آیا تراژدی L-تریپتوفان را شنیده‌اید؟

از نظر زیستی و فیزیولوژیک بر سلامت اثرهای بسیاری دارد؛ یک اسیدآمینه به نام L-تریپتوفان که با غذا وارد بدن و به 5-HTP (5-هیدروکسی‌تریپتوفان)، سپس سروتونین، ملاتونین و ویتامین B6 (نیکوتینامید) تبدیل می‌شود و پیش‌ساز ترکیبات زیست‌فعال متعدد است.

سروتونین و ملاتونین بر روان، خواب، دمای بدن، تعادل فشارخون، جنسیت، ایمنی و گوارش اثرهای متعدد دارند.

تراژدی L-تریپتوفان

EMS، سندرم ائوزینوفیلی–میالژی، نخست در 1989 شیوع یافت. بیماری نادر و ناتوان‌کننده با درد شدید عضله و مفصل، ضعف، ورم اندام، تب، بثورات و افزایش ائوزینوفیل خون، نوعی گلبول سفید، است.

در 1 سال، بیش از 1.500 مورد و بیست‌وهشت مرگ به مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا گزارش شد.

گزارش شد در 5 ژوئیه 1991، تعداد موارد ثبت‌شده به 1543 و مجموع مرگ‌ها به 31 رسیده است.

شیوع EMS ناشی از ناخالصی L-تریپتوفان تولید عمده‌فروش ژاپنی Showa Denko K.K.، بزرگ‌ترین تأمین‌کننده تولیدکنندگان آمریکایی بود. اسناد نشان داد در 1988 شرکت فهمید تولید ناخالص L-تریپتوفان ماده ناشناخته و بالقوه زیان‌بار ایجاد می‌کند و سویه باکتری تازه به کار برد. شرکت به سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نه درباره تولید L-تریپتوفان ناخالص و نه درباره تغییرات فرایند تولید اطلاع داد. درحالی‌که FDA هشدار داده بود محصولات تغییر‌یافته با زیست‌فناوری باید پیش از عرضه به بازار به‌طور جامع آزمایش شوند، شرکت محصول تازه را بدون آزمایش فروخت. به‌اختصار، Showa Denko می‌توانست با افزایش فیلتراسیون (پالایش) کیفیت محصول را بالا ببرد، اما مقدار محصول موجود کاهش می‌یافت. بنابراین به‌جای افزایش پالایش، برای پاسخ به تقاضای بازار به تولید سریع ادامه داد و در نتیجه افراد بسیاری آسیب دیدند.

نگاه به گذشته تصویری بسیار اندوه‌بار نشان می‌دهد؛ اگر تولید L-تریپتوفان به‌صورت کنترل‌شده نظارت می‌شد یا فروش از پیش غیرقانونی آن متوقف می‌شد، این جان‌ها از دست نمی‌رفت و در میان 1543 مورد، افرادی با ناتوانی ماندگار زندگی نمی‌کردند. مثلاً Sowa Denko مراحل پالایش لازم برای به‌دست‌آوردن L-تریپتوفان خالص و قابل‌اعتماد را حذف کرد؛ در نتیجه محصول به‌جای رنگ «سفید خالص» مورد انتظار، لکه‌دار بود. بااین‌حال عرضه‌کنندگان آمریکایی بدون پرسش درباره تفاوت رنگ به بازاریابی ادامه دادند. در نتیجه این سهل‌انگاری‌ها سلامت افراد بسیاری آسیب دید.

چه مقررات نادرستی باعث تراژدی L-تریپتوفان شد؟

GMP (Good Manufacturing Practices) به معنی روش‌های خوب تولید، سامانه کیفیتی است که در آمریکا شرایط تولید دارو، محصولات آرایشی، غذا و تجهیزات پزشکی دارای اثر مستقیم بر سلامت را راهنمایی می‌کند. کاربرد CMP به‌جای GMP به حرف c، یعنی Current یا جاری، مربوط است. بنابراین GMP استاندارد یک‌بار تعیین‌شده نیست؛ سامانه‌ای با نظارت مداوم است که کاستی‌های آشکارشده را متناسب با شرایط روز اصلاح می‌کند. هم در تولید و هم توزیع حضور دارد و در تمام حوزه‌ها کیفیت را حفظ می‌کند؛ از آموزش کارکنان مسئول و ماده خام مصرفی تا بسته‌بندی و انبارش، مجموعه‌ای از سامانه‌های اجرایی است.

با وجود همه این اقدامات، تراژدی L-تریپتوفان چگونه در آمریکا رخ داد؟

L-تریپتوفان چگونه آزاد و بی‌نسخه به مصرف‌کننده آمریکایی رسید؟

طبق قانون فدرال غذا، دارو و آرایشی، دارو برای انسان و حیوان:

• ماده درمان، تسکین یا پیشگیری بیماری
• یا ماده غیرغذایی تغییر‌دهنده ساختار و کارکرد بدن، مانند تسریع کاهش وزن یا رشد مو، تعریف می‌شود.

طبق FDA هدف مصرف تعیین‌کننده دارو بودن است؛ پس غذا و آرایشی هم با چنین اثر سلامت در رده دارو می‌آیند.

بر اساس هدف، L-تریپتوفان برای عضله‌سازی بدنساز «غذا» است؛ اما برای درمان، تسکین یا پیشگیری افسردگی، بی‌خوابی و درد PMS، یا مهار اشتها و کاهش چربی و تغییر ساختار بدن «دارو» است.

طبقه‌بندی L-تریپتوفان را می‌شد با آزمون «هدف مصرف» تعیین کرد، اما FDA این کار را نکرد و در دهه 1960 مکمل‌های L-تریپتوفان را در فهرست «Generally Regarded as Safe» (عموماً ایمن تلقی‌شده) قرار داد. متخصصان مواد فهرست GRAS را ایمن می‌دانند و در نتیجه این مواد از الزامات تحمل در قانون فدرال غذا، دارو و محصولات آرایشی معاف‌اند.

مهم‌ترین عامل این تصمیم وجود طبیعی L-تریپتوفان در منابع پروتئینی مصرفی بود. هر فرد به‌طور میانگین روزانه حدود 1-2 g L-تریپتوفان از منابع پروتئینی می‌گیرد و دریافت طبیعی آن به بدن زیان نمی‌رساند. در نتیجه این تصمیم، تولید و فروش محصولات L-تریپتوفان بدون تأیید FDA آغاز شد.

حقیقت L-تریپتوفان در گذر سال‌ها

اثر L-تریپتوفان بر خواب، خلق و اشتها و امکان مصرف دارویی آن نخست در 1970 توسط استاد علوم اعصاب شاغل در M.I.T و دانشکده پزشکی هاروارد و گروهش کشف شد. در آن سال‌ها فکر می‌کردند L-تریپتوفان می‌تواند دارویی برای تنظیم خواب، کنترل اشتها و تسکین درد باشد، اما شرکت‌های دارویی برای الزامات عرضه L-تریپتوفان به‌عنوان دارو، یعنی ایمنی و اثربخشی کارآزمایی‌های بالینیتمایلی به سرمایه‌گذاری نداشتند؛ زیرا L-تریپتوفان از پیش به‌عنوان مکمل غذایی تولید و عرضه می‌شد.

L-تریپتوفان مدتی دیگر در فهرست GRAS باقی ماند. اوایل دهه 1970 مطالعات حیوانی آثار نامطلوب مصرف زیاد بر سلامت را نشان داد و FDA تصمیم گرفت ایمنی مصرف مکمل L-تریپتوفان را دوباره ارزیابی کند. در 1972 FDA در ثبت فدرال مطلبی منتشر کرد که مصرف بیش‌ازحد L-تریپتوفان ممکن است بر سلامت انسان آثار نامطلوب بالقوه داشته باشد. همچنین خواست همه اسیدآمینه‌ها از GRAS حذف شوند و اعلام کرد برای شرکت‌های تولیدکننده مکمل، فقط اثبات بی‌ضرر بودن کافی نیست؛ باید آن را به‌عنوان افزودنی غذایی عرضه کنند و تولیدکننده چگونگی تولید و فروش اسیدآمینه را نیز توضیح دهد. اما FDA در اجرای این مقررات ناکام ماند و L-تریپتوفان از GRAS حذف نشد.

در 1977 FDA دوباره برای جلوگیری از فروش بدون نسخه L-تریپتوفان اقدام کرد، اما این اقدام نیز مانند قبلی شکست خورد. مشکلات فراوان در روند دادگاه باعث مختومه‌شدن دعوا شد. FDA نتوانست مقررات موردنظر را اجرا کند و در جلوگیری از فروش بی‌نسخه تولیدکنندگان مکمل L-تریپتوفان کاملاً ناکام ماند. با وجود غیرقانونی بودن فروش L-تریپتوفان، FDA تا شیوع EMS (سندرم ائوزینوفیلی–میالژی) اقدام دیگری نکرد. ادامه ندادن مبارزه از سوی FDA بازاریابی L-تریپتوفان را شتاب داد. کتاب‌ها، مقاله‌های مجلات و تولیدکنندگان بسیار، با وجود اثبات‌نشدن ایمنی و اثربخشی برای هیچ‌یک از این مقاصد، با ادعای سود برای بی‌خوابی، درد، افسردگی، PMS و اضافه‌وزن به بازاریابی L-تریپتوفان ادامه دادند.

L-تریپتوفان چیست و در چه غذایی است؟

بدن انسان پروتئین فراوان دارد. اسیدآمینه‌های سازنده اصلی پروتئین با پیوند پپتیدی به هم متصل‌اند. تشکیل هر پروتئین به توالی اسیدآمینه‌ها وابسته است و با کدگذاری تنظیم می‌شود. تعداد 20 اسیدآمینه در ساخت پروتئین به 2 گروه ضروری و غیرضروری تقسیم می‌شوند. ضروری‌ها در بدن سنتز یا تولید نمی‌شوند و باید از رژیم برسند؛ غیرضروری‌ها قابل ساخت در بدن‌اند. چون بدن ضروری‌ها را تولید نمی‌کند، برای ادامه سنتز حیاتی پروتئین باید آن‌ها را از بیرون و با غذا دریافت کند.

کدام غذا L-تریپتوفان دارد؟

L-تریپتوفان یک اسیدآمینه ضروری است و بیشترین مقدار آن در تخم‌مرغ، مرغ، بوقلمون، گوشت قرمز، پنیر، سویا، مغزها و حبوبات خشک یافت می‌شود.

آیا تغذیه متعادل همه ضروری‌ها را تأمین می‌کند؟ مکمل پروتئین لازم است؟

با الگوی سالم و متعادل، همه اسیدآمینه ضروری مورد نیاز بدون هیچ مکمل تأمین می‌شوند!

اسیدآمینه‌ها اجزای سازنده پروتئین‌اند. کمبود منفرد یک اسیدآمینه انتظار نمی‌رود. اگر فرد کمبود داشته باشد، احتمالاً ناشی از تغذیه ناسالم است و مکمل یک اسیدآمینه بی‌معناست. به‌جای آن با برنامه غذایی سالم و متعادل همه ضروری‌ها، یعنی اجزای پروتئین، تأمین می‌شوند. بنابراین فروش مکمل منفرد و تبلیغ اینکه سودمند است صرفاً گمراه کردن مصرف‌کننده است.

- موضوع مرتبط: مکمل ویتامین و مواد معدنی؛ پزشک و مصرف‌کننده باید بدانند

تراژدی L-تریپتوفان چگونه پایان یافت؟

Showa Denko دریافت که نه‌فقط مسئول خسارت قربانیان L-تریپتوفان است، بلکه باید هزینه دعاوی علیه تولیدکنندگان آمریکایی را نیز بپردازد؛ بنابراین پذیرفت همه هزینه‌ها را بر عهده بگیرد. آسیب‌دیدگان L-تریپتوفان علیه Showa Denko شکایت کردند یا سازش را برگزیدند. بیشتر دعاوی با تصمیم به افشانکردن شرایط سازش پیش رفت. هرچند مجموع پرداختی Showa Denko به یک میلیارد دلار نزدیک شد، رسانه‌های خبری دعاوی را موضوعی با ارزش خبری ندانستند و پوشش رسانه‌ای چندانی داده نشد.

پس از ممنوعیت فروش L-تریپتوفان از سوی FDA، فراوانی EMS به‌سرعت کاهش یافت. در 2005 FDA ممنوعیت L-تریپتوفان را برداشت و اجازه داد محصولات حاوی L-تریپتوفان دوباره به‌عنوان مکمل غذایی مصرف شوند. منتشرنشدن موارد تازه از رفع ممنوعیت FDA در 2005 نشان می‌دهد که پس از این تراژدی، روند محتاطانه‌تری برای تولید و بازاریابی آغاز شده است.