Henrietta Lacks ve HeLa: Adı Bir Kadından Gelen Hücre Hattı ve Sorulmayan Soru (1951)
Bu Makalede
Henrietta Lacks ve HeLa: Adı Bir Kadından Gelen Hücre Hattı ve Sorulmayan Soru (1951)
Dün "ilk" sözcüğünü ölçütlere ayırdık. Bugün aynı sözcük bir hastanın yatağından çıkan bir hücre hattına bağlanıyor ve dünkü sorumuza dönüyoruz: HeLa adı neden bir kadından türedi, o kadının örneğin alınmasından haberi var mıydı? Kısa yanıt iki parçalı. Ad, Henrietta Lacks'in adının ve soyadının ilk ikişer harfinden geliyor; okuduğum ikincil kaynakların hepsi örneğin onun bilgisi ve onamı olmadan alındığını yazıyor; Hopkins'in kendi sayfası onam sürecini anlatmıyor. Ayrıntılar ise sandığımızdan daha dağınık.
Bir yumru, bir hastane, bir tedavi
Henrietta Lacks, 1 Ağustos 1920'de Virginia'nın Roanoke kentinde Loretta Pleasant adıyla doğdu; bazı kaynaklar tarihi 2 Ağustos olarak yazıyor. Çocukluğunun büyük kısmını Clover'da, anne tarafından dedesinin yanında geçirdi. 1941'de eşi Day Lacks'in Sparrows Point'teki çelik fabrikasında çalışabilmesi için aile Baltimore yakınındaki Turner Station'a taşındı. Beş çocuk annesiydi.
Bir ikincil kaynağa göre 29 Ocak 1951'de karnında bir "yumru" hissettiği için Johns Hopkins Hastanesi'ne gitti. Hastanenin kendi sayfası, kadın doğum uzmanı Howard Jones'un rahim ağzında "büyük, kötü huylu bir tümör" bulduğunu kaydediyor ve tıbbi kayıtlara göre radyum uygulamalarına başlandığını, bunun o dönemde bu hastalık için eldeki en iyi tedavi olduğunu belirtiyor (radyum ve brakiterapi için 94. gün). Rahim ağzı kanserinin ilk iki cephesini, Wertheim'ın ameliyatını (93. gün) ve Pap yaymasını (103. gün) hatırlarsak, Lacks'in tedavisi bu zincirde radyoterapi koluna düşüyor.
İki küçük doku parçası
Kaynaklara göre tedavi sırasında rahim ağzından iki küçük örnek alındı: biri tümörden, biri yakındaki sağlıklı dokudan. Örnekler, yakındaki doku kültürü laboratuvarının başındaki George Otto Gey'e gönderildi. Hasta, örnek alındığını bilmiyordu ve bunun için onam vermemişti; Britannica Kids ve diğer ikincil kaynaklar bunda birleşiyor. Hastanenin sayfası onam sürecini anlatmıyor; yalnızca o dönemde bu uygulamanın "kabul edilebilir ve yasal" olduğunu söylüyor.
Gey ve eşi Margaret yıllardır insan hücrelerini laboratuvarda sürekli çoğaltmaya uğraşıyordu; önceki örneklerin hepsi birkaç bölünmeden sonra duruyordu. Lacks'in tümör hücreleri ise, Hopkins'in ifadesiyle, yaklaşık 20-24 saatte bir ikiye bölünüyordu. Gey'in laboratuvar yardımcısı Mary Kubicek hücreleri döner tüplerde (roller-tube) kültüre aldı; hücre hattına, ikincil kaynaklara göre donörün kimliğini korumak için, adın ve soyadın ilk ikişer harfiyle HeLa dendi.
Henrietta Lacks 4 Ekim 1951'de, otuz bir yaşında yaşamını yitirdi. Kısmi otopside kanserin vücuda yayıldığı görüldü. Clover'daki aile mezarlığında işaretsiz bir mezara gömüldü; mezar yerinin tam yeri bilinmiyor, 2010'da buraya bir mezar taşı kondu.
Bir makale, bir fabrika, bir düzeltme
Gey, Coffman ve Kubicek'in "rahim ağzı karsinomu ve normal epitelin çoğalma kapasitesinin doku kültürü ile incelenmesi" başlıklı kısa raporu Cancer Research'ün 1952 tarihli 12. cildinde, 264-265. sayfalarda çıktı. Bu raporu okumadım; künyesini ve açıklamasını bir tıp tarihi kataloğundan aldım. Katalog, yayımlandığı sırada hücrelerin neden sonsuz çoğalabildiğinin bilinmediğini not ediyor. Bu "neden" sorusu daha sonraki günlerde başka bir yönden geri gelecek.
"İlk" iddiasını burada da ölçüte bağlamak gerekiyor. HeLa, kaynaklarda sürekli çoğaltılabilen ilk insan hücre hattı olarak anılıyor; Gey'in kendi eski denemeleri gibi daha önceki insan kültürleri ise kısa ömürlüydü. Bu "ilk"i bağımsız bir kaynakla sınamadım; yalnızca "sürekli çoğalan" ölçütüyle geçerli olduğunu söyleyebilirim.
Hücrelerin ilk büyük kullanımı çocuk felci aşısı çalışmalarıyla geldi. Scientific American'a göre Alabama'daki Tuskegee'de, Carver Araştırma Vakfı'nın yöneticisi Russell W. Brown'ın yönettiği, hücre kültürü sorumlusu Norma Gaillard'ın usulü iyileştirdiği bir HeLa "fabrikası" 1953 nisanında kuruldu; Salk aşısının 26 Nisan 1954'te başlayan saha denemesi için yaklaşık 400.000 cam tüp hazırlandı. Hücreler hava yoluyla yaklaşık yirmi dört tıp laboratuvarına gitti. Makalenin başlığı bu çalışmayı "gizli kalmış Siyah bilim insanları"na bağlıyor; hücrelerin kaynağı ise Siyah bir hastaydı. İkisi aynı hikâyenin parçası.
Bilimin kendini düzeltmesi bu hikâyede de devreye girdi. Stanley Gartler 1967 tarihli bir derlemede ve 1968'de Nature'de, birbirinden bağımsız sanılan 18 insan hücre hattının genetik işaretlerinin aynı olduğunu, bunların HeLa ile bulaşmış olabileceğini gösterdi. Daha sonra Walter Nelson-Rees bulaşmış hatları belirlemek için yöntem geliştirdi. Bu kısmı yalnızca ikincil kaynaklardan aktarıyorum.
"Rıza" üç ayrı soru
Bu hikâyede "onam" tek bir kavramdan fazlası. Birincisi, tedaviye rıza: hasta, rahim ağzındaki tümör için radyum uygulanmasını kabul etti mi? Okuduğum kaynaklar bunu tartışmıyor. İkincisi, araştırma amaçlı bir müdahaleye rıza: bu, 1947'de Nürnberg'de yazılan ilkelerin asıl konusuydu (121. gün). Üçüncüsü, tedavi sırasında alınmış dokunun, hastanın bilgisi olmadan araştırmaya ve sonradan genetik bilgiye dönüşmesine rıza. Bu üçlü ayrımı ben yapıyorum; kaynaklar bunu bu sözlerle yazmıyor. Hopkins'in ifadesine göre 1951'de bu üçüncü soruyu sormak zorunlu değildi; bugün yasal ve etik tartışmanın merkezinde. Nürnberg ilkelerinin ABD'deki karşılığı da 1950'lerde zayıf kaldı: birçok araştırmacı bunları uygulanamaz buluyordu (Lederer).
Bedel ve sınırlılık: yalnızca bir yasa meselesi değil
Birincisi, bağlam. Johns Hopkins, o dönemde uygulamanın yasal olduğunu söylerken 50 yılı aşkın bir süre aileyle ilişkilerini gözden geçirdiğini ve "daha fazlasını yapabileceğini ve yapması gerektiğini" kabul ediyor. Carl Zimmer'in sitesindeki New York Times özetinde Lacks yoksul bir Siyah kadın olarak tanımlanıyor ve ailenin 62 yıl boyunca bu araştırmaların dışında bırakıldığı yazılıyor. Irk ve yoksulluğun tek tek payını bu kaynaklardan çıkaramıyorum; bunları bağlam olarak not ediyorum, nedensellik iddiası olarak değil.
İkincisi, aile. Aile hücre hattını 1973'te (NYT özetine göre, bir araştırmacının çocuklarından kan örneği istemesiyle) ya da 1975'te (ikincil bir kaynağın ana metnine göre) öğrendi; kamuoyu hücre hattının kaynağını 1976 martında Michael Rogers'ın Detroit Free Press ve Rolling Stone yazılarıyla öğrendi, ancak yazılar adı "Helen Lane" diye yanlış verdi. Çelişkili tarihleri fact-check kutusunda ayırdım.
Üçüncüsü, genom. Mart 2013'te Avrupa Moleküler Biyoloji Laboratuvarı'ndan araştırmacılar bir HeLa genom dizisini yayımladı; aileden kimsenin haberi yoktu. Aile itiraz etti, veri çekildi. Torunlarından Jeri Lacks Whye'in NYT'de aktarılan sözlerine göre ailenin ana kaygısı mahremiyetti: dizilemeden çocuklarına ve torunlarına dair bilgi çıkarılabilirdi (kavramsal özet). Ağustos 2013'te NIH ve aile bir anlaşma duyurdu: veri NIH'nin genotip-fenotip veri tabanında tutulacak, araştırmacılar başvuru yapıp yıllık rapor verecek, altı kişilik bir erişim kurulunda iki aile üyesi yer alacak. Anlaşma ticari ürünlerden aileye pay vermiyor. Mayo Clinic'ten biyoetikçi Richard Sharp NYT'de bunu tek seferlik bir çözüm olarak niteledi ve daha geniş bir politikaya ihtiyaç olduğunu söyledi (kavramsal özet).
Kalan
- Sürekli çoğalan insan hücre hattı fikri ve kültür yöntemleri
- Virüs çalışmalarında ve aşı denemelerinde kullanılan ortak hücre malzemesi
- Dokunun kime ait olduğu ve hastanın ne bilmesi gerektiği sorusu
Düşen ya da sınırlanan
- Tedavi sırasında alınan ek örnek için sormaya gerek olmadığı varsayımı
- Adı kısaltmanın donörü gizleyeceği varsayımı
- Genom verisinin yalnızca bir hücre hattına ait olduğu varsayımı
Hücre hattının yolu ile kimin neyi bildiği, aynı zaman çizgisinde. Üst sıra hücre hattında olanları, alt sıra Henrietta Lacks ve ailesinin durumunu gösterir. Kırmızı: haberi yoktu ya da bilgilendirilmedi; turuncu: kısmen ya da hatalı biçimde öğrenildi; yeşil: aileyle yapılmış anlaşma. 1973 ve 1975 arasındaki fark kaynaklara göre değişiyor, bu yüzden tek hücrede iki yıl birlikte yazıldı. Sütun başlıkları tarih aralığıdır, eşit zaman aralığı değildir.
Kendi laboratuvarımızdaki hücre hattına bakmak
Bu hikâyenin Türkiye'deki yansımasıyla ilgili doğrulanmış bir kaynak bulamadım; yerel bir bağ uydurmuyorum. Genel bir çıkarım yazabilirim: hücre hatlarıyla çalışan her laboratuvarın, hattın kökenini ve geçmişini sorması gerekir. Hem bilimsel güvenilirlik (Gartler'in gösterdiği bulaşma), hem de kaynağa dair etik bir hesaplaşma buna bağlı. Doku ve veri kullanımına ilişkin Türkiye'deki mevzuatı bu yazıda incelemedim.
1920'den bugüne
Neyin teyit edildiği, neyin çeliştiği
- Hopkins sayfası: Tanı ve biyopsi 1951, radyum tedavisi, yaşam kaybı 4 Ekim 1951 (31 yaşında), Gey'in hücrelerin 20-24 saatte bir bölündüğünü bulması, uygulamanın "kabul edilebilir ve yasal" sayılması, aileyle ilişkilerde "daha fazlasının yapılabileceği" ifadesi. Sayfa doğum tarihi, biyopsi günü ya da örneği alanın adını vermiyor.
- Doğum tarihi: 1 Ağustos 1920; bir ikincil kaynak bazı kayıtlarda 2 Ağustos yazıldığını not ediyor. "Loretta"dan "Henrietta"ya geçiş nedeni bilinmiyor.
- İlk başvuru: 29 Ocak 1951 bir ikincil kaynağın alıntıladığı bir kitap sayfasına dayanıyor (Skloot 2010); kitabı okumadım. Aynı kaynakta alıntılanan bir başka pasaj 1950'ye gönderme yapıyor; zaman çizgisi birbirini tam tutmuyor.
- Örnek tarihi: Bir ikincil kaynak "8 Şubat 1951" yazıyor; Britannica Kids "Şubat 1951", başka bir özet ise örneğin radyum işlemi sırasında alındığını söylüyor. Örneğin biyopsiden mi yoksa radyum işleminden mi geldiği kaynaklarda netleşmiyor; "tedavi sırasında" ifadesini kullandım.
- Yaşam kaybı sonrası ve mezar: Kısmi otopsi, Clover'da işaretsiz mezar ve 2010'daki mezar taşı ikincil bir kaynaktan (Wikipedia); birincil kayıtlara bakmadım.
- Tanı: 1951'de yassı epitel (epidermoid) karsinomu; ikincil kaynağa göre 1970'te yapılan bir yeniden değerlendirmede adenokarsinom olarak değiştirilmiş. Bu değişikliği birincil kaynakta görmedim.
- Gey 1952: Cancer Res 12:264-265, künye historyofmedicine.com girişinden. Rapor okunmadı; "neden bilinmiyordu" ifadesi o girişten.
- Ad: HeLa adının adın ve soyadın ilk ikişer harfinden geldiği iki kaynakta aynı. "Donörü gizlemek için" ifadesi tek bir kaynakta (Eppendorf özeti); kimin adlandırdığı kaynaklar arasında değişiyor (Gey, Gey ve Kubicek).
- Tuskegee: Scientific American makalesi nisan 1953 ve 26 Nisan 1954'ü, yaklaşık 400.000 tüpü ve Brown ile Gaillard'ın adlarını veriyor. Bir başka özet "1952'de HeLa Salk'a yardım etti" diyor; bu çelişkiyi çözmedim. Puck ve Marcus'un 1955 klonlaması yalnızca bir ikincil kaynakta geçiyor; metne almadım.
- Gartler: Natl Cancer Inst Monogr 1967;26:167-195 ve Nature 1968;217:750-751 (Wikipedia'daki Gartler sayfasından; birincil metinleri açmadım). Başka bir özet Gartler'in çalışmasını 1968'e, bir diğeri 1967'ye koyuyor. "1966" yılı doğrulanmadı. Nelson-Rees için yıl vermedim.
- Aile ne zaman öğrendi: NYT özeti 1973, ikincil bir kaynağın ana metni 1975 (aynı kaynağın dipnotunda 1973). Kamuoyuna açıklanma: Mart 1976, Michael Rogers (Detroit Free Press 21 Mart, Rolling Stone 25 Mart); "Helen Lane" adının kökeni belirsiz ve bir başka kaynak bu adın 1973'ten önceki bir yazışmada kullanıldığını söylüyor.
- 2013: Hudson ve Collins, Nature 2013;500:141 (yalnızca künye ve özet okundu). Anlaşmanın ayrıntıları Zimmer'in NYT özetinden; NIH'nin kendi haber sayfasını açamadım.
- Kapsam dışı: Hücre hattına dair sonraki hukuki davalar, 2010 tarihli kitabın etkisi, HPV ile ilişkisi ve hücre hattının bilimsel mirasının bütünü.
Elion, Hitchings ve 6-merkaptopürin (1951)
Hücrenin kendi yapı taşlarına benzeyen moleküllerin kanserde işe yarayabileceği görülmüştü (122. gün). 1951'de iki araştırmacı bu fikri sistemli biçimde yeni yapı taşları üzerinde denedi. Bu yaklaşım ne işe yaradı ve ilk hangi hastalık için denendi? Yarın tarihleri doğruladıktan sonra anlatacağım.
Yazarın notu: Bu yazıda hem hücre hattının bilimsel katkısını hem de bir kadının ve ailesinin dışarıda bırakılmasını aynı sayfada tuttum; birini ötekinin yerine geçecek biçimde anlatmadım. Kaynakların çeliştiği tarihlerde hüküm vermedim, aralığı ve kaynağı yazdım. Okumadığım künyeleri fact-check kutusunda işaretledim.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Johns Hopkins Medicine. "Honoring Henrietta" (hopkinsmedicine.org/henriettalacks), okundu.
- Hudson KL, Collins FS. Biospecimen policy: Family matters. Nature 2013;500:141 (yalnızca künye ve özet okundu).
- Zimmer C. A family consents to a medical gift, 62 years later. New York Times, 7 Ağustos 2013 (yazarın sitesindeki özet sayfası okundu).
- Gey GO, Coffman WD, Kubicek MT. Tissue culture studies of the proliferative capacity of cervical carcinoma and normal epithelium. Cancer Res 1952;12:264-265 (künye historyofmedicine.com; tam metin okunmadı).
- Scientific American. "Hidden Black Scientists Proved the Polio Vaccine Worked", Tuskegee HeLa üretimi (okundu).
- Lederer S. Onam normlarının tarihi üzerine NIH biyoetik ders sunumu, 2019 (okundu; ders sunumu, ikincil).
- Britannica Kids ve ASU Embryo Project, "HeLa Cell Line" maddeleri (okundu; ikincil).
- Skloot R. The Immortal Life of Henrietta Lacks. New York: Crown, 2010 (okunmadı; bilgiler ikincil aktarımlardan).
- Mukherjee S. İmparatorluğun Kralı / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bu yazı için ayrıca doğrulanmadı.)
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 126. günüdür ve 1951'de Henrietta Lacks'in hücrelerinden HeLa hattının doğuşunu tarihî bir olay olarak anlatır. Tarihî-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca ikincil kaynağa dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
