Beta-karotin və xərçəng

Provitamin olan beta-karotin bitki piqmentidir; qəbul edildikdən sonra hüceyrə daxilində A vitamininin aktiv formaları olan retinoik turşu və ya retinol kimi molekullara çevrilir. Kök bitkisi ilə xatırlanan A vitamini immun sisteminin funksiyası, hüceyrədaxili siqnal sistemləri, çoxalma, görmə və bir çox orqanın formalaşması üçün vacibdir. Tədqiqatlara görə beta-karotin təzə tərəvəz və meyvələrdən kifayət qədər alınmalıdır, lakin artıq beta-karotin əlavəsi xərçəng riskini artıra bilər.

Alfa-tokoferol beta-karotin xərçəngin profilaktikası tədqiqatı

Tədqiqata siqaret çəkən və yaşları 50-69 arasında dəyişən 29133 finlandiyalı kişi qatıldı. Məqsəd siqaret çəkdikləri üçün xərçəng riski yüksələn bu qrupda beta-karotinin xərçəng riskini azaldıb-azaltmadığını qiymətləndirmək idi. 30 minə yaxın bu insan iki qrupa ayrıldı, bir qola beta-karotin əlavəsi, digərinə plasebo (aktiv molekul ehtiva etməyən məhsul) verildi və iki qrup median 6.1 il izləndi.

• Tədqiqatın 18. ayında aparılan qiymətləndirməyə görə beta-karotin əlavəsi alanlarda ağciyər, prostat və mədə xərçənginin tezliyi (insidens) əhəmiyyətli yüksək oldu. Gündə 1 paket və daha çox siqaret çəkənlərdə ağciyər xərçəngi riski daha da yüksək idi.
• Beta-karotin əlavəsi alanlarda plasebo qrupuna nisbətən kolorektal xərçəng, yoğun bağırsaq polipinin təkrarlanması, mədəaltı vəzi xərçəngi, sidik kisəsi xərçəngi və ya qaraciyər xərçəngi göstəricilərində fərq görülmədi.

Beta-karotin və retinolun effektivlik tədqiqatı (Retinol Efficacy Trial-CARET)

1985-də başlayan bu tədqiqata yaşları 46-74 arasında dəyişən, siqaret çəkən və asbestə məruz qalan 18314 ABŞ sakini qatıldı (asbest ağciyər qişası xərçəngi bədxassəli mezotelioma və ağciyər xərçəngi üçün məlum risk amillərindəndir). Xəstələr iki qrupa ayrıldı; birinə beta-karotin və retinol verildiyi halda, nəzarət qrupuna plasebo verildi.

• Beta-karotin və retinol alan qrupda plasebo qrupu ilə müqayisədə ağciyər xərçəngi tezliyində artım görüldü. 
• Asbestə məruz qalanlarda və çox siqaret çəkənlərdə isə plaseboya nisbətən artmış ağciyər xərçəngi riski görülmədi. 
• Beta-karotin və retinol əlavəsi alan qrup plasebo qrupu ilə müqayisə edildikdə prostat xərçəngi riskində artım görülmədi. 
• Ağciyər xərçəngi ilə əlaqəli ölümlər isə beta-karotin və retinol alan qrupda plasebo qrupuna nisbətən əhəmiyyətli yüksək idi. 
• Bu CARET tədqiqatı ölümlərdə aydın fərq müşahidə edildiyinə görə 1996-da erkən dayandırılmışdır.

Klinisistlərin sağlamlıq tədqiqatı

Klinisistlərin Sağlamlıq Tədqiqatında ABŞ-da yaşayan və yaşları 40-94 arasında dəyişən 22071 kişi həkim təsadüfi iki qrupa ayrıldı və 12 il ərzində bir qrupa beta-karotin (2 gündə 50 mg), nəzarət qrupuna isə plasebo verildi. Tədqiqata qatılan həkimlərin % 11-i aktiv siqaret çəkən, % 30-u isə keçmiş siqaret çəkən idi.

• Beta-karotin əlavəsinin qəbulu ümumilikdə xərçəng tezliyini aydın (statistik əhəmiyyətli) dərəcədə yüksəltmədi.
• Beta-karotin alanlarda yalnız sidik kisəsi və qalxanabənzər vəzi xərçəngi riskində müəyyən artım vardı, lakin bu, əhəmiyyətli sayılmadı.

Yoğun bağırsaq polipinin (kolorektal adenoma) təkrarlanma riskinə qarşı

Antioksidant Polip Profilaktikası Tədqiqatında yoğun bağırsağında polip olan 864 insan qiymətləndirildi; xəstələrin yarısına beta-karotin (gündəlik 25 mg) və E vitamini (gündəlik 400mg), nəzarət qrupuna isə plasebo verildi. Başlanğıcda xəstələrin %19-u siqaret istifadəçisi idi.

• Siqaret və alkoqol istifadə etməyən, beta-karotin əlavəsi alanlarda yoğun bağırsaq polipinin təkrarlanma riskində əhəmiyyətli azalma müşahidə edildi.
• Siqaret və ya alkoqol istifadə edən xəstələrdə beta-karotin ilə plaseboya nisbətən yoğun və düz bağırsaq polipinin təkrarlanma riskində artım tapıldı.

Digər tədqiqatlar

Xərçəng müalicəsindən sonra beta-karotin əlavəsinin xərçəngin təkrarlanması (residiv) riskini azaldıb-azaltmadığı da tədqiqatlarla qiymətləndirilmişdir.

Bir tədqiqatda 1. və 2. mərhələ yastıhüceyrəli baş-boyun xərçəngi olan 224 xəstə iki qrupa ayrılaraq bir qrupa 3 il ərzində beta-karotin (gündəlik 75 mg) verildi. Uyğunlaşma göstəricisi 68.7 hesablanan tədqiqatda xəstələr 59 ay izləndi. Xəstəliksiz və ya 10 illik sağqalma göstəriciləri baxımından beta-karotin alanlarla almayanlar arasında əhəmiyyətli fərq tapılmadı. Lakin ölüm riski beta-karotin əlavəsi ilə müalicə olunmayanlarda daha aşağı oldu.

Klinisistlərin Sağlamlıq Tədqiqatının alt qrup analizində radioterapiya alan aqressiv prostat xərçəngi xəstələrinə beta-karotin dəstəyinin təsiri qiymətləndirildi. Bu tədqiqatda da beta-karotin əlavəsinin xəstəliyin təkrarlanmasına və yaşam müddətlərinə müsbət töhfəsi tapılmadı.

Nəticə

• Müzakirə edilən heç bir tədqiqatda plasebo ilə müqayisədə beta-karotin əlavəsinin xərçəngə qarşı qoruyucu təsiri tapılmamışdır.
• Bəzi tədqiqatlar xüsusilə siqaret çəkənlərdə ağciyər xərçəngi riskinin artdığını göstərir.
• Bəzi tədqiqatlarda yoğun və düz bağırsaq polipi nəticələrinə töhfəsi ola biləcəyi proqnozlaşdırılsa da, bu effektivliyi qiymətləndirən tədqiqat çox az olmuşdur.

Nəticə olaraq, bu tədqiqatlar A vitamini və törəmələrinin zərərli olması kimi şərh edilməməlidir; əksinə, kifayət qədər A vitamini qəbulu bədənimizin normal fəaliyyəti üçün lazımdır və normal qidalananlarda A vitamini çatışmazlığı tez-tez gördüyümüz hal deyil. Lakin A vitamini qida əlavəsinin – təbii olsa belə – lazımsız yerə çox qəbulunun necə ciddi zərərlər yarada biləcəyinə gözəl nümunədir. Ümumilikdə məlumatlar beta-karotinin xərçəngdən qorunma məqsədilə xüsusilə siqaret çəkənlərə potensial zərərlərinə görə tövsiyə edilməməli olduğunu göstərir.