The Cobalt Bomb 1951: How Cobalt-60 Replaced Radium, and the Dispute over Who Was First | Day 128
Bu məqalədə
“Kobalt bombası”: radiumun yerini alan şüa mənbəyi və adındakı küy (1951-1954)
Dünən bir dərman hüceyrənin tikinti blokunu təqlid edərək uşaq leykozunda remissiya vermişdi. Eyni illərdə radioterapiyada da nəsə dəyişirdi: şüanın mənbəyi. 92-ci gündə rentgen borusunu, 94-cü gündə radiumu görmüşdük. İndi bir cihaz səhnəyə çıxır və mətbuat ona “bomba” deyir. Adın haradan gəldiyini mənbələr açıq demir; şüanın müalicədə nəyi dəyişdiyini isə deyir. Bu yazıda ikisini ayrı-ayrı danışıram, çünki “ilk” sualının da tək cavabı yoxdur.
Bir fizik, bir maşın emalatxanası
Harold Johns 1945-ci ildə Saskaçevan Universitetində Kanadanın ilk tam ştatlı xərçəng fiziki kimi işə başladı (Encyclopedia of Saskatchewan-a görə). Universitet 1949-da betatronla ilk xəstəsini müalicə etmişdi (29 mart 1949); kobalt ideyası bu illərdə onun yanına əlavə oldu. Johns-un kobalt-60 mənbəyindən 1946-da Chalk River Laboratoriyasında xəbər tutduğu deyilir; başqa bir mənbədə onun 1949-un iyulunda təxminən 1.000 küri kobalt-60 istədiyi qeyd olunur.
Kobalt-60 təbii kobalt-59-un Chalk River-dəki NRX reaktorunda neytronla şüalandırılması ilə alınırdı. Cihazın gövdəsini Saskatundakı Acme Machine and Electric şirkətindən John MacKay düzəltdi. Sylvia Fedoruk xəstə şüalandırılmazdan əvvəl cihazın dozasını hesablana bilən etmək üçün kalibrləmə apardı.
On bir həftəlik kalibrləmə
Encyclopedia of Saskatchewan-a görə cihaz 1951-ci il avqustun 17-də University Hospital-ın xərçəng qanadında quraşdırıldı. Çəkisi təxminən 0,9 ton idi; mənbə 2,5 santimetr diametrdə və 1,25 santimetr qalınlıqda, təxminən 1.000 küri gücündə idi. Saskaçevan Universitetinin sərgisinə görə polad örtüklü qurğuşun silindr tavan daşıyıcısından asılırdı; şüa müalicə konusundan şişə enir, qurğuşun çubuqlardan ibarət kollimator şüa sahəsini şişə görə böyüdüb kiçildirdi. Kollimatoru MacKay və Johns layihələndirdi.
Universitetin zaman xəttinə görə ilk xəstə 11 həftəlik kalibrləmədən sonra 1951-ci il noyabrın 8-də müalicə olundu: irəliləmiş uşaqlıq boynu karsinomalı bir qadın. Yaşı bir mənbədə 43, digərində 40; sağ qalması bir mənbədə “47 il daha”, digərində “90 yaşa qədər”. Bu yazıda tək bir rəqəm seçmirəm. Uşaqlıq boynu xərçəngi yenə səhnədədir: 93-cü gündə Wertheimin əməliyyatını, 94-cü gündə radiumun ilk istifadəsini görmüşdük; 126-cı gündə eyni il bir uşaqlıq boynu nümunəsi HeLa-ya çevrilirdi.
Eyni payız, iki şəhər
Eyni payızda Ontarioda başqa bir cihaz hazırlanırdı. Western News-dakı yazıya görə kobalt-60 mənbəyi 1951-ci il oktyabrın 16-da Victoria Hospital-da quraşdırıldı; Milli Tədqiqat Şurasının işçiləri mənbəni əvvəlcədən kalibrləmişdi. İlk xərçəng müalicəsi 1951-ci il oktyabrın 27-də Ivan Smith-in klinik rəhbərliyi ilə aparıldı. Bu cihaz Atomic Energy of Canada Ltd. və Eldorado Mining Company-nin işi idi və eyni yazıya görə “Eldorado Kobalt Bombası” adlanırdı.
Buradan “ilk” barədə birinci sual çıxır: kobalt-60 ilə ilk müalicə Londonda oktyabrın 27-də, Saskatunda noyabrın 8-də aparıldı. Saskaçevan Universiteti öz cihazını “dünyanın ilk kalibrlənmiş kobalt-60 cihazı” kimi təqdim edir. Western News Johns-u kobalt maşınlarının “ixtiraçısı” adlandırır, eyni zamanda Saskatunun ilk müalicəsinin Londondan sonra gəldiyini qeyd edir. Buna görə “ilk” ifadələrini məhdudlaşdırıram: qeydə düşmüş ilk müalicə Londondadır, on bir həftə kalibrlənmiş ilk cihaz iddiası isə Saskatundadır. İki qrupun münasibəti də mənbələrdə fərqli danışılır; təfərrüat fact-check qutusundadır.
Mətbuatdakı çəkişmə də qeydə düşüb. Saskatun Star-Phoenix qəzeti London Free Press-in “dünyanın ilk kobalt bombası” iddiasına “The Cobalt ‘Bomb’” adlı baş məqalə ilə cavab vermişdi. Baş məqalənin tarixi eyni mənbədə özü-özünə ziddir (7 mart və 7 noyabr 1951); cihazlar 1951-in avqust-oktyabr aylarında quraşdırıldığı üçün martın ola bilməyəcəyini, noyabr olduğunu düşünürəm.
Dəri yerinə şiş
Radium cihazlarının problemi Johns və komandasının 1951-ci il Nature yazısında belə xülasə edilir: kiçik radium mənbələri az şüa verir; yetərli doza sürəti üçün mənbəni şişə bir neçə santimetr yaxınlaşdırmaq lazımdır, onda dəri şişdən çox doza alır və doza dərinliklə kəskin düşür. Eyni yazı “1.000 küri kobalt-60 cihazları” başlığını daşıyır. Güclü və yüksək enerjili mənbə xəstədən uzağa qoyula bilər; doza dərinə çatır, dəri nisbətən qorunur. Bu qorunma təfərrüatını Toronto Universiteti jurnalının bir foto yazısından və ümumi şüa fizikasından götürürəm; orijinal məqalənin gövdəsini oxumadım.
Kobalt-60 iki qamma şüası buraxır (1,17 və 1,33 MeV; orta hesabla təxminən 1,25 MeV). Əvvəlki rentgen boruları 50-150 keV aralığında idi və yalnız səthi şişləri müalicə edə bilirdi. Radium güclü, amma nadir idi: ikinci dərəcəli mənbəyə görə 1937-də qramı 25.000 dollar idi və teleterapiya üçün dünyada təxminən 50 qram var idi. Kobalt şişə çatan doza sürətini və dərinliyi radiumun nadirliyindən asılı olmaqdan çıxardı.
Ad niyə “bomba”?
Oxuduğum heç bir mənbə adın niyə verildiyini izah etmir. Məlum olanlar bunlardır: London Free Press 1951-də “dünyanın ilk kobalt bombası”ndan danışdı; Saskatun qəzeti buna baş məqalə ilə cavab verdi; Maclean’s jurnalı 1952-də “The Atom Bomb That Saves Lives” adlı yazı dərc etdi. Eyni illərdə başqa bir “kobalt bombası” ideyası da dolaşırdı: Leo Szilard 1950-ci il fevralın 26-da radio proqramında qiyamət silahı anlayışını izah etmişdi (ikinci dərəcəli mənbəyə görə; Szilard belə silahın düzəldilməsini təklif etmirdi). İki istifadə arasında əlaqə quran mənbə tapmadım. Əlaqə ola biləcəyini düşünürəm, amma bu bir çıxarışdır.
Adın daşıdığı metafora seriyanın dil qaydası ilə ziddiyyət təşkil edir; onu yalnız tarixi ad kimi, dırnaq içində işlədirəm. Stuart Houston və Sylvia Fedoruk sonradan cihazı “qılınc yox, kotan dəmiri” kimi təsvir etdilər (Saskaçevan Universitetinin sərgisi).
Üçüncü hekayə: Grimmett
Ontario və Saskatundan asılı olmayan üçüncü hekayə Hyustondadır. İngilis tibbi fizik Leonard Grimmett M.D. Anderson-a gəlmişdi. Peter Almond-un Grimmett bioqrafiyasının xülasəsinə görə Grimmett 1950-də kobalt-60 cihazının dizaynını dərc edən ilk şəxs ola bilər; Almond ayrıca J. S. Mitchell-in 1946-cı il məqaləsinin kobalt dövrünü başlatdığını müdafiə edir. Grimmett 1951-ci il mayın 27-də 49 yaşında infarktdan həyatını itirdi, cihaz hələ bitməmişdi. Cihaz 1953-ün sentyabrında Tennessi-dən Hyustona polis müşayiəti ilə daşındı; ilk xəstələr 1954-cü il fevralın 22-də müalicə olundu (M.D. Anderson-un öz tarix səhifəsi). Kobalt Kanadada 800 küriyə qədər şüalandırılmışdı.
R. Lee Clark-ın fikri ilk ideya və dizaynın Grimmett və Gilbert Fletcher-ə aid olması idi; Kanada isə sonradan “ilk” olduğunu iddia etdi. Bu ziddiyyəti həll etmirəm: dizaynı ilk kimin dərc etdiyi, ilk xəstəni kimin müalicə etdiyi və ilk kalibrlənmiş cihazı kimin quraşdırdığı üç ayrı sualdır və hər cavab başqa yerə işarə edir.
Qiymət və məhdudiyyət: mənbə tükənir, sübut natamam qalır
Birincisi, mənbənin özü. Kobalt-60-ın yarımparçalanma dövrü 5,27 ildir; mənbələr təxminən hər beş ildən bir dəyişdirilməlidir, radioaktiv tullantı yaranır, cihazlar bahalıdır və mütəxəssis dəstəyi tələb edir (ikinci dərəcəli mənbəyə görə). Hyustonda cihazın layihəçisi həyatını itirmişdi və cihazı heç vaxt işləyən görmədi.
İkincisi, sübut. Saskatun cihazı 21 ildə 6.728 xəstə müalicə etdi, lakin mənbələr bu xəstələrin nəticələrini vermir. Saskaçevan Universitetinin sərgisi uşaqlıq boynu xərçənginin sağalma nisbətinin təxminən 25 faizdən 75 faizə qalxdığını yazır; bunu müstəqil mənbə ilə təsdiq edə bilmədim və tək bir cihaza aid etmirəm, çünki eyni illərdə mərhələləmə, cərrahiyyə və qulluq da dəyişdi. İlk xəstənin uzun yaşaması təsirli hekayədir, sübut deyil.
Üçüncüsü, yerini alan texnologiya. Xətti sürətləndiricilər radioaktiv tullantısız daha yüksək enerjili şüa yaradır və kobalt cihazlarının yerini qismən tutdu; yenə də kobalt cihazları etibarlı və baxımı sadə olduğu üçün geniş istifadədə qalır (ikinci dərəcəli mənbəyə görə).
Qalan
- Xəstədən uzağa qoyulan, dərinə çatan meqavolt səviyyəli şüa
- Dozanı yalnız kalibrləmədən sonra vermək vərdişi
- Bu gün də istifadə olunan kobalt-60 cihazları
Düşən ya da məhdudlaşan
- Radiumun teleterapiyadakı yeri
- Dərin şiş üçün yalnız aşağı enerjili rentgen borusu
- İlk müalicəni tək bir şəxsə və ya şəhərə bağlamaq vərdişi
1951-ci il payızında kobalt-60 cihazlarında quraşdırmadan ilk müalicəyə keçən müddət. Çubuqların uzunluğu gün sayı ilə mütənasibdir. Saskatun üçün quraşdırma 17 avqust, ilk xəstə 8 noyabr 1951 idi (Encyclopedia of Saskatchewan və Universitetin zaman xətti); London üçün mənbə oktyabrın 16-da yerləşdirildi, ilk müalicə oktyabrın 27-də aparıldı (Western News). London mənbəyi əvvəlcədən kalibrlənmişdi; Saskatun kalibrləməsi 11 həftə çəkdi. Bu fərq Londonun daha gec quraşdırıldığı halda niyə daha əvvəl müalicə apardığını izah edə bilər; bu bir çıxarışdır. Hyustonun quraşdırma günü mənbələrdə yoxdur, çubuğa salınmadı.
Çapada kobalt
İlk kobalt teleterapiya cihazının Türkiyəyə nə vaxt gəldiyinə dair doğrulanmış mənbə tapmadım. Turkish Journal of Oncology-də dərc olunmuş radioterapiya tarixi barədə iki mətn kobalt-60 mənbəli sonradan yüklənən cihazdan danışır: biri onun Çapada 1964-də “dünyada üçüncü olaraq” quraşdırıldığını deyir; digəri 1960-ların sonunda xidmətə girdiyini yazır. İkisi bir-birinə uyğun gəlmir və ikisi də teleterapiya “bombası” yox, brakiterapiya cihazıdır. Mətnlərin başlığına və müəllifinə sayta giriş məhdud olduğu üçün çatmadım. Ümumi çıxarış (mənbə deyil): kobalt-60 cihazları bu gün də bir çox ölkədə istifadə olunur; xəstə üçün cihazın adından çox planlaşdırmanın və kalibrləmənin nəzarəti həlledicidir.
1946-dan bu günə
Nəyin təsdiqləndiyi, nəyin ziddiyyət təşkil etdiyi
- Johns-un kobalt ideyası: ASTRO yazısı onun 1946-da Chalk River görüşündə öyrəndiyini, Encyclopedia of Saskatchewan 1949-un iyulunda təxminən 1.000 küri istədiyini, Wikipedia (ikinci dərəcəli) isə 1949-da Milli Tədqiqat Şurasından kobalt-60 istədiyini yazır. Bunları birləşdirən tək tarix yoxdur; iki ayrı hadisə ola bilərlər.
- Saskatun ilk xəstə: 8 noyabr 1951 (Encyclopedia of Saskatchewan və Universitetin zaman xətti); Toronto Universiteti jurnalındakı bir oxucu şərhi 11 noyabr deyir, təsdiqlənməyib. Universitet xəbərləri yalnız “1951-ci ilin noyabrı” deyir. Xəstənin yaşı 43 (Universitet) və ya 40 (Ensiklopediya); sağ qalma “47 il daha” və ya “90 yaşa qədər”.
- London ilk müalicə: 27 oktyabr 1951 (Western News, Wikipedia). Xəstəxananın adı Western News-də Victoria Hospital; Wikipedia Londonda bir uşaq xəstəxanasını verir; həll etmədim. Eldorado A modeli, Roy Errington və Donald Green kimi təfərrüatlar yalnız bir oxucu şərhindədir; təsdiqlənməyib.
- “İlk” sırası: Western News Londonu dünyanın ilk kobalt-60 müalicəsi sayır, amma Johns-u “ixtiraçı” adlandırır. Saskaçevan Universiteti ilk kalibrlənmiş cihaz iddiasını saxlayır. İkisini də verdim, hökm çıxarmadım.
- Baş məqalənin tarixi: Star-Phoenix “The Cobalt ‘Bomb’” yazısı eyni səhifədə həm 7 mart, həm 7 noyabr 1951 kimi verilir. Noyabrı üstün tutmağım çıxarışdır.
- “Bomba” adı: Heç bir mənbə səbəbini demir. Universitetin zaman xətti Maclean’s-in əvvəlki istifadələri götürdüyünü deyir; Toronto Universiteti jurnalı adı Maclean’s-ə aid edir; Wikipedia 1952-də “zarafatla” belə adlandırıldığını yazır. Mənbələr uyğun gəlmir. Szilard əlaqəsi mənim çıxarışımdır; Szilard tarixi (26 fevral 1950) ikinci dərəcəli mənbədir.
- Grimmett: “1950-də dizaynı dərc edən ilk şəxs” ifadəsi Almond-a aid edilən xülasədəndir (Brad Roth-un Medium yazısı); kitabı oxumadım. Həyatını itirmə tarixi (27 may 1951, 49 yaş) M.D. Anderson səhifəsindəndir. Grimmett-in M.D. Anderson-a gəliş ili ziddiyyətlidir: 1948 (xülasə) və 1949 (qurum səhifəsi).
- İki qrupun münasibəti: ASTRO yazısı Johns qrupunun Londondakı həmkarlarla birlikdə prototip düzəltdiyini deyir; Wikipedia (ikinci dərəcəli) iki qrupun ayrı cihazlar layihələndirib düzəltdiyini yazır, hansının əvvəl düzəldildiyini demir.
- Hyuston: Cihazın 1953-ün sentyabrında Tennessi-dən daşındığı və ilk xəstələrin 22 fevral 1954-də müalicə olunduğu M.D. Anderson-un öz səhifəsindəndir; quraşdırma günü yoxdur.
- Cihaz təfərrüatı: 0,9 ton, 2,5 sm diametr, təxminən 1.000 küri: Encyclopedia of Saskatchewan. Kollimator: Universitet sərgisi. Nature məqaləsinin yalnız xülasə səhifəsini oxudum.
- Sağalma nisbəti iddiası: “25 faizdən 75 faizə” yalnız Universitet sərgisindədir; əsası aydın deyil, mətnə tapıntı kimi götürmədim.
- Radium qiyməti və miqdarı: Wikipedia-dan (ikinci dərəcəli); ilkin mənbədə görmədim.
- Türkiyə: İki mətnin kimliyi (başlıq, müəllif) doğrulanmadı; tarixlər (1964; 1960-ların sonu) ziddiyyətlidir.
DNT-nin Şifrəsi (1953)
İndiyədək hüceyrənin tikinti bloklarını (127-ci gün), irsiyyət və xərçəng ideyasını (98-ci gün) və şüanın mənbəyini gördük. 1953-də bir səhifəlik məqalə bu zəncirin ortasındakı bir molekulun quruluşunu təklif etdi. Onu kim təklif etdi, Rosalind Franklin-in məlumatları bu hekayədə hansı yeri tutdu və bunun xərçəngə nə dəxli var? Sabah tarixləri və qeydləri doğruladıqdan sonra danışacağam.
Müəllifin qeydi: “Bomba” adı bu yazının ən küylü hissəsidir, amma bir şeyi danışır: mənbənin dəyişməsini. Qeydlərin uyğun gəlmədiyi yerdə kimin ilk olduğunu demək əvəzinə sualı üç hissəyə ayırdım: ilk dizayn, ilk müalicə, ilk kalibrlənmiş cihaz. Oxumadığım nəşrləri fact-check qutusunda və mənbələrdə qeyd etdim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Johns HE, Bates LM, Epp ER et al. 1,000-Curie Cobalt-60 Units for Radiation Therapy. Nature 1951;168:1035-1036 (yalnız xülasə səhifəsi oxundu).
- University of Saskatchewan. “Cobalt-60” sərgisi və zaman xətti (cobalt60.usask.ca; oxundu; institusional və ikinci dərəcəli).
- Encyclopedia of Saskatchewan. “High-Energy Cancer Treatment” maddəsi (esask.uregina.ca; oxundu; ikinci dərəcəli).
- Battista J. Cobalt-60 celebrates 60 years. Western News, 2011 (oxundu; ikinci dərəcəli).
- University of Toronto Magazine. “This ‘Bomber’ Actually Saved Countless Lives” (oxundu; ikinci dərəcəli).
- M.D. Anderson Cancer Center. The Legacy of R. Lee Clark: Gilbert Fletcher and Radiotherapy (oxundu; qurum səhifəsi).
- Almond PR. Cobalt Blues: The Story of Leonard Grimmett. Springer, 2012 (kitab oxunmadı; xülasəsi Brad Roth-un Medium yazısından, yalnız ikinci dərəcəli).
- Turkish Journal of Oncology, radioterapiya tarixi barədə iki mətn (onkder.org, pdf.php?id=973 və id=826; qismən oxundu; başlıq və müəllif doğrulanmadı).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bu yazı üçün ayrıca doğrulanmadı.)
Bu yazı “365 Gündə Xərçəng Tarixi” seriyasının 128-ci gününü təşkil edir və 1951-ci il ətrafında kobalt-60 teleterapiya cihazlarının meydana çıxmasını tarixi hadisə kimi danışır. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr doğrulanıb; yalnız ikinci dərəcəli mənbəyə əsaslanan təfərrüatlar fact-check qeydlərində göstərilib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
