyilliliyi olanları ehtiva edir. Burada kimyaterapiya dərmanları xərçəngi müalicə etmək üçün istifadə edilmir, çünki ortada gözlə görünən xərçəng yoxdur, lakin bu şəxslərdə xərçəngin inkişaf riski yüksəkdir. Bununla yanaşı, xərçəng müalicəsi üçün hazırlanmış kimyaterapiya dərmanlarının çox azı xərçəngdən qorunma (kimyəvi profilaktika) üçün təsirlidir. Hətta kimyaterapiya dərmanlarının çoxunun bu məqsədlə istifadəsi gələcəkdə başqa xərçənglərin inkişaf riskinə və ya daha davamlı xərçənglərin inkişafına səbəb ola bilər. Buna görə xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, kimyəvi profilaktika məqsədilə kimyaterapiya dərmanlarının tətbiqi çox nadirdir və mütləq həkim resepti ilə edilməlidir.

Xərçəngdən qorunma və xərçəng müalicəsi

Vurğulamaq istədiyimiz başqa mühüm məqam xərçəngdən qorunma ilə xərçəng müalicəsinin fərqli mövzular olmasıdır. Bunu bir neçə nümunə ilə izah etsək, lifli qidaların qidalanmamızda geniş yer almasının yoğun bağırsaq xərçəngi riskini azaltdığı hər kəsə məlumdur; bunun əksinə, lifli qidaların yoğun bağırsaq xərçənginə tutulmuş şəxsdə müalicə məqsədli təsiri yoxdur. Eyni şəkildə brokoli və kələm kimi xaççiçəklilərin pəhrizdə seçilməsi baş-boyun xərçəngləri riskini azalda bilər, yəni kimyəvi profilaktika çərçivəsində qiymətləndirilə bilər; lakin brokolinin baş-boyun xərçəngi müalicəsində yeri yoxdur. Fitoterapiya başlığı altında araşdırılan bir çox bitki məhsulu, probiotiklər, vitaminlər (məsələn, D vitamini) də oxşar vəziyyətdədir.

Kimyəvi profilaktikaya nümunələr

Kimyəvi profilaktika üçün istifadə olunan bəzi dərman nümunələri:

• Tamoksifen (Nolvadex, Tamoksifen), Raloksife (Evista): Bu dərmanlar süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaq üsulu kimi araşdırılıb. Estrogen reseptoru müsbət süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaqda ən təsirli üsullardır. Estrogen reseptoru müsbət süd vəzi xərçəngi xərçəngin böyümək üçün estrogen hormonuna bağlı olduğu deməkdir. Tamoksifen estrogenin şiş böyüməsinə təsirlərini bloklayır. Həmçinin süd vəzi xərçəngi diaqnozu almış və müalicə olunmuş xəstələrdə xəstəliyin təkrarlanma (residiv) riskini azaltdığı bilindiyi üçün onkologiya təcrübəsində ən çox istifadə olunan dərmanlardandır.
• Aspirin və digər qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar NSAİİ-lər: Bu dərmanlar xərçəngdən qorunma üçün ən güclü sübutlarını kolon xərçəngində göstərib.
• B3 vitamini - niasin: Müntəzəm B3 vitamini istifadəsinin dəri xərçənginin təkrarlanmasına mane olmaqda təsirli olduğu görülüb. Lakin tədqiqatlar dəri xərçənginə tutulmuş şəxslərdə aparılıb, buna görə sağlam şəxslərin B3 vitamini qəbulunun dəri xərçənginin qarşısını alıb-almayacağı hələ aydın deyil.

Kimyəvi profilaktika xərçəngi gecikdirə bilər. Bununla yanaşı, xərçəngdən qorunmaq üçün dərman istifadə edən şəxsdə gələcəkdə yenə xərçəng inkişaf edə bilər. Bu baxımdan xərçəngin kimyəvi profilaktikası ürək xəstəliyi və ya insultun qarşısını almaq üçün dərman istifadəsinə bənzəyə bilər. Ürək-damar xəstəlikləri üçün belə dərman nümunələri % 100 qoruyucu olmayan statinlər və ya təzyiq dərmanlarıdır.

Kimyəvi profilaktikanın faydaları və riskləri

Xərçəngdən qorunmaq üçün hər hansı dərman və ya təbii etiketi ilə satılan məhsulu almazdan əvvəl həkiminizlə kimyəvi profilaktikanın risk və faydalarını danışın. Məsələn, xərçəng riskini azalda bilən dərmanlar yan təsir riskini artıra bilər. Xərçəngin inkişaf riski yüksək insanlar müəyyən yan təsirləri qəbul etməyə istəkli ola bilərlər. Lakin başqaları artıq xəstə olmadıqları halda yan təsirli dərman istifadə etmək istəməyə bilərlər. Hər kəsin seçimi fərqlidir.

Xərçəngin inkişaf riski, mövcud sağlamlıq vəziyyətiniz və dərman qəbulu seçimləriniz haqqında həkiminizlə danışın. Həmçinin hansı kimyəvi profilaktikanın xərçəng riskinizi azalda biləcəyini soruşun. Tədqiqatlarda görünən kimyəvi profilaktika nümunələrinin təsiri sizin üçün fərqli ola bilər.

Maddənin kimyəvi profilaktika xüsusiyyəti daşıyıb-daşımadığı necə müəyyən edilir?

Xərçəng riskini azaltdığına dair sübut göstərən bütün dərmanlar və ya digər maddələr klinik tədqiqatlarda yoxlanılır. Klinik tədqiqatlar könüllüləri əhatə edən araşdırmalardır. Kimyəvi profilaktikaya xas tədqiqat maddənin xərçəngi gecikdirmək və ya qarşısını almaq üçün təhlükəsiz olub-olmadığını qiymətləndirmək məqsədilə yoxlayır. Təsadüfən tapılmış kimyəvi profilaktikalar da var; məsələn, raloksifen başlanğıcda sümüyü gücləndirmək yolu kimi araşdırılıb. Tədqiqat zamanı raloksifen verilən qadınların süd vəzi xərçəngi ehtimalının aşağı olduğu müəyyən edilib.

Adətən laboratoriyada fayda verən kimyəvi profilaktika vasitələri insanlarda yoxlanılanda xərçəngin qarşısını almır. Üstəlik bəzi klinik tədqiqatlar bəzi kimyəvi profilaktika növlərinin ciddi, hətta həyatı təhdid edən zərərlər yaratdığını göstərib. Məsələn, kök, balqabaq və oxşar tərəvəzlərdə olan beta-karotin, laboratoriya şəraitində ağciyər xərçənginin qarşısını almağa kömək etdiyini düşündürüb. Lakin klinik tədqiqatlarda yoxlanılanda siqaret çəkən insanlarda ağciyər xərçəngi riskini artırıb.

Prostat xərçəngi üçün selen və E vitaminini qiymətləndirən klinik tədqiqat xəstəliyin riskini azaltmadığını göstərib və E vitamini əlavəsi alan kişilərdə prostat xərçənginin artdığına dair sübutlar var idi.

Klinik tədqiqatlar adətən kimyəvi profilaktika məqsədli məhsulların hər kəs üçün uyğun olmadığını göstərir. Bu, xərçəng müalicəsində və ya ürək xəstəliyi kimi digər xəstəliklərin qarşısının alınmasında istifadə olunan başqa dərmanlara bənzəyir. Kimyəvi profilaktika klinik tədqiqatlarının nəticələrini qiymətləndirərkən iştirakçı qrupuna baxmaq da vacibdir. Adətən belə klinik tədqiqatlara qatılanlar siqaret çəkən və ya ailəsində xərçəng tarixçəsi olanlar kimi xərçəng riski yüksək şəxslərdir. Buna görə tədqiqat nəticələri hər kəsə aid olmaya bilər.