დოლი, ჰილი, უაინდერი და მოწევა: ფილტვის კიბოსთან კავშირი „პირველმა“ ვინ აჩვენა და რა კრიტერიუმით? (1950)
ამ სტატიაში
დოლი, ჰილი, უაინდერი და მოწევა: ფილტვის კიბოსთან კავშირი „პირველმა“ ვინ აჩვენა და რა კრიტერიუმით? (1950)
გუშინ ვნახეთ, რა კითხვას პასუხობდა პრეპარატის დამტკიცება: უსაფრთხოა თუ არა? დღევანდელი კითხვა სხვა კარიდან შემოდის: რა იწვევს ამ დაავადებას? 1950 წელს რამდენიმე თვის სხვაობით გამოქვეყნდა რამდენიმე პასუხი, რომლებიც ერთი მიმართულებით მიუთითებდა. რომელი იყო „პირველი“? მოკლე პასუხი არ არსებობს, რადგან იმ წელს სიტყვა „პირველი“ სულ მცირე ოთხ განსხვავებულ რამეს ზომავს. დავიწყოთ იმ კითხვებით, რომლებიც პაციენტის საწოლთან ისმებოდა.
ლონდონი, 1948: კითხვები და შერჩეული კონტროლი
დოლისა და ჰილის კვლევა 1947 წელს დაიგეგმა. 1948 წლის აპრილიდან 1949 წლის ოქტომბრამდე ლონდონის საავადმყოფოებიდან ფილტვის კიბოს ეჭვის შესახებ შეტყობინებები შემოდიოდა. ინტერვიუებს კვლევაში სრული განაკვეთით დაკავებული ოთხი საავადმყოფოს სოციალური მუშაკი (almoner) ერთი და იგივე კითხვარით ატარებდა. პაციენტს ეკითხებოდნენ, რას ეწეოდა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში, რა ასაკში დაიწყო და შეწყვიტა, დღეში რამდენ სიგარეტს ან ჩიბუხს იწევდა და ისუნთქავდა თუ არა კვამლს. „მწეველის“ განმარტებაც მკაფიო იყო: სულ მცირე ერთი წლის განმავლობაში დღეში სულ მცირე ერთი სიგარეტი.
თანაავტორი ა. ბრედფორდ ჰილი ლონდონის ჰიგიენისა და ტროპიკული მედიცინის სკოლის (LSHTM) სამედიცინო სტატისტიკის პროფესორი და MRC-ის სტატისტიკური კვლევის ერთეულის საპატიო დირექტორი იყო; რიჩარდ დოლი იმავე ერთეულში მუშაობდა. LSHTM-ის საკუთარი გვერდის მიხედვით, ორივე თავდაპირველად ზრდას გზის ახალ საფარსა (ასფალტი) და ავტომობილების გამონაბოლქვს მიაწერდა. იმავე გვერდზე წერია, რომ დოლმა შედეგების გამო მოწევა მიატოვა; თარიღს არ ასახელებს და არც მე ვასახელებ.
709-იანი ორი სვეტი
დოლისა და ჰილის სტატია „მოწევა და ფილტვის კარცინომა: წინასწარი ანგარიში“ BMJ-ის 1950 წლის 30 სექტემბრის ნომერში, 739-748-ე გვერდებზე გამოქვეყნდა. ლონდონის ოცი საავადმყოფოდან შესწავლილ იქნა ფილტვის კიბოთი დაავადებული 709 პაციენტი (649 მამაკაცი, 60 ქალი); თითოეულს შედარებისთვის შეურჩიეს იმავე სქესისა და ხუთწლიანი ასაკობრივი ჯგუფის, კიბოს გარეშე პაციენტი (709 კონტროლი). 2 370 შეტყობინებიდან 2 140 ინტერვიუსთვის ვარგისი იყო; 408-თან საუბარი ვერ მოხერხდა, არც ერთმა პაციენტმა უარი არ თქვა.
ყველაზე გასაოცარი რიცხვი ისეთ მამაკაცებს ეხებოდა, რომლებსაც არასდროს მოუწევიათ: ფილტვის კიბოთი დაავადებული 649 მამაკაციდან მხოლოდ 2-ს (0,3 პროცენტი), ხოლო კონტროლის 649 მამაკაციდან 27-ს (4,2 პროცენტი) არასდროს მოუწევია. ქალებში სხვაობა უფრო მცირე იყო: 60 პაციენტიდან 19 (31,7 პროცენტი) 60 კონტროლიდან 32-ის (53,3 პროცენტი) წინააღმდეგ. დღეში 25 ან მეტ სიგარეტს მწეველები მამაკაც პაციენტთა 26,0 პროცენტს და მამაკაც კონტროლთა 13,5 პროცენტს შეადგენდნენ. ავტორები მივიდნენ დასკვნამდე, რომ მოწევა ფილტვის კიბოს გამომწვევ მიზეზებში მნიშვნელოვანი ფაქტორია; მაგრამ დაწერეს ისიც, რომ ეს აუცილებლად არ ნიშნავს, თითქოს მოწევა იწვევს ფილტვის კიბოს (კონცეპტუალური შეჯამება).
იმავე წელს, იგივე კითხვა: მაისში JAMA
დოლსა და ჰილზე ოთხი თვით ადრე, 1950 წლის 27 მაისს, JAMA-ის 143-ე ტ. გამოქვეყნდა ერნსტ ლ. უაინდერისა და ევარტს ა. გრეჰემის სტატია „თამბაქოს მოწევა, როგორც შესაძლო ეტიოლოგიური ფაქტორი ბრონქოგენურ კარცინომაში“; სათაურში მითითებული რიცხვი იყო 684 „დადასტურებული“ შემთხვევა (329-336-ე გვერდები). უაინდერი 1922 წელს გერმანიის ქალაქ ჰერფორდში დაიბადა და 1938 წელს ოჯახთან ერთად აშშ-ში გადასახლდა; სენტ-ლუისის ვაშინგტონის უნივერსიტეტში მედიცინას სწავლობდა. ტუნის მიხედვით, 1948 წელს ეპიდემიოლოგიური განათლების გარეშე დაიწყო ფილტვის კიბოთი დაავადებულთა გამოკითხვა. გულმკერდის ქირურგი ევარტს გრეჰემი კავშირის მიმართ სკეპტიკურად იყო განწყობილი და თავადაც ბევრს ეწეოდა. მიუხედავად ამისა, ინტერვიუებს დაუშვა და გამოუშვა სარეკომენდაციო წერილები, რომლებმაც კვლევის მთელ ქვეყანაში გავრცელებას შეუწყო ხელი.
იმავე ნომერში, მის უშუალოდ შემდეგ (336-338-ე გვერდები), გამოქვეყნდა მ. ლ. ლევინისა და კოლეგების „კიბო და თამბაქო: წინასწარი ანგარიში“. ტუნის მიხედვით, ლევინის უფრო მცირე კვლევა JAMA-ს უაინდერისა და გრეჰემისაზე ცოტა ადრე გაუგზავნეს; ჟურნალი ორჭოფობდა უჩვეულო დიზაინისა და წინასწარი მონაცემების გამო, ხოლო როცა მიიღო უფრო დიდი კვლევა მსგავსი დიზაინითა და პატივცემული თანაავტორით, ორივე ერთ ნომერში დაბეჭდა. ანუ 1950 წელსაც კი „პირველი გაგზავნილი“ და „პირველი გამოქვეყნებული“ ერთ სახელზე არ მიუთითებს.
გერმანიიდან ორი სტატია
ამ კითხვას 1950 წლამდეც სვამდნენ. დოლისა და ჰილის სტატია გადმოსცემს, რომ მიულერმა (1939) ფილტვის კიბოთი დაავადებული 86 მამაკაციდან 3-ს და 86 ჯანმრთელი მამაკაციდან 14-ს არასდროს მოუწევია; სტატია Zeitschrift für Krebsforschung-ის 49-ე ტ. გამოვიდა (დეივი სმიტისა და ეგერის მიხედვით გვერდები 57-85). მეორე სტატია იენიდანაა: შაირერმა და შენიგერმა (1943) 1942 წელს იქაურ თამბაქოს საფრთხეების საწინააღმდეგო ინსტიტუტში იენაში 1930-1941 წლებში ფილტვის კიბოს დიაგნოზის მქონე 195 პაციენტის ნათესავებს მოწევის ჩვევების შესახებ კითხვარი გაუგზავნეს (მორაბია). კვლევა იმავე ჟურნალის 54-ე ტ., 261-269-ე გვერდებზე გამოვიდა; ინგლისური თარგმანი 2001 წელს International Journal of Epidemiology-ში ხელახლა გამოქვეყნდა. დეივი სმიტი და ეგერი ასევე აღნიშნავენ, რომ 1950 წლამდე დაახლოებით ოციოდე წლით ადრე ამ თემაზე უკვე არსებობდა მიმოხილვები. ეს სტატიები სრული ტექსტით არ წამიკითხავს; მათ აღწერას მეორეული წყაროებიდან გადმოვცემ.
„პირველი“ სულ მცირე ოთხი სხვადასხვა კითხვაა
პირველი: კავშირის აღმნიშვნელი უადრესი პუბლიკაცია; წყაროებში მიულერი (1939) და შაირერი-შენიგერი (1943) მოიხსენიება, არსებობს უფრო ძველი მიმოხილვებიც. მეორე: დიზაინი, რომელიც პაციენტებს შედარების ჯგუფის გვერდით აყენებს; ორივე გერმანულმა კვლევამ ეს უკვე გააკეთა; 1950 წლის სიახლე დიზაინზე მეტად მასშტაბი იყო. მესამე: კვლევა, რომელიც ერთად გვთავაზობს დიდ შერჩევას, შერჩეულ კონტროლს, ერთგვაროვან ინტერვიუს და მოწეული რაოდენობის ზრდასთან ერთად მზარდ მაჩვენებლებს; დოლისა და ჰილის 709 + 709 პაციენტი ამ კომბინაციას ატარებს, მაგრამ არ გადამიმოწმებია, რომ ადრინდელ რომელიმე კვლევას ის არ ჰქონდა. მეოთხე: კვლევა, რომელმაც სამედიცინო საზოგადოება დაარწმუნა; ეს ერთ პუბლიკაციაზე კი არა, წლებზეა გადანაწილებული; ტუნის მიხედვით, დოლი გაკვირვებული იყო მრავალი მკვლევრისა და ექიმის „დიდი უხალისობით“ შედეგების მიღებისას.
ამიტომ წინადადებები „დოლმა და ჰილმა აჩვენეს პირველებმა“, „უაინდერმა და გრეჰემმა აჩვენეს პირველებმა“ და „მიულერმა აჩვენა პირველმა“ თითოეული არასრულია, თუ კრიტერიუმის გარეშეა ნათქვამი.
საფასური და საზღვრები: კავშირი და არა მიზეზი
პირველი, დიზაინი. ეს იყო უკან მიმართული შემთხვევა-კონტროლის კვლევები: მოწევის წარსული დაავადების გამოვლენის შემდეგ ისმებოდა; შესაძლებელი იყო ხსოვნისა და კონტროლის შერჩევის დამახინჯება. დოლი და ჰილი ამას აცნობიერებდნენ: 50 კონტროლი ექვსი თვის ან მეტი ხნის შემდეგ ხელახლა გამოკითხეს (საიმედოობა) და ნამდვილი შემთხვევები შეადარეს პაციენტებს, რომლებიც ჯერ ფილტვის კიბოთი ეგონათ, შემდეგ კი სხვა დიაგნოზი დაუსვეს (ინტერვიუერის დამახინჯება).
მეორე, რიცხვები. სტატიის რისკის შეფასებები (დღიური სიგარეტის რაოდენობის მიხედვით 6, 19, 26, 49 და 65-ჯერ; დღეში 25 და მეტისთვის დაახლოებით 50-ჯერ) თავად ავტორების სიტყვებით, არა რეალური რისკების გაზომვა, არამედ „აღიარებულად სპეკულაციური“ შეფასებები იყო. ინჰალაციასთან დაკავშირებული დასკვნა „ანომალურად“ ჩაითვალა და ახსნის გარეშე დარჩა; ქალები მხოლოდ 60 იყო.
მესამე, ადამიანური საფასური და ისტორიის ჩრდილი. ევარტს გრეჰემმა მოწევა 1951 წელს (ტუნი) ან 1952 წელს (ASCO Post) მიატოვა და 1957 წელს ფილტვის კიბოს გამო სიცოცხლე დაკარგა. იენის ინსტიტუტი 1942 წელს დაარსდა; დეივი სმიტის მიხედვით, მან ჰიტლერის პირადი სახსრებიდან 100 000 რაიხსმარკა მიიღო, ხოლო დეივი სმიტისა და ეგერის წერილში წერია, რომ მას „ნაწილობრივ“ უჭერდნენ მხარს. იმავე წერილში უარყოფილია აზრი, თითქოს ამ ისტორიის აღიარება დღევანდელ თამბაქოს კონტროლს ჩრდილს მიაყენებს. ეს ტექსტი ამ დებატს არ წყვეტს; ის აღნიშნავს მის კავშირს ნიურნბერგთან დაკავშირებით განხილულ ეთიკურ კითხვასთან (121-ე დღე).
რა დარჩა
- შემთხვევა-კონტროლის დიზაინის ადგილი მიზეზების ძიებაში
- დოზა-პასუხის იდეა: მეტი სიგარეტი, მაღალი მაჩვენებელი
- ცოდნა, რომ კითხვა „ვინ იყო პირველი?“ კრიტერიუმზეა დამოკიდებული
რა დაეცა ან შეიზღუდა
- ერთ კვლევაზე უპირობოდ მინიჭებული „პირველის“ წოდება
- დაშვება, რომ საავადმყოფოდან შერჩეული კონტროლი პრობლემას არ ქმნის
- „კავშირისა“ და „მიზეზის“ ერთმანეთთან გაიგივება
ოთხი კვლევა ერთი მიმართულებით, ოთხი განსხვავებული მნიშვნელი. სიმაღლე არის იმ მამაკაცების პროცენტი, რომლებსაც არასდროს მოუწევიათ; ნარინჯისფერი სვეტი ფილტვის კიბოს შემთხვევებს აჩვენებს, მწვანე სვეტი შედარების ჯგუფს; ფრჩხილებში შემთხვევებისა და შედარების ჯგუფის ზომებია მითითებული. მნიშვნელობები დოლისა და ჰილის სტატიაში გადმოცემულ მონაცემებს ეყრდნობა (მიულერისთვის 3,5 და 16,3, რომლებიც 3/86 და 14/86-დან ჩემ მიერაა გამოთვლილი). შედარების ჯგუფები და „არამწეველის“ განმარტება კვლევიდან კვლევამდე იცვლებოდა, ამიტომ სვეტები ერთი ერთზე არ უნდა შევადაროთ; საერთოა ის, რომ შემთხვევების სვეტი ყველგან უფრო დაბალია.
იგივე კავშირის დანახვა საკუთარ საავადმყოფოში
ამ კვლევების თურქეთში გამოძახილზე გადამოწმებული წყარო ვერ ვიპოვე; ადგილობრივ კავშირს არ ვიგონებ. ზოგადი დასკვნა შემიძლია დავწერო: შემთხვევა-კონტროლის კვლევა მოითხოვს პაციენტთა ჯგუფის მოწევის წარსულის სისტემატურად გამოკითხვას, შესაფერისი შედარების ჯგუფის შერჩევას და ყველასთვის ერთი და იგივე კითხვების ერთნაირად დასმას; ქვეყნის საკუთარ მონაცემებში ამ კავშირის დანახვა ჩანაწერების მოწესრიგებულობასა და ინტერვიუს მწარმოებელთა მომზადებაზეა დამოკიდებული.
1939 წლიდან დღემდე
რა დადასტურდა, რა ეწინააღმდეგება
- დოლი-ჰილი: BMJ 1950 წლის 30 სექტემბერი;2:739-748. 709 პაციენტი (649 მამაკაცი, 60 ქალი), 709 შერჩეული კონტროლი; ლონდონის ოცი საავადმყოფო; შეტყობინებები 1948 წლის აპრილი - 1949 წლის ოქტომბერი; 2 370 შეტყობინება, 2 140 ვარგისი, 408 გამოუკითხავი, უარი არ ყოფილა; ოთხი almoner. ჩემ მიერ წაკითხული ტექსტი 740-748-ე გვერდებს მოიცავდა; პირველი გვერდი არ ჩანდა.
- ჰილის როლი: სტატიაში მხოლოდ თანაავტორადაა მითითებული; მისი წვლილის დეტალები ტექსტში არ არის და ამ ტექსტში არ არის წინადადება, როგორიცაა „დიზაინი ჰილმა შექმნა“.
- დოლის მოლოდინი და მოწევის მიტოვება: LSHTM-ის გვერდის მიხედვით ორივე გზის საფარსა და გამონაბოლქვს ელოდა; დოლმა შედეგების გამო მიატოვა, თარიღი მითითებული არ არის. ტუნი წერს, რომ ორივე მწეველი იყო. დოლის საკუთარი თხრობა არ წამიკითხავს; PMC-ის მემუარულ წერილში ეს დეტალები არ არის.
- უაინდერი-გრეჰემი: JAMA 1950;143(4):329-336, 1950 წლის 27 მაისი (PubMed-ის გვერდზე წვდომა ვერ მოვახერხე; ციტირება ASCO Post-იდან და Wikipedia-დანაა). სათაურში მითითებული 684 და დოლისა და ჰილის მიერ გადმოცემული 605 მამაკაცი (1,3 პროცენტს არასდროს მოუწევია) და 882 შედარების მამაკაცი (14,6 პროცენტი) შესაძლოა განსხვავებულ ჯგუფებს აღწერდეს; ეს არ გამიგვარებია. Wikipedia-ს გვერდზე რიცხვები თავის თავთან ეწინააღმდეგება, ამიტომ იქიდან რიცხვები არ აღმიღია.
- გრეჰემის მიტოვების წელი: ტუნი 1951, ASCO Post 1952; წინააღმდეგობა გადაუჭრელია. სიცოცხლის დაკარგვა 1957 წელს (ორი წყარო).
- ლევინი და კოლეგები: Levin ML, Goldstein H, Gerhardt PR et al. JAMA 1950;143:336-338 (მონაცემი ლიტერატურის სიიდანაა; პირველი სახელი არ გადამიმოწმებია, ამიტომ „მ. ლ. ლევინი“). „ადრე გაიგზავნა, იმავე ნომერში გამოქვეყნდა“ ტუნიდანაა. შერჩევა და შედეგები არ წამიკითხავს.
- მიულერი 1939: Z Krebsforsch 1939;49:57-85 (დეივი სმიტი და ეგერი). დოლისა და ჰილის გადმოცემული რიცხვი 86 პაციენტია; germanhistorydocs-ის გვერდი წერს, რომ გამოკითხულია „ასზე მეტი ადამიანი და მათი ნათესავები“, და გვერდებს 62-63 უთითებს. წინააღმდეგობაა; დოლისა და ჰილის გადმოცემა გამოვიყენე, სრული ტექსტი არ წამიკითხავს.
- შაირერი-შენიგერი: Z Krebsforsch 1943;54:261-269; Int J Epidemiol 2001;30:24-27. დეივი სმიტისა და ეგერის წერილში ტ. „34“-ადაა მითითებული; BMJ 2004 და მორაბია „54“-ს წერენ, გამოყენებულია „54“. მორაბიას ჩემ მიერ წაკითხულ ნაწილში საკონტროლო ჯგუფი და შედეგების რიცხვები არ იყო; გამოვტოვე.
- იენის დაფინანსება: დეივი სმიტი (BMJ 2004): 100 000 რაიხსმარკა, ჰიტლერის პირადი სახსრები. დეივი სმიტისა და ეგერის წერილი „ნაწილობრივს“ ამბობს; სხვაობა გადაუჭრელია.
- შრეკი და კოლეგები 1950: დოლისა და ჰილის გადმოცემით: 82 მამაკაცი პაციენტის 14,6 პროცენტს და 522 სხვა მამაკაცის 23,9 პროცენტს არასდროს მოუწევია. ციტირება და გამოქვეყნების თარიღი არ გადამიმოწმებია.
- 1954 წლის დაკვირვების კვლევა: წელი Wikipedia-ს „1954“-სა და PubMed-ში ექიმების მოწევის ჩვევებთან მიმართებაზე წინასწარი ანგარიშის ჩანაწერს ეყრდნობა; სტატია არ წამიკითხავს.
- ფარგლებს გარეთ: ლიკინტის, ჰოფმანისა და შონჰერის უფრო ადრინდელი სტატიები (მათი სახელები მხოლოდ წერილში გვხვდება), თამბაქოს ინდუსტრიის რეაქცია, 1964 წლის ანგარიში.
Henrietta Lacks და HeLa (1951)
1951 წელს საავადმყოფოში ერთი ქალისგან აღებული ქსოვილის ნიმუში დღეს ისეთ უჯრედულ ხაზად მოიხსენიება, რომელიც მსოფლიოს მრავალ ლაბორატორიაში ჯერ კიდევ მრავლდება. რატომ ეწოდა უჯრედულ ხაზს ქალის სახელი და იცოდა თუ არა მან ნიმუშის აღების შესახებ? ხვალ მოგიყვებით, როცა თარიღებსა და ჩანაწერებს გადავამოწმებ.
ავტორის შენიშვნა: კითხვა „ვინ აჩვენა პირველმა, რომ მოწევა იწვევს ფილტვის კიბოს?“ ისე ჟღერს, თითქოს ერთ სახელს ელოდება. ჩემ მიერ წაკითხული წყაროები აჩვენებს, რომ ერთი სახელი არ არსებობს; ამიტომ სახელის დასახელების ნაცვლად კრიტერიუმები გავმიჯნე. სადაც სრული ტექსტი არ წამიკითხავს, fact-check ყუთში აღვნიშნე.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Doll R, Hill AB. Smoking and carcinoma of the lung: preliminary report. BMJ 1950;2:739-748 (წაკითხულია 740-748-ე გვერდები).
- Wynder EL, Graham EA. Tobacco smoking as a possible etiologic factor in bronchiogenic carcinoma: a study of 684 proved cases. JAMA 1950;143(4):329-336 (სრული ტექსტი არ წაკითხულა; მონაცემი მეორეული წყაროებიდან).
- Levin ML, Goldstein H, Gerhardt PR et al. Cancer and tobacco: a preliminary report. JAMA 1950;143:336-338 (სრული ტექსტი არ წაკითხულა).
- Thun MJ. Public Health Classics: Wynder and Graham 1950. Bull World Health Organ 2005 (შესავალი წერილი).
- Davey Smith G, Egger M. Letter on pre-1950 German research on smoking and lung cancer. Bull World Health Organ 2005;83(10):799-800.
- Davey Smith G. Health promotion in Nazi Germany. BMJ 2004;329:1424-1425.
- Morabia A. შაირერისა და შენიგერის 1943 წლის სტატიის შეფასება (წაკითხულია მხოლოდ დასაწყისი; ციტირება არ გადამოწმებულა).
- ASCO Post. „Paving the Way for the Surgeon General's Report“, 2014 წლის 15 თებერვალი; LSHTM Library. „No Smoking Day: LSHTM and the link between smoking and lung cancer“, 2015.
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (ამ ტექსტისთვის ცალკე არ გადამოწმებულა.)
ეს ტექსტი სერიის „კიბოს ისტორია 365 დღეში“ 125-ე დღეა და 1950 წელს მოწევასა და ფილტვის კიბოს შორის კავშირის ჩვენებელ კვლევებს ისტორიულ მოვლენად გვიყვება. ეს პოპულარული ისტორიაა; არ წარმოადგენს დიაგნოსტიკურ ან სამკურნალო რეკომენდაციას. თქვენი ჯანმრთელობის შესახებ გადაწყვეტილებებისთვის მიმართეთ ექიმს. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ მეორეულ წყაროს ეყრდნობა, fact-check შენიშვნებშია მონიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
