Doll, Hill, Wynder və siqaret: ağciyər xərçəngi ilə əlaqəni "ilk" kim göstərdi və hansı meyara görə? (1950)
Bu məqalədə
Doll, Hill, Wynder və siqaret: ağciyər xərçəngi ilə əlaqəni "ilk" kim göstərdi və hansı meyara görə? (1950)
Dünən bir dərmanın təsdiqinin hansı suala cavab verdiyinə baxdıq: təhlükəsizdirmi? Bugünkü sual başqa qapıdan girir: bu xəstəliyə nə səbəb olur? 1950-ci ildə eyni istiqamətə baxan bir neçə cavab bir neçə ay fasilə ilə dərc olundu. Hansı "ilk" idi? Qısa cavab yoxdur; çünki həmin il "ilk" sözü ən azı dörd fərqli şeyi ölçür. Əvvəlcə xəstənin çarpayısı başında verilən suallara baxaq.
London, 1948: suallar və uyğunlaşdırılmış nəzarətlər
Doll və Hill-in tədqiqatı 1947-ci ildə planlaşdırılıb. 1948-ci ilin apreli ilə 1949-cu ilin oktyabrı arasında London xəstəxanalarından ağciyər xərçəngindən şübhə ilə bildirişlər gəldi. Müsahibələri tədqiqatda tam ştatla çalışan dörd xəstəxana sosial işçisi (almoner) eyni anket formu ilə apardı. Xəstədən ömrü boyu nə çəkdiyi, hansı yaşda başlayıb dayandığı, gündə neçə siqaret və ya qəliyan çəkdiyi və tüstünü ciyərinə çəkib-çəkmədiyi soruşulurdu. "Siqaret çəkən"in tərifi də aydın idi: ən azı bir il boyunca gündə ən azı bir siqaret.
Həmmüəllif A. Bradford Hill London School of Hygiene and Tropical Medicine-də tibbi statistika professoru və MRC Statistik Tədqiqat Bölüyünün fəxri direktoru idi; Richard Doll eyni bölükdə idi. LSHTM-in öz səhifəsinə görə, hər ikisi əvvəlcə artımı yeni yol örtüyünə (asfalt) və avtomobil işlənmiş qazına bağlamağı gözləyirdi. Eyni səhifə Doll-un nəticələrin ardınca siqareti buraxdığını yazır; tarix vermir, mən də vermirəm.
709-luq iki sütun
Doll və Hill-in "Siqaret və ağciyər karsinomu: ilkin hesabat" adlı yazısı BMJ-nin 30 sentyabr 1950 sayında, 739-748-ci səhifələrdə dərc olundu. London-dakı iyirmi xəstəxanadan 709 ağciyər karsinomu xəstəsi (649 kişi, 60 qadın) araşdırıldı; hər xəstəyə cinsinə və beşillik yaş qrupuna görə uyğunlaşdırılmış, xərçəngi olmayan bir xəstə müqayisə üçün seçildi (709 nəzarət). 2.370 bildirişdən 2.140-ı müsahibəyə uyğun idi; 408 nəfərlə müsahibə aparmaq mümkün olmadı, heç bir xəstə imtina etmədi.
Ən diqqətçəkən rəqəm heç vaxt siqaret çəkməmiş kişilərdə idi: ağciyər xərçəngli 649 kişidən yalnız 2-si (0,3 faiz), nəzarət qrupundakı 649 kişidən isə 27-si (4,2 faiz) heç vaxt siqaret çəkməmişdi. Qadınlarda fərq daha az idi: 60 xəstədən 19-u (31,7 faiz), 60 nəzarətdən 32-si (53,3 faiz). Gündə 25 və ya daha çox siqaret çəkənlər kişi xəstələrin 26,0 faizini, kişi nəzarətlərin 13,5 faizini təşkil edirdi. Müəlliflər siqaretin ağciyər xərçənginin səbəbində mühüm amil olduğu nəticəsinə gəldilər; lakin bunun siqaretin ağciyər xərçənginə səbəb olduğu mənasına gəlməyə də bilməyəcəyini yazdılar (konseptual xülasə).
Eyni il, eyni sual: may ayında JAMA
Doll və Hill-dən dörd ay əvvəl, 27 may 1950-də JAMA-nın 143-cü cildində Ernst L. Wynder və Evarts A. Graham-ın "Bronxial karsinomda mümkün etioloji amil kimi tütün" adlı yazısı çıxdı; başlıqdakı rəqəm 684 "sübut olunmuş" hal idi (329-336-cı səhifələr). Wynder 1922-ci ildə Almaniyanın Herford şəhərində doğulmuş, 1938-də ailəsi ilə ABŞ-a köç etmişdi; Sent-Luisdəki Washington Universitetində tibb tələbəsi idi. Thun-a görə, 1948-də epidemiologiya təhsili olmadan ağciyər xərçəngli xəstələrlə müsahibə aparmağa başladı. Torakal cərrah Evarts Graham əlaqəyə şübhə ilə yanaşırdı və özü də ağır siqaret çəkən idi. Buna baxmayaraq müsahibələrə icazə verdi və tədqiqatı ölkə miqyasında genişləndirməyə kömək edən tövsiyə məktubları təmin etdi.
Eyni sayda, dərhal ardınca (336-338-ci səhifələr), M. L. Levin və həmkarlarının "Xərçəng və tütün: ilkin hesabat" yazısı yer aldı. Thun-a görə, Levin-in daha kiçik tədqiqatı JAMA-ya Wynder və Graham-ınkından bir qədər əvvəl göndərilmişdi; jurnal qeyri-adi dizayn və ilkin məlumatlar səbəbindən dərc etməkdə tərəddüd etdi, oxşar dizaynlı və hörmətli həmmüəllifi olan daha böyük tədqiqatı alanda ikisini eyni sayda çap etdi. Yəni 1950-də hətta "ilk göndərilən" ilə "ilk dərc olunan" da tək bir adı göstərmir.
Almaniyadan iki yazı
1950-dən əvvəl də bu suala baxan tədqiqatlar vardı. Doll və Hill-in məqaləsi Müller-in (1939) 86 kişi ağciyər xərçəngi xəstəsindən 3-nün, 86 sağlam kişidən 14-nün heç vaxt siqaret çəkmədiyini bildirdiyini aktarır; yazı Zeitschrift für Krebsforschung-un 49-cu cildində çıxmışdı (Davey Smith və Egger-ə görə səhifələr 57-85). İkinci yazı Jena-dandır: Schairer və Schöniger (1943) 1942-də oradakı tütün əleyhinə institutda, 1930-1941-ci illər arasında Jena-da ağciyər xərçəngi diaqnozu almış 195 xəstənin yaxınlarına siqaret vərdişləri barədə anket göndərdi (Morabia). Tədqiqat eyni jurnalın 54-cü cildində, 261-269-cu səhifələrdə çıxdı; ingiliscə tərcüməsi 2001-ci ildə International Journal of Epidemiology-də yenidən çap olundu. Davey Smith və Egger bu mövzuda 1950-dən təxminən iyirmi il əvvəl icmalların da olduğunu qeyd edir. Bu yazıları tam mətnlə oxumadım; təsvirlərini ikinci dərəcəli mənbələrdən aktarıram.
"İlk" ən azı dörd ayrı sualdır
Birincisi, əlaqəni qeydə alan ilk nəşr: mənbələrdə Müller (1939) və Schairer-Schöniger (1943) anılır, daha köhnə icmallar da var. İkincisi, xəstələri müqayisə qrupu ilə yan-yana qoyan dizayn: bu iki alman tədqiqatı bunu artıq etmişdi; 1950-nin yeniliyi dizaynın özündən çox miqyası idi. Üçüncüsü, böyük nümunə, uyğunlaşdırılmış nəzarət, vahid müsahibə və artan siqaret miqdarı ilə artan nisbətləri birlikdə təqdim edən tədqiqat: Doll və Hill-in 709 + 709 xəstəsi bu birləşməni daşıyır; lakin bu birləşmənin başqa tədqiqatda daha əvvəl olmadığını yoxlamadım. Dördüncüsü, həkim icmasının inandığı tədqiqat: bu, tək bir nəşrdən çox illərə yayılır; Thun-a görə Doll nəticələrin qəbulunda bir çox tədqiqatçı və həkimin "böyük könülsüzlüyünə" təəccübləndi.
Deməli, "Doll və Hill ilk göstərdi", "Wynder və Graham ilk göstərdi" və "Müller ilk göstərdi" cümlələrinin hər biri meyar göstərilmədən deyiləndə natamam qalır.
Bədəl və məhdudiyyət: əlaqə, səbəb deyil
Birincisi, dizayn. Bunlar geriyə baxan hal-nəzarət tədqiqatları idi: siqaret keçmişi xəstəlik üzə çıxdıqdan sonra soruşuldu; yadda saxlama və nəzarət seçimi yanlılığı mümkün idi. Doll və Hill bunun fərqində idi: 50 nəzarəti altı ay və ya daha sonra yenidən sorğuladılar (etibarlılıq), əvvəlcə ağciyər xərçəngi sanılıb sonra başqa diaqnoz qoyulan xəstələrlə həqiqi halları müqayisə etdilər (müsahibəçi yanlılığı).
İkincisi, rəqəmlər. Yazının risk təxminləri (gündəlik siqaret miqdarına görə 6, 19, 26, 49 və 65 dəfə; gündə 25 və yuxarı üçün təxminən 50 dəfə) müəlliflərin öz ifadəsi ilə "ölçülmüş həqiqi risklər" deyil, "etiraf edilmiş spekulyativ" təxminlər idi. Nəfəsə çəkmə ilə bağlı tapıntı "anormal" sayıldı və izah olunmadı; qadınların sayı yalnız 60 idi.
Üçüncüsü, insan bədəli və tarixin kölgəsi. Evarts Graham 1951-də (Thun) və ya 1952-də (ASCO Post) siqareti buraxdı və 1957-də ağciyər xərçəngi səbəbilə həyatını itirdi. Jena institutu 1942-də qurulub; Davey Smith-ə görə Hitler-in şəxsi maliyyə vəsaitindən 100.000 Reyxsmark aldı, Davey Smith və Egger-in məktubunda isə "qismən" dəstəkləndiyi yazılır. Eyni məktub bu tarixi qəbul etməyin bugünkü tütünə nəzarət işinə kölgə salacağı fikrini rədd edir. Bu yazı həmin mübahisəni həll etmir; onun Nürnberq-də danışdığımız etik sualla (121-ci gün) əlaqəsini qeyd edir.
Qalan
- Hal-nəzarət dizaynının səbəb axtarışındakı yeri
- Doza-cavab ideyası: daha çox siqaret, daha yüksək nisbət
- "İlk" sualının bir meyardan asılı olduğu biliyi
Düşən və ya məhdudlaşan
- Tək bir tədqiqata verilən şərtsiz "ilk" adı
- Xəstəxanadan seçilən nəzarətin problem yaratmadığı fərziyyəsi
- "Əlaqə" ilə "səbəb"in eyni sayılması
Eyni istiqamətə baxan dörd tədqiqat, dörd fərqli məxrəc. Hündürlük hər tədqiqatda heç vaxt siqaret çəkməmiş kişilərin faizidir; narıncı sütun ağciyər xərçəngi hallarını, yaşıl sütun müqayisə qrupunu göstərir; mötərizədə hal və müqayisə qruplarının ölçüləri var. Dəyərlər Doll və Hill-in məqaləsindəki aktarımlara əsaslanır (Müller üçün 3/86 və 14/86-dan mənim hesabladığım 3,5 və 16,3). Müqayisə qrupları və "çəkməyən"in tərifi tədqiqatdan tədqiqata dəyişdiyi üçün sütunlar bir-bir müqayisə olunmamalıdır; ortaq cəhət hal sütununun hər yerdə daha qısa olmasıdır.
Eyni əlaqəni öz xəstəxananda görmək
Bu tədqiqatların Türkiyə-dəki əks-sədası barədə yoxlanmış mənbə tapmadım; yerli əlaqə uydurmuram. Ümumi bir nəticə yaza bilərəm: hal-nəzarət tədqiqatı xəstə qrupunun siqaret keçmişini sistemli soruşmağı, uyğun müqayisə qrupu seçməyi və hamıya eyni sualları eyni şəkildə yönəltməyi tələb edir; bir ölkənin öz verilənlərində bu əlaqəni görmək qeydlərin nizamından və müsahibəni aparanların təlimindən asılıdır.
1939-dan bu günə
Nə təsdiqləndi, nə ziddiyyətlidir
- Doll-Hill: BMJ 30 sentyabr 1950;2:739-748. 709 xəstə (649 kişi, 60 qadın), 709 uyğunlaşdırılmış nəzarət; iyirmi London xəstəxanası; bildirişlər aprel 1948 - oktyabr 1949; 2.370 bildiriş, 2.140 uyğun, 408 müsahibə edilməyib, imtina yoxdur; dörd almoner. Oxuduğum mətn 740-748-ci səhifələri əhatə edirdi; ilk səhifə görünmədi.
- Hill-in rolu: Yazıda yalnız həmmüəllif kimi yer alır; töhfəsinin təfərrüatı mətndə yoxdur, bu yazıda "dizaynı Hill qurdu" kimi cümlə yoxdur.
- Doll-un gözləntisi və siqareti buraxması: LSHTM səhifəsinə görə hər ikisi yol örtüyü və işlənmiş qaz gözləyirdi; Doll nəticələrin ardınca buraxdı, tarix verilmir. Thun hər ikisinin siqaret çəkdiyini yazır. Doll-un öz təqdimatını oxumadım; PMC-dəki xatirə yazısında bu təfərrüatlar yoxdur.
- Wynder-Graham: JAMA 1950;143(4):329-336, 27 may 1950 (PubMed səhifəsinə çıxış ala bilmədim; məlumat ASCO Post və Wikipedia-dandır). Başlıqdakı 684 ilə Doll və Hill-in aktardığı 605 kişi (1,3 faiz heç çəkməyib) və 882 müqayisə kişisi (14,6 faiz) fərqli qrupları təsvir edə bilər; həll etmədim. Wikipedia səhifəsi öz daxilində ziddiyyətli rəqəmlər verdiyi üçün oradan rəqəm götürmədim.
- Graham-ın buraxma ili: Thun 1951, ASCO Post 1952; ziddiyyət həll olunmadı. Həyatını itirməsi 1957 (iki mənbə).
- Levin və həmkarları: Levin ML, Goldstein H, Gerhardt PR et al. JAMA 1950;143:336-338 (məlumat mənbələr siyahısından; ilk adı yoxlanmadı, ona görə "M. L. Levin"). "Daha əvvəl göndərildi, eyni sayda dərc olundu" Thun-dandır. Nümunə və nəticələrini oxumadım.
- Müller 1939: Z Krebsforsch 1939;49:57-85 (Davey Smith və Egger). Doll-Hill-in aktardığı say 86 xəstədir; germanhistorydocs səhifəsi "yüzdən çox adam və yaxınları" ilə müsahibə aparıldığını yazır və səhifələri 62-63 göstərir. Ziddiyyət var; Doll-Hill-in aktarımını istifadə etdim, tam mətni oxumadım.
- Schairer-Schöniger: Z Krebsforsch 1943;54:261-269; Int J Epidemiol 2001;30:24-27. Davey Smith və Egger-in məktubunda cild "34" kimi keçir; BMJ 2004 və Morabia "54" yazır, "54" istifadə olundu. Morabia-nın oxuduğum hissəsində nəzarət qrupu və nəticə rəqəmləri yox idi; yazıya salmadım.
- Jena maliyyəsi: Davey Smith (BMJ 2004): 100.000 Reyxsmark, Hitler-in şəxsi vəsaiti. Davey Smith və Egger-in məktubu "qismən" deyir; fərq həll olunmadı.
- Schrek və həmkarları 1950: Doll-Hill-in aktardığı kimi: 82 kişi xəstənin 14,6 faizi, 522 digər kişinin 23,9 faizi heç siqaret çəkməyib. Nəşr məlumatını və tarixini yoxlamadım.
- 1954 izləmə tədqiqatı: İl Wikipedia-dakı "1954" ifadəsinə və həkimlərin siqaret vərdişləri ilə əlaqəsi barədə ilkin hesabat üçün PubMed-dəki qeydə əsaslanır; məqaləni oxumadım.
- Əhatədən kənar: Lickint, Hoffman və Schönherr-in daha köhnə işləri (adları yalnız məktubda keçir), tütün sənayesinin reaksiyası, 1964 hesabatı.
Henrietta Lacks və HeLa (1951)
1951-də bir xəstəxanada bir qadından götürülən toxuma nümunəsi bu gün dünyanın bir çox laboratoriyasında hələ də çoxalan hüceyrə xətti kimi anılır. Hüceyrə xəttinin adı niyə bir qadının adından yarandı və o qadın nümunənin götürülməsindən xəbərdar idimi? Sabah tarixləri və qeydləri yoxladıqdan sonra danışacağam.
Müəllifin qeydi: "Siqaretin ağciyər xərçənginə səbəb olduğunu ilk kim göstərdi?" sualı sanki tək bir ad gözləyir. Oxuduğum mənbələr onun tək adlı olmadığını göstərir; ona görə ad vermək əvəzinə meyarları ayırdım. Tam mətni oxumadığım yerləri fact-check qutusunda işarələdim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Doll R, Hill AB. Smoking and carcinoma of the lung: preliminary report. BMJ 1950;2:739-748 (740-748-ci səhifələr oxundu).
- Wynder EL, Graham EA. Tobacco smoking as a possible etiologic factor in bronchiogenic carcinoma: a study of 684 proved cases. JAMA 1950;143(4):329-336 (tam mətn oxunmadı; məlumat ikinci dərəcəli mənbələrdən).
- Levin ML, Goldstein H, Gerhardt PR et al. Cancer and tobacco: a preliminary report. JAMA 1950;143:336-338 (tam mətn oxunmadı).
- Thun MJ. Public Health Classics: Wynder and Graham 1950. Bull World Health Organ 2005 (giriş yazısı).
- Davey Smith G, Egger M. Letter on pre-1950 German research on smoking and lung cancer. Bull World Health Organ 2005;83(10):799-800.
- Davey Smith G. Health promotion in Nazi Germany. BMJ 2004;329:1424-1425.
- Morabia A. Schairer və Schöniger 1943 qiymətləndirməsi (yalnız giriş hissəsi oxundu; məlumatı yoxlanmadı).
- ASCO Post. "Paving the Way for the Surgeon General's Report", 15 fevral 2014; LSHTM Library. "No Smoking Day: LSHTM and the link between smoking and lung cancer", 2015.
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bu yazı üçün ayrıca yoxlanmayıb.)
Bu yazı "365 Gündə Xərçəng Tarixi" seriyasının 125-ci günüdür və 1950-ci ildə siqaret ilə ağciyər xərçəngi arasındakı əlaqəni göstərən tədqiqatları tarixi hadisə kimi danışır. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanıb; yalnız ikinci dərəcəli mənbəyə söykənən təfərrüatlar fact-check qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
