„კობალტის ბომბი“: სხივის წყარო, რომელმაც რადიუმი ჩაანაცვლა, და მისი სახელის გარშემო ხმაური (1951-1954)
ამ სტატიაში
„კობალტის ბომბი“: სხივის წყარო, რომელმაც რადიუმი ჩაანაცვლა, და მისი სახელის გარშემო ხმაური (1951-1954)
გუშინ წამალმა უჯრედის სამშენებლო ბლოკის მიბაძვით ბავშვთა ლეიკემიაში რემისია გამოიწვია. იმავე წლებში რადიოთერაპიაშიც რაღაც იცვლებოდა: სხივის წყარო. 92-ე დღეს რენტგენის მილი ვნახეთ, 94-ე დღეს რადიუმი. ახლა სცენაზე ერთი აპარატი გამოდის და პრესა მას „ბომბს“ უწოდებს. სახელი საიდან მოვიდა, წყაროები პირდაპირ არ ამბობენ; იმას კი ამბობენ, რა შეცვალა სხივმა მკურნალობაში. ამ სტატიაში ორივეს ცალ-ცალკე მოგითხრობთ, რადგან კითხვას, ვინ იყო „პირველი“, ასევე ერთზე მეტი პასუხი აქვს.
ფიზიკოსი და მანქანების სახელოსნო
ჰაროლდ ჯონსმა 1945 წელს სასკაჩევანის უნივერსიტეტში კანადის პირველი სრულდროიანი კიბოს ფიზიკოსის თანამდებობა დაიკავა (Encyclopedia of Saskatchewan-ის მიხედვით). უნივერსიტეტმა 1949 წელს ბეტატრონით პირველი პაციენტი უმკურნალა (29 მარტი, 1949); კობალტის იდეა ამ წლებში დაემატა. ამბობენ, რომ ჯონსმა კობალტ-60-ის წყაროს შესახებ ჩოუკ-რივერის ლაბორატორიაში 1946 წელს შეიტყო; სხვა წყაროში ჩაწერილია, რომ 1949 წლის ივლისში მან დაახლოებით 1000 კიური კობალტ-60 მოითხოვა.
კობალტ-60 მიიღებოდა ბუნებრივი კობალტ-59-ის ნეიტრონებით დასხივებით ჩოუკ-რივერის NRX რეაქტორში. აპარატის კორპუსი სასკატუნის Acme Machine and Electric-ის ჯონ მაკკეიმ გააკეთა. სილვია ფედორუკმა გააკეთა კალიბრაცია, რომელმაც აპარატის დოზა გამოსათვლელი გახადა, სანამ პაციენტი დასხივდებოდა.
თერთმეტი კვირის კალიბრაცია
Encyclopedia of Saskatchewan-ის მიხედვით, აპარატი 1951 წლის 17 აგვისტოს University Hospital-ის კიბოს ფრთაში დამონტაჟდა. მისი წონა დაახლოებით 0,9 ტონა იყო; წყარო 2,5 სანტიმეტრის დიამეტრის და 1,25 სანტიმეტრის სისქის იყო, დაახლოებით 1000 კიურის სიმძლავრით. სასკაჩევანის უნივერსიტეტის ექსპოზიციის მიხედვით, ფოლადის გარსში მოთავსებული ტყვიის ცილინდრი ჭერის ეტლზე ეკიდა; სხივი სამკურნალო კონუსით ეშვებოდა სიმსივნისკენ, ხოლო ტყვიის ღეროებისგან შემდგარი კოლიმატორი სხივის ველს სიმსივნის მიხედვით ზრდიდა ან ამცირებდა. კოლიმატორი მაკკეიმ და ჯონსმა დააპროექტეს.
უნივერსიტეტის ქრონოლოგიის მიხედვით, პირველი პაციენტი თერთმეტი კვირის კალიბრაციის შემდეგ 1951 წლის 8 ნოემბერს იმკურნალა: საშვილოსნოს ყელის გავრცელებული კიბოთი დაავადებული ქალი. მისი ასაკი ერთ წყაროში 43-ია, მეორეში 40; სიცოცხლის ხანგრძლივობა ერთში „კიდევ 47 წელი“, მეორეში „90 წლამდე“. ამ სტატიაში ერთ რიცხვს არ ვირჩევ. საშვილოსნოს ყელის კიბო ისევ სცენაზეა: 93-ე დღეს ვერტჰაიმის ოპერაცია ვნახეთ, 94-ე დღეს რადიუმის პირველი გამოყენება; 126-ე დღეს იმავე წელს საშვილოსნოს ყელის ნიმუში HeLa-დ იქცა.
იგივე შემოდგომა, ორი ქალაქი
იმავე შემოდგომას ონტარიოში სხვა აპარატს ამზადებდნენ. Western News-ის სტატიის მიხედვით, კობალტ-60-ის წყარო 1951 წლის 16 ოქტომბერს Victoria Hospital-ში დამონტაჟდა; ეროვნული კვლევითი საბჭოს თანამშრომლებმა წყარო წინასწარ დააკალიბრეს. პირველი კიბოს მკურნალობა 1951 წლის 27 ოქტომბერს ივან სმითის კლინიკური ხელმძღვანელობით ჩატარდა. ეს აპარატი Atomic Energy of Canada Ltd.-ისა და Eldorado Mining Company-ის ნამუშევარი იყო და, იმავე სტატიის მიხედვით, „Eldorado-ს კობალტის ბომბად“ იხსენიებოდა.
აქედან მოდის პირველი კითხვა „პირველთან“ დაკავშირებით: კობალტ-60-ით პირველი მკურნალობა ლონდონში 27 ოქტომბერს ჩატარდა, სასკატუნში 8 ნოემბერს. სასკაჩევანის უნივერსიტეტი თავის მხრივ თავის აპარატს „მსოფლიოში პირველ დაკალიბრებულ კობალტ-60-ის აპარატად“ წარმოადგენს. Western News ჯონსს კობალტის აპარატების „გამომგონებლად“ ასახელებს და იმავდროულად აღნიშნავს, რომ სასკატუნის პირველი მკურნალობა ლონდონისას მოჰყვა. ამიტომ „პირველის“ მტკიცებებს ვზღუდავ: ჩაწერილი პირველი მკურნალობა ლონდონშია, თერთმეტი კვირა დაკალიბრებული პირველი აპარატის პრეტენზია სასკატუნში. ორი ჯგუფის ურთიერთობაც წყაროებში სხვადასხვაგვარადაა მოთხრობილი; დეტალი fact-check ყუთშია.
პრესაში დაპირისპირებაც ჩაწერილია. Saskatoon Star-Phoenix-მა London Free Press-ის „მსოფლიოში პირველი კობალტის ბომბის“ პრეტენზიას „The Cobalt ‘Bomb’“ სათაურის მქონე რედაქციულით უპასუხა. რედაქციულის თარიღი წყაროს შიგნით ერთმანეთს ეწინააღმდეგება (1951 წლის 7 მარტი და 7 ნოემბერი); რადგან აპარატები 1951 წლის აგვისტოდან ოქტომბრამდე დამონტაჟდა, ვფიქრობ, მარტი ვერ იქნებოდა და ნოემბერი იყო.
კანის ნაცვლად სიმსივნე
რადიუმის აპარატების პრობლემა ჯონსისა და მისი გუნდის 1951 წლის Nature-ის სტატიაში ასე შეჯამებულია: რადიუმის მცირე წყაროები ცოტა გამოსხივებას იძლევა; საკმარისი დოზის სიჩქარისთვის წყარო სიმსივნესთან რამდენიმე სანტიმეტრზე უნდა მიიტანო, მაშინ კანი სიმსივნეზე მეტ დოზას იღებს, დოზა კი სიღრმესთან ერთად მკვეთრად ეცემა. იმავე სტატიას ჰქვია „1000-კიურიანი კობალტ-60-ის აპარატები“. ძლიერი და მაღალი ენერგიის წყარო პაციენტისგან შორს შეიძლება დადგეს; დოზა სიღრმეს აღწევს, კანი კი შედარებით დაცულია. დაცვის ამ დეტალს ვიღებ ტორონტოს უნივერსიტეტის ჟურნალის ფოტოს წარწერიდან და ზოგადი გამოსხივების ფიზიკიდან; ორიგინალი სტატიის ძირითადი ტექსტი არ წამიკითხავს.
კობალტ-60 ორ გამა-სხივს გამოსცემს (1,17 და 1,33 მეგაელექტრონვოლტი; საშუალოდ დაახლოებით 1,25). ადრინდელი რენტგენის მილები 50-150 კილოელექტრონვოლტის დიაპაზონში იყო და მხოლოდ ზედაპირულ სიმსივნეებს მკურნალობდა. რადიუმი ძლიერი, მაგრამ იშვიათი იყო: მეორეული წყაროს მიხედვით, 1937 წელს გრამი 25 000 დოლარი ღირდა და თელეთერაპიისთვის მსოფლიოში დაახლოებით 50 გრამი არსებობდა. კობალტმა სიმსივნემდე მიღწეული დოზის სიჩქარე და სიღრმე რადიუმის იშვიათობაზე დამოკიდებულებისგან გაათავისუფლა.
რატომ „ბომბი“?
ჩემ მიერ წაკითხული არც ერთი წყარო არ განმარტავს, რატომ დაერქვა სახელი. ცნობილია შემდეგი: 1951 წელს London Free Press „მსოფლიოში პირველ კობალტის ბომბზე“ წერდა; სასკატუნის გაზეთმა რედაქციულით უპასუხა; ჟურნალმა Maclean’s 1952 წელს გამოაქვეყნა სტატია სათაურით „The Atom Bomb That Saves Lives“. იმავე წლებში „კობალტის ბომბის“ სხვა იდეაც ტრიალებდა: ლეო სცილარდმა 1950 წლის 26 თებერვალს რადიოგადაცემაში განაჩენის დღის იარაღის ცნება აღწერა (მეორეული წყაროს მიხედვით; სცილარდი ასეთი იარაღის შექმნას არ გვთავაზობდა). ორ გამოყენებას შორის კავშირის დამდგენი წყარო ვერ ვიპოვე. ვფიქრობ, კავშირი შეიძლება არსებობდეს, მაგრამ ეს დასკვნაა.
სახელში ჩაქსოვილი მეტაფორა სერიის ენობრივ წესს ეწინააღმდეგება; მას მხოლოდ ისტორიულ სახელად ვიყენებ, ბრჭყალებში. სტიუარტ ჰიუსტონმა და სილვია ფედორუკმა აპარატი მოგვიანებით „გუთნის ფარად და არა ხმლად“ აღწერეს (სასკაჩევანის უნივერსიტეტის ექსპოზიცია).
მესამე ამბავი: გრიმეტი
მესამე ამბავი, ონტარიოსა და სასკატუნისგან დამოუკიდებელი, ჰიუსტონშია. ბრიტანელი სამედიცინო ფიზიკოსი ლეონარდ გრიმეტი M.D. Anderson-ში მოვიდა. პიტერ ოლმონდის მიერ გრიმეტზე დაწერილი ბიოგრაფიის რეზიუმეს მიხედვით, გრიმეტი შეიძლება პირველი იყოს, ვინც 1950 წელს კობალტ-60-ის აპარატის დიზაინი გამოაქვეყნა; ოლმონდი ასევე ამტკიცებს, რომ ჯ. ს. მიტჩელის 1946 წლის სტატიამ კობალტის ეპოქა დაიწყო. გრიმეტმა 1951 წლის 27 მაისს, 49 წლის ასაკში, გულის შეტევის გამო სიცოცხლე დაკარგა, სანამ აპარატი დასრულდებოდა. აპარატი 1953 წლის სექტემბერში ტენესიდან ჰიუსტონში პოლიციის თანხლებით გადაიყვანეს; პირველი პაციენტები 1954 წლის 22 თებერვალს იმკურნალეს (M.D. Anderson-ის საკუთარი ისტორიის გვერდი). კობალტი კანადაში 800 კიურიმდე იყო დასხივებული.
რ. ლი კლარკის აზრი ის იყო, რომ პირველადი იდეა და დიზაინი გრიმეტსა და გილბერტ ფლეტჩერს ეკუთვნოდათ; კანადამ კი მოგვიანებით განაცხადა, რომ „პირველი“ იყო. ამ წინააღმდეგობას არ ვხსნი: ვინ გამოაქვეყნა დიზაინი პირველად, ვინ უმკურნალა პირველ პაციენტს და ვინ დააყენა პირველი დაკალიბრებული აპარატი, სამი ცალკე კითხვაა და თითოეული პასუხი სხვა ადგილზე მიუთითებს.
საფასური და ზღვარი: წყარო იხარჯება, მტკიცებულება არასრული რჩება
პირველი, თვით წყარო. კობალტ-60-ის ნახევარგამოყოფის პერიოდი 5,27 წელია; წყაროები დაახლოებით ხუთ წელიწადში ერთხელ უნდა შეიცვალოს, ჩნდება რადიოაქტიური ნარჩენები, აპარატები ძვირია და სპეციალისტის მხარდაჭერას საჭიროებს (მეორეული წყაროს მიხედვით). ჰიუსტონში აპარატის დიზაინერმა სიცოცხლე დაკარგა და აპარატი მოქმედებაში არასოდეს უნახავს.
მეორე, მტკიცებულება. სასკატუნის აპარატმა 21 წელიწადში 6728 პაციენტს უმკურნალა, მაგრამ წყაროები ამ პაციენტების შედეგებს არ იძლევა. სასკაჩევანის უნივერსიტეტის ექსპოზიცია წერს, რომ საშვილოსნოს ყელის კიბოში განკურნების მაჩვენებელი დაახლოებით 25 პროცენტიდან 75 პროცენტამდე გაიზარდა; ეს დამოუკიდებელი წყაროთი ვერ დავადასტურე და ერთ აპარატს არ მივაწერ, რადგან იმავე წლებში სტადირება, ქირურგია და მოვლაც შეიცვალა. პირველი პაციენტის ხანგრძლივი სიცოცხლე შთამბეჭდავი ამბავია და არა მტკიცებულება.
მესამე, ტექნოლოგია, რომელმაც ის ჩაანაცვლა. წრფივი ამაჩქარებლები უფრო მაღალი ენერგიის გამოსხივებას რადიოაქტიური ნარჩენების გარეშე იძლევა და კობალტის აპარატები ნაწილობრივ ჩაანაცვლა; მიუხედავად ამისა, კობალტის აპარატები ფართოდ გამოიყენება, რადგან საიმედო და მარტივი მოსავლელია (მეორეული წყაროს მიხედვით).
რა რჩება
- პაციენტისგან შორს დაყენებული, სიღრმეში მიმავალი მეგავოლტიანი სხივი
- დოზის მხოლოდ კალიბრაციის შემდეგ მიცემის ჩვეულება
- დღესაც გამოყენებული კობალტ-60-ის აპარატები
რა დაეცა ან შეიზღუდა
- რადიუმის ადგილი თელეთერაპიაში
- დაბალი ენერგიის რენტგენის მილი მარტო ღრმა სიმსივნეებისთვის
- პირველი მკურნალობის ერთ ადამიანთან ან ქალაქთან დაკავშირების ჩვეულება
1951 წლის შემოდგომაზე კობალტ-60-ის აპარატებზე დამონტაჟებიდან პირველ მკურნალობამდე გასული დრო. სვეტების სიგრძე დღეების რაოდენობის პროპორციულია. სასკატუნისთვის დამონტაჟება 17 აგვისტო იყო, პირველი პაციენტი 8 ნოემბერი, 1951 (Encyclopedia of Saskatchewan და უნივერსიტეტის ქრონოლოგია); ლონდონში წყარო 16 ოქტომბერს განთავსდა, პირველი მკურნალობა 27 ოქტომბერს ჩატარდა (Western News). ლონდონის წყარო წინასწარ იყო დაკალიბრებული; სასკატუნის კალიბრაცია 11 კვირა გაგრძელდა. ეს სხვაობა შეიძლება ხსნიდეს, როგორ უმკურნალა ლონდონმა უფრო ადრე, თუმცა უფრო გვიან დაამონტაჟა; ეს დასკვნაა. ჰიუსტონის დამონტაჟების დღე წყაროებში არ არის და სვეტებში არ შევიტანე.
კობალტი ჩაპაში
თურქეთში პირველი კობალტის თელეთერაპიის აპარატის მოსვლის დროზე დადასტურებული წყარო ვერ ვიპოვე. Turkish Journal of Oncology-ში გამოქვეყნებული რადიოთერაპიის ისტორიის ორი ტექსტი კობალტ-60-ის წყაროიან, წყაროს შემდეგ ჩატვირთვად აპარატს ახსენებს: ერთი ამბობს, რომ ის ჩაპაში 1964 წელს დამონტაჟდა, „მსოფლიოში მესამედ“; მეორე წერს, რომ 1960-იანი წლების ბოლოს ამუშავდა. ისინი ერთმანეთს არ ემთხვევა და ორივე ბრაქითერაპიის აპარატია და არა თელეთერაპიის „ბომბი“. ტექსტების სათაურსა და ავტორებს ვერ მივწვდი, რადგან საიტზე წვდომა შეზღუდულია. ზოგადი დასკვნა (არა წყაროდან): კობალტ-60-ის აპარატები დღესაც ბევრ ქვეყანაში გამოიყენება; პაციენტისთვის აპარატის სახელზე მეტად დაგეგმვისა და კალიბრაციის კონტროლია მნიშვნელოვანი.
1946 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა, რა ეწინააღმდეგება
- ჯონსის კობალტის იდეა: ASTRO-ს სტატია ამბობს, რომ ის ჩოუკ-რივერის შეხვედრაზე 1946 წელს შეიტყო, Encyclopedia of Saskatchewan — რომ 1949 წლის ივლისში დაახლოებით 1000 კიური მოითხოვა, ხოლო ვიკიპედია (მეორეული) — რომ 1949 წელს ეროვნულ კვლევით საბჭოს კობალტ-60 სთხოვა. მათ დამაკავშირებელი ერთი თარიღი არ არსებობს; შეიძლება ორი ცალკე მოვლენა იყოს.
- სასკატუნის პირველი პაციენტი: 8 ნოემბერი, 1951 (Encyclopedia of Saskatchewan და უნივერსიტეტის ქრონოლოგია); ტორონტოს უნივერსიტეტის ჟურნალის ქვეშ მკითხველის კომენტარი 11 ნოემბერს ამბობს, დაუდასტურებელია. უნივერსიტეტის ამბები მხოლოდ „1951 წლის ნოემბერს“ ამბობს. პაციენტის ასაკი 43 (უნივერსიტეტი) ან 40 (ენციკლოპედია); სიცოცხლე „კიდევ 47 წელი“ ან „90 წლამდე“.
- ლონდონის პირველი მკურნალობა: 27 ოქტომბერი, 1951 (Western News, ვიკიპედია). საავადმყოფოს სახელი Western News-ში Victoria Hospital-ია; ვიკიპედია ლონდონის ბავშვთა საავადმყოფოს ასახელებს; არ გადამიჭრია. ისეთი დეტალები, როგორიცაა Eldorado A მოდელი, როი ერინგტონი და დონალდ გრინი, მხოლოდ მკითხველის კომენტარშია; დაუდასტურებელია.
- „პირველის“ თანმიმდევრობა: Western News ლონდონს მსოფლიოში პირველ კობალტ-60-ის მკურნალობად თვლის, მაგრამ ჯონსს „გამომგონებელს“ უწოდებს. სასკაჩევანის უნივერსიტეტი პირველი დაკალიბრებული აპარატის პრეტენზიას ინარჩუნებს. ორივე გადმოვეცი და მსჯავრი არ დამიდვია.
- რედაქციულის თარიღი: Star-Phoenix-ის „The Cobalt ‘Bomb’“ იმავე გვერდზე ერთდროულად 7 მარტად და 7 ნოემბრად, 1951, არის მითითებული. ნოემბრის არჩევა დასკვნაა.
- სახელი „ბომბი“: არც ერთი წყარო მიზეზს არ ასახელებს. უნივერსიტეტის ქრონოლოგია ამბობს, რომ Maclean’s-მა ადრინდელი გამოყენებები აიღო; ტორონტოს უნივერსიტეტის ჟურნალი სახელს Maclean’s-ს მიაწერს; ვიკიპედია წერს, რომ 1952 წელს მას „ხუმრობით“ ეძახდნენ. წყაროები ერთმანეთს არ ემთხვევა. სცილარდის კავშირი ჩემი დასკვნაა; სცილარდის თარიღი (26 თებერვალი, 1950) მეორეული წყაროა.
- გრიმეტი: ფორმულირება „პირველი, ვინც 1950 წელს დიზაინი გამოაქვეყნა“ ოლმონდისთვის მიწერილი რეზიუმედანაა (ბრედ როთის Medium-ის ჩანაწერი); წიგნი არ წამიკითხავს. სიცოცხლის დაკარგვის თარიღი (27 მაისი, 1951, 49 წელი) M.D. Anderson-ის გვერდიდანაა. გრიმეტის M.D. Anderson-ში მოსვლის წელი ეწინააღმდეგება: 1948 (რეზიუმე) და 1949 (დაწესებულების გვერდი).
- ორი ჯგუფის ურთიერთობა: ASTRO-ს სტატია ამბობს, რომ ჯონსის ჯგუფმა პროტოტიპები ლონდონელ კოლეგებთან ერთად ააგო; ვიკიპედია (მეორეული) წერს, რომ ორმა ჯგუფმა ცალკე აპარატები დააპროექტა და ააგო, და არ ამბობს, რომელი აშენდა პირველი.
- ჰიუსტონი: ის, რომ აპარატი 1953 წლის სექტემბერში ტენესიდან გადაიყვანეს და პირველი პაციენტები 1954 წლის 22 თებერვალს იმკურნალეს, M.D. Anderson-ის საკუთარი გვერდიდანაა; დამონტაჟების დღე არ არის.
- აპარატის დეტალები: 0,9 ტონა, 2,5 სმ დიამეტრი, დაახლოებით 1000 კიური: Encyclopedia of Saskatchewan. კოლიმატორი: უნივერსიტეტის ექსპოზიცია. Nature-ის სტატიიდან მხოლოდ რეზიუმეს გვერდი წავიკითხე.
- განკურნების მაჩვენებლის მტკიცება: „25 პროცენტიდან 75 პროცენტამდე“ მხოლოდ უნივერსიტეტის ექსპოზიციაშია; მისი საფუძველი გაურკვეველია და ტექსტში დასკვნად არ შემიტანია.
- რადიუმის ფასი და რაოდენობა: ვიკიპედიიდან (მეორეული); პირველად წყაროში არ მინახავს.
- თურქეთი: ორი ტექსტის ვინაობა (სათაური, ავტორი) ვერ გადამოწმდა; თარიღები (1964; 1960-იანების ბოლო) ეწინააღმდეგება ერთმანეთს.
DNA-ს შიფრი (1953)
აქამდე ვნახეთ უჯრედის სამშენებლო ბლოკები (დღე 127), მემკვიდრეობისა და კიბოს იდეა (დღე 98) და სხივის წყარო. 1953 წელს ერთგვერდიანმა სტატიამ ამ ჯაჭვის შუაში მდგარი მოლეკულის სტრუქტურა შემოგვთავაზა. ვინ შემოგვთავაზა, რა ადგილი დაიკავა როზალინდ ფრანკლინის მონაცემებმა ამ ამბავში და რა კავშირი აქვს ამას კიბოსთან? ხვალ მოგითხრობთ, თარიღებისა და ჩანაწერების გადამოწმების შემდეგ.
ავტორის შენიშვნა: სახელი „ბომბი“ ამ სტატიის ყველაზე ხმაურიანი ნაწილია, მაგრამ ერთ რამეზე მოგვითხრობს: წყაროს შეცვლაზე. სადაც ჩანაწერები ერთმანეთს არ ემთხვეოდა, იმის თქმის ნაცვლად, ვინ იყო პირველი, კითხვა სამად გავყავი: პირველი დიზაინი, პირველი მკურნალობა, პირველი დაკალიბრებული აპარატი. პუბლიკაციები, რომლებიც არ წამიკითხავს, fact-check ყუთში და წყაროებში აღვნიშნე.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Johns HE, Bates LM, Epp ER et al. 1,000-Curie Cobalt-60 Units for Radiation Therapy. Nature 1951;168:1035-1036 (წაკითხულია მხოლოდ რეზიუმეს გვერდი).
- University of Saskatchewan. ექსპოზიცია და ქრონოლოგია „Cobalt-60“ (cobalt60.usask.ca; წაკითხულია; ინსტიტუციური და მეორეული).
- Encyclopedia of Saskatchewan. სტატია „High-Energy Cancer Treatment“ (esask.uregina.ca; წაკითხულია; მეორეული).
- Battista J. Cobalt-60 celebrates 60 years. Western News, 2011 (წაკითხულია; მეორეული).
- University of Toronto Magazine. „This ‘Bomber’ Actually Saved Countless Lives“ (წაკითხულია; მეორეული).
- M.D. Anderson Cancer Center. The Legacy of R. Lee Clark: Gilbert Fletcher and Radiotherapy (წაკითხულია; დაწესებულების გვერდი).
- Almond PR. Cobalt Blues: The Story of Leonard Grimmett. Springer, 2012 (წიგნი წაკითხული არ არის; რეზიუმე ბრედ როთის Medium-ის ჩანაწერიდან, მხოლოდ მეორეული).
- Turkish Journal of Oncology, ორი ტექსტი რადიოთერაპიის ისტორიაზე (onkder.org, pdf.php?id=973 და id=826; ნაწილობრივ წაკითხულია; სათაური და ავტორი ვერ გადამოწმდა).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (ამ სტატიისთვის ცალკე არ გადამოწმებულა.)
ეს სტატია სერია „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ 128-ე დღეა და 1951 წლის ახლოს კობალტ-60-ის თელეთერაპიის აპარატების გაჩენას ისტორიულ მოვლენად მოგვითხრობს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია; დიაგნოზის ან მკურნალობის რეკომენდაცია არ არის. თქვენი ჯანმრთელობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა, fact-check შენიშვნებშია მითითებული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
