Henrietta Lacks və HeLa: adı bir qadından gələn hüceyrə xətti və verilməyən sual (1951)
Bu məqalədə
Henrietta Lacks və HeLa: adı bir qadından gələn hüceyrə xətti və verilməyən sual (1951)
Dünən "ilk" sözünü meyarlara ayırdıq. Bu gün eyni söz bir xəstənin çarpayısından çıxan hüceyrə xəttinə bağlanır və biz dünənki suala qayıdırıq: HeLa adı niyə bir qadından törədi, o qadının nümunənin götürülməsindən xəbəri var idimi? Qısa cavab iki hissəlidir. Ad Henrietta Lacksın adının və soyadının ilk ikişər hərfindən gəlir; oxuduğum ikinci dərəcəli mənbələrin hamısı nümunənin onun xəbəri və razılığı olmadan götürüldüyünü yazır; Hopkinsin öz səhifəsi isə razılıq prosesini təsvir etmir. Təfərrüatlar düşündüyümüzdən daha səpələnmişdir.
Bir şiş, bir xəstəxana, bir müalicə
Henrietta Lacks 1 avqust 1920-ci ildə Virciniyanın Roanok şəhərində Loretta Pleasant adı ilə anadan olub; bəzi mənbələr tarixi 2 avqust göstərir. Uşaqlığının böyük hissəsini Cloverdə, əsasən ana tərəfdən babasının yanında keçirib. 1941-ci ildə əri Day Lacksın Sparrows Pointdəki polad zavodunda işləyə bilməsi üçün ailə Baltimor yaxınlığındakı Turner Stationa köçüb. O, beş uşaq anası idi.
Bir ikinci dərəcəli mənbəyə görə, 29 yanvar 1951-ci ildə qarnında "yumru" hiss etdiyi üçün Johns Hopkins Xəstəxanasına gedib. Xəstəxananın öz səhifəsi qadın-doğum mütəxəssisi Howard Jonesun uşaqlıq boynunda "böyük, bədxassəli bir şiş" tapdığını və tibbi qeydlərə görə radium müalicələrinə başlandığını qeyd edir; səhifə bunu o dövrdə bu xəstəlik üçün mövcud ən yaxşı müalicə adlandırır (radium və brahiterapiya üçün 94-cü gün). Uşaqlıq boynu xərçənginin ilk iki cəbhəsini, Wertheimın əməliyyatını (93-cü gün) və Pap yaxmasını (103-cü gün) xatırlasaq, Lacksın müalicəsi bu zəncirdə radioterapiya qoluna düşür.
İki kiçik toxuma parçası
Mənbələrə görə müalicə zamanı uşaqlıq boynundan iki kiçik nümunə götürülüb: biri şişdən, biri yaxınlıqdakı sağlam toxumadan. Nümunələr yaxındakı toxuma kulturası laboratoriyasının rəhbəri George Otto Gey-ə göndərilib. Xəstə nümunənin götürüldüyünü bilmirdi və buna razılıq verməmişdi; Britannica Kids və digər ikinci dərəcəli mənbələr bu məsələdə üst-üstə düşür. Xəstəxananın səhifəsi razılıq prosesini təsvir etmir; yalnız o dövrdə bu təcrübənin "məqbul və qanuni" olduğunu deyir.
Gey və həyat yoldaşı Margaret illərlə insan hüceyrələrini laboratoriyada fasiləsiz çoxaltmağa çalışırdı; əvvəlki nümunələrin hamısı bir neçə bölünmədən sonra dayanırdı. Lacksın şiş hüceyrələri isə, Hopkinsin ifadəsi ilə, təxminən 20-24 saatdan bir iki dəfə artırdı. Geyin laboratoriya köməkçisi Mary Kubicek hüceyrələri fırlanan borularda (roller-tube) kulturaya saldı; hüceyrə xəttinə, ikinci dərəcəli mənbələrə görə donorun kimliyini qorumaq üçün, adın və soyadın ilk ikişər hərfi ilə HeLa deyildi.
Henrietta Lacks 4 oktyabr 1951-ci ildə otuz bir yaşında həyatını itirdi. Qismən yarılma xərçəngin bədənə yayıldığını göstərdi. O, Cloverdəki ailə qəbiristanlığında işarəsiz bir qəbrə dəfn olundu; qəbrin dəqiq yeri bilinmir, 2010-cu ildə oraya baş daşı qoyuldu.
Bir məqalə, bir fabrik, bir düzəliş
Gey, Coffman və Kubicekin "uşaqlıq boynu karsinomunun və normal epitelin çoxalma qabiliyyətinin toxuma kulturası ilə öyrənilməsi" başlıqlı qısa hesabatı Cancer Research jurnalının 1952-ci il tarixli 12-ci cildində, 264-265-ci səhifələrdə çıxdı. Bu hesabatı oxumadım; ünvanını və təsvirini bir tibb tarixi kataloqundan götürdüm. Kataloq nəşr olunduğu zaman hüceyrələrin niyə sonsuz çoxala bildiyinin bilinmədiyini qeyd edir. Bu "niyə" sualı sonrakı günlərdə başqa bir istiqamətdən geri qayıdacaq.
"İlk" iddiasını burada da meyara bağlamaq lazımdır. HeLa mənbələrdə fasiləsiz çoxaldıla bilən ilk insan hüceyrə xətti kimi anılır; Geyin öz köhnə cəhdləri kimi daha əvvəlki insan kulturaları isə qısa ömürlü idi. Bu "ilk"i müstəqil mənbə ilə sınamadım; yalnız "fasiləsiz çoxalan" meyarı ilə doğru olduğunu deyə bilərəm.
Hüceyrələrin ilk böyük istifadəsi uşaq iflici peyvəndi işləri ilə gəldi. Scientific American-a görə Alabamadakı Tuskegee-də, Carver Tədqiqat Fondunun rəhbəri Russell W. Brownun idarə etdiyi, hüceyrə kulturası məsulu Norma Gaillardın qaydanı yaxşılaşdırdığı bir HeLa "fabriki" 1953-cü ilin aprelində quruldu; Salk peyvəndinin 26 aprel 1954-də başlayan sahə sınağı üçün təxminən 400.000 şüşə boru hazırlandı. Hüceyrələr hava yolu ilə təxminən iyirmi dörd tibb laboratoriyasına getdi. Məqalənin başlığı bu işi "gizli qalmış qaradərili alimlər"ə bağlayır; hüceyrələrin mənbəyi isə qaradərili bir xəstə idi. İkisi eyni hekayənin hissəsidir.
Elmin özünü düzəltməsi bu hekayədə də işə düşdü. Stanley Gartler 1967-ci il tarixli bir icmalda və 1968-də Nature jurnalında bir-birindən müstəqil sanılan 18 insan hüceyrə xəttinin genetik nişanlarının eyni olduğunu və onların HeLa ilə çirklənmiş ola biləcəyini göstərdi. Sonralar Walter Nelson-Rees çirklənmiş xətləri müəyyən etmək üçün üsul hazırladı. Bu hissəni yalnız ikinci dərəcəli mənbələrdən nəql edirəm.
"Razılıq" üç ayrı sualdır
Bu hekayədə "razılıq" tək bir anlayışdan çoxdur. Birincisi, müalicəyə razılıq: xəstə uşaqlıq boynundakı şiş üçün radium tətbiqini qəbul etdimi? Oxuduğum mənbələr bunu müzakirə etmir. İkincisi, tədqiqat məqsədli müdaxiləyə razılıq: bu, 1947-ci ildə Nürnberqdə yazılan prinsiplərin əsas mövzusu idi (121-ci gün). Üçüncüsü, müalicə zamanı götürülmüş toxumanın xəstənin xəbəri olmadan tədqiqata və sonra genetik məlumata çevrilməsinə razılıq. Bu üçlü fərqi özüm qoyuram; mənbələr bunu bu sözlərlə yazmır. Hopkinsin ifadəsinə görə 1951-də bu üçüncü sualı vermək məcburi deyildi; bu gün hüquqi və etik müzakirənin mərkəzindədir. Nürnberq prinsiplərinin ABŞ-dakı qarşılığı da 1950-ci illərdə zəif qaldı: bir çox tədqiqatçı onları tətbiq oluna bilməz hesab edirdi (Lederer).
Bədəl və məhdudiyyət: yalnız qanun məsələsi deyil
Birincisi, kontekst. Johns Hopkins o dövrdə təcrübənin qanuni olduğunu deyərkən, 50 ildən artıq müddətdə ailə ilə münasibətlərini nəzərdən keçirdiyini və "daha çoxunu edə bilərdi və etməli idi" deyə qəbul edir. Carl Zimmerin saytındakı New York Times xülasəsində Lacks yoxsul qaradərili qadın kimi təsvir olunur və ailənin 62 il bu tədqiqatlardan kənarda saxlandığı yazılır. Irqin və yoxsulluğun ayrı-ayrılıqda payını bu mənbələrdən çıxara bilmirəm; onları kontekst kimi qeyd edirəm, səbəb iddiası kimi yox.
İkincisi, ailə. Ailə hüceyrə xəttini 1973-də (NYT xülasəsinə görə, bir tədqiqatçının uşaqlarından qan nümunəsi istəməsi ilə) və ya 1975-də (ikinci dərəcəli bir mənbənin əsas mətninə görə) öyrəndi; ictimaiyyət hüceyrə xəttinin mənbəyini 1976-cı ilin martında Michael Rogersin Detroit Free Press və Rolling Stone yazıları ilə öyrəndi, lakin yazılar adı "Helen Lane" kimi səhv verdi. Ziddiyyətli tarixləri fact-check qutusunda ayırdım.
Üçüncüsü, genom. 2013-cü ilin martında Avropa Molekulyar Biologiya Laboratoriyasının tədqiqatçıları HeLa genom ardıcıllığını dərc etdi; ailədən heç kimin xəbəri yox idi. Ailə etiraz etdi, məlumat geri çəkildi. Nəvəsi Jeri Lacks Whyenin NYT-də nəql olunan sözlərinə görə ailənin əsas qayğısı məxfilik idi: ardıcıllıqdan uşaqları və nəvələri barədə məlumat çıxarmaq olardı (konseptual xülasə). 2013-cü ilin avqustunda NIH və ailə razılaşma elan etdi: məlumat NIH-nin genotip-fenotip verilənlər bazasında saxlanacaq, tədqiqatçılar müraciət edib illik hesabat verəcək, altı nəfərlik giriş heyətində iki ailə üzvü yer alacaq. Razılaşma ailəyə ticarət məhsullarından pay vermir. Mayo Clinicdən bioetikçi Richard Sharp NYT-də bunu birdəfəlik həll kimi qiymətləndirdi və daha geniş siyasətə ehtiyac olduğunu dedi (konseptual xülasə).
Qalan
- Fasiləsiz çoxalan insan hüceyrə xətti ideyası və kultura üsulları
- Virus tədqiqatlarında və peyvənd sınaqlarında istifadə olunan ortaq hüceyrə materialı
- Toxumanın kimə aid olduğu və xəstənin nə bilməli olduğu sualı
Düşən və ya məhdudlaşan
- Müalicə zamanı götürülən əlavə nümunə üçün soruşmağa ehtiyac olmadığı fərziyyəsi
- Adı qısaltmağın donoru gizlədəcəyi fərziyyəsi
- Genom məlumatının yalnız bir hüceyrə xəttinə aid olduğu fərziyyəsi
Hüceyrə xəttinin yolu və kimin nəyi bildiyi, eyni zaman xəttində. Üst sıra hüceyrə xəttində baş verənləri, alt sıra Henrietta Lacks və ailəsinin vəziyyətini göstərir. Qırmızı: xəbəri yox idi və ya məlumatlandırılmadı; narıncı: qismən və ya səhv öyrənildi; yaşıl: ailə ilə razılaşma. 1973 ilə 1975 arasındakı fərq mənbələrə görə dəyişir, ona görə bir xanada iki il birlikdə yazıldı. Sütun başlıqları tarix aralığıdır, bərabər zaman aralığı deyil.
Öz laboratoriyamızdakı hüceyrə xəttinə baxmaq
Bu hekayənin Türkiyədəki əks-sədası ilə bağlı yoxlanmış mənbə tapmadım; yerli əlaqə uydurmuram. Ümumi bir nəticə yaza bilərəm: hüceyrə xətləri ilə işləyən hər laboratoriya xəttin mənşəyini və keçmişini soruşmalıdır. Həm elmi etibarlılıq (Gartlerin göstərdiyi çirklənmə), həm də mənbəyə dair etik hesablaşma buna bağlıdır. Türkiyədə toxuma və məlumatdan istifadəyə dair qanunvericiliyi bu yazıda araşdırmadım.
1920-dən bu günə
Nə təsdiqləndi, nə ziddiyyətlidir
- Hopkins səhifəsi: Diaqnoz və biopsiya 1951, radium müalicəsi, həyat itkisi 4 oktyabr 1951 (31 yaşında), Geyin hüceyrələrin 20-24 saatdan bir bölündüyünü tapması, təcrübənin "məqbul və qanuni" sayılması, ailə ilə münasibətlərdə "daha çoxunun edilə biləcəyi" ifadəsi. Səhifə doğum tarixini, biopsiya gününü və nümunəni götürənin adını vermir.
- Doğum tarixi: 1 avqust 1920; bir ikinci dərəcəli mənbə bəzi qeydlərdə 2 avqust yazıldığını qeyd edir. "Loretta"dan "Henrietta"ya keçid səbəbi bilinmir.
- İlk müraciət: 29 yanvar 1951 bir ikinci dərəcəli mənbənin sitat gətirdiyi kitab səhifəsinə əsaslanır (Skloot 2010); kitabı oxumadım. Eyni mənbədə sitat gətirilən başqa bir hissə 1950-yə istinad edir; zaman xətti bir-birini tam tutmur.
- Nümunə tarixi: Bir ikinci dərəcəli mənbə "8 fevral 1951" yazır; Britannica Kids "fevral 1951", başqa bir xülasə isə nümunənin radium prosedurası zamanı götürüldüyünü deyir. Nümunənin biopsiyadan, yoxsa radium prosedurasından gəldiyi mənbələrdə dəqiqləşmir; "müalicə zamanı" ifadəsini işlətdim.
- Həyatın sonrası və qəbir: Qismən yarılma, Cloverdəki işarəsiz qəbir və 2010-cu ildəki baş daşı ikinci dərəcəli mənbədəndir (Wikipedia); ilkin qeydlərə baxmadım.
- Diaqnoz: 1951-də yastı epitel (epidermoid) karsinoması; ikinci dərəcəli mənbəyə görə 1970-də aparılan yenidən qiymətləndirmədə adenokarsinoma kimi dəyişdirilib. Bu dəyişikliyi ilkin mənbədə görmədim.
- Gey 1952: Cancer Res 12:264-265, ünvan historyofmedicine.com girişindən. Hesabat oxunmadı; "səbəb bilinmirdi" ifadəsi həmin girişdəndir.
- Ad: HeLa adının adın və soyadın ilk ikişər hərfindən gəldiyi iki mənbədə eynidir. "Donoru gizlətmək üçün" ifadəsi yalnız bir mənbədədir (Eppendorf xülasəsi); adı kimin verdiyi mənbələr arasında dəyişir (Gey; Gey və Kubicek).
- Tuskegee: Scientific American məqaləsi 1953-cü ilin aprelini və 26 aprel 1954-ü, təxminən 400.000 boru və Brown ilə Gaillardın adlarını verir. Başqa bir xülasə "1952-də HeLa Salka kömək etdi" deyir; bu ziddiyyəti həll etmədim. Puck və Marcusun 1955-ci il klonlaması yalnız bir ikinci dərəcəli mənbədə var; mətnə almadım.
- Gartler: Natl Cancer Inst Monogr 1967;26:167-195 və Nature 1968;217:750-751 (Wikipedia-dakı Gartler səhifəsindən; ilkin mətnləri açmadım). Başqa bir xülasə Gartlerin işini 1968-ə, digəri 1967-yə qoyur. "1966" ili təsdiqlənmədi. Nelson-Rees üçün il vermədim.
- Ailə nə vaxt öyrəndi: NYT xülasəsi 1973, ikinci dərəcəli mənbənin əsas mətni 1975 (eyni mənbənin haşiyəsində 1973). İctimaiyyətə açıqlanma: 1976-cı ilin martı, Michael Rogers (Detroit Free Press 21 mart, Rolling Stone 25 mart); "Helen Lane" adının mənşəyi qeyri-müəyyəndir və başqa bir mənbə bu adın 1973-dən əvvəlki yazışmada işləndiyini deyir.
- 2013: Hudson və Collins, Nature 2013;500:141 (yalnız ünvan və xülasə oxundu). Razılaşmanın təfərrüatları Zimmerin NYT xülasəsindəndir; NIH-nin öz xəbər səhifəsini aça bilmədim.
- Əhatədən kənar: Hüceyrə xəttinə dair sonrakı hüquqi işlər, 2010-cu il kitabının təsiri, HPV ilə əlaqəsi və hüceyrə xəttinin elmi irsinin bütövlüyü.
Elion, Hitchings və 6-merkaptopurin (1951)
Hüceyrənin öz tikinti daşlarına bənzəyən molekulların xərçəngdə işə yarayacağı görülmüşdü (122-ci gün). 1951-də iki tədqiqatçı bu ideyanı yeni tikinti daşları üzərində sistemli şəkildə sınadı. Bu yanaşma nəyə nail oldu və ilk hansı xəstəlik üçün sınandı? Sabah tarixləri yoxladıqdan sonra danışacağam.
Müəllifin qeydi: Bu yazıda həm hüceyrə xəttinin elmi töhfəsini, həm də bir qadının və ailəsinin kənarda saxlanmasını eyni səhifədə saxladım; birini digərinin yerinə keçəcək şəkildə danışmadım. Mənbələrin ziddiyyət təşkil etdiyi tarixlərdə hökm vermədim, aralığı və mənbəni yazdım. Oxumadığım ünvanları fact-check qutusunda işarələdim.
Mənbələr və əlavə oxu
- Johns Hopkins Medicine. "Honoring Henrietta" (hopkinsmedicine.org/henriettalacks), oxundu.
- Hudson KL, Collins FS. Biospecimen policy: Family matters. Nature 2013;500:141 (yalnız ünvan və xülasə oxundu).
- Zimmer C. A family consents to a medical gift, 62 years later. New York Times, 7 avqust 2013 (müəllifin saytındakı xülasə səhifəsi oxundu).
- Gey GO, Coffman WD, Kubicek MT. Tissue culture studies of the proliferative capacity of cervical carcinoma and normal epithelium. Cancer Res 1952;12:264-265 (ünvan historyofmedicine.com saytından; tam mətn oxunmadı).
- Scientific American. "Hidden Black Scientists Proved the Polio Vaccine Worked", Tuskegee-də HeLa istehsalı (oxundu).
- Lederer S. Razılıq normalarının tarixi barədə NIH bioetika kursu təqdimatı, 2019 (oxundu; kurs slaydları, ikinci dərəcəli).
- Britannica Kids və ASU Embryo Project, "HeLa Cell Line" maddələri (oxundu; ikinci dərəcəli).
- Skloot R. The Immortal Life of Henrietta Lacks. New York: Crown, 2010 (oxunmadı; məlumatlar ikinci dərəcəli nəqllərdəndir).
- Mukherjee S. İmparatorluğun Kralı / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bu yazı üçün ayrıca yoxlanmadı.)
Bu yazı "365 Gündə Xərçəng Tarixi" seriyasının 126-cı günüdür və 1951-ci ildə Henrietta Lacksın hüceyrələrindən HeLa xəttinin yaranmasını tarixi hadisə kimi danışır. Tarixi-populyar məzmundur; diaqnoz və ya müalicə tövsiyəsi deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərarlar üçün həkiminizə müraciət edin. Mənbələr yoxlanıb; yalnız ikinci dərəcəli mənbəyə söykənən təfərrüatlar fact-check qeydlərində işarələnib.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
