Kobalt Bombası: Radyumun Yerini Alan Işın Kaynağı ve Adındaki Gürültü (1951-1954)
Bu Makalede
Kobalt Bombası: Radyumun Yerini Alan Işın Kaynağı ve Adındaki Gürültü (1951-1954)
Dün bir ilaç, hücrenin yapı taşını taklit ederek çocuk lösemisinde remisyon sağlamıştı. Aynı yıllarda radyoterapide de bir şey değişiyordu: ışının kaynağı. 92. günde röntgen tüpünü, 94. günde radyumu görmüştük. Şimdi bir cihaz sahneye çıkıyor ve basın ona "bomba" diyor. Adın nereden geldiğini kaynaklar açıkça söylemiyor; ışının tedavide neyi değiştirdiğini ise söylüyor. Bu yazıda ikisini de ayırarak anlatıyorum, çünkü "ilk" sorusunun da tek bir cevabı yok.
Bir fizikçi, bir makine atölyesi
Harold Johns, 1945'te Saskatchewan Üniversitesi'nde Kanada'nın ilk tam zamanlı kanser fizikçisi olarak göreve başladı (Saskatchewan Ansiklopedisi'ne göre). Üniversite 1949'da betatronla ilk hastasını tedavi etmişti (29 Mart 1949); kobalt fikri bu yıllarda yanına eklendi. Johns'un Chalk River Laboratuvarı'nda kobalt-60 kaynağından 1946'da haberdar olduğu söyleniyor; Temmuz 1949'da yaklaşık 1.000 küri kobalt-60 istediği başka bir kaynakta geçiyor.
Kobalt-60, doğal kobalt-59'un Chalk River'daki NRX reaktöründe nötronla ışınlanmasıyla elde ediliyordu. Cihazın gövdesini Saskatoon'daki Acme Machine and Electric şirketinden John MacKay yaptı. Sylvia Fedoruk, hasta ışınlanmadan önce cihazın dozunu hesaplanabilir hale getirmek için kalibrasyon yaptı.
On bir haftalık kalibrasyon
Saskatchewan Ansiklopedisi'ne göre cihaz 17 Ağustos 1951'de University Hospital'ın kanser kanadına kuruldu. Yaklaşık 0,9 ton ağırlığındaydı; kaynak 2,5 santimetre çapında ve 1,25 santimetre kalınlığında, yaklaşık 1.000 küri gücündeydi. Saskatchewan Üniversitesi'nin sergisine göre çelik kılıflı kurşun bir silindir tavan taşıyıcısından sarkıyor; ışın bir tedavi konisinden tümöre iniyor, kurşun çubuklardan oluşan bir kolimatör ışın alanını tümöre göre büyütüp küçültüyordu. Kolimatörü MacKay ile Johns tasarladı.
Üniversitenin zaman çizelgesine göre ilk hasta, 11 haftalık kalibrasyondan sonra 8 Kasım 1951'de tedavi edildi: ileri evre rahim ağzı karsinomlu bir kadın. Yaşı bir kaynakta 43, başka bir kaynakta 40; sağkalımı bir kaynakta "47 yıl daha", başka birinde "90 yaşına kadar". Bu yazıda tek bir rakam seçmiyorum. Rahim ağzı kanseri yine sahnede: 93. günde Wertheim'ın ameliyatını, 94. günde radyumun ilk kullanımını görmüştük; 126. günde aynı yıl bir rahim ağzı örneği HeLa'ya dönüşüyordu.
Aynı sonbahar, iki şehir
Aynı güz Ontario'da başka bir cihaz hazırlanıyordu. Western News'teki yazıya göre kobalt-60 kaynağı 16 Ekim 1951'de Victoria Hospital'a yerleştirildi; Ulusal Araştırma Konseyi personeli kaynağı önceden kalibre etmişti. İlk kanser tedavisi 27 Ekim 1951'de, Ivan Smith'in klinik yönetiminde yapıldı. Bu cihaz Kanada Atom Enerjisi Ltd. ile Eldorado Mining Company'nin çalışmasıydı ve aynı yazıya göre "Eldorado Kobalt Bombası" diye anılıyordu.
Buradan ilk "ilk" sorusu çıkıyor: kobalt-60 ile ilk tedavi London'da 27 Ekim'de, Saskatoon'da 8 Kasım'da yapıldı. Saskatchewan Üniversitesi ise kendi cihazını "dünyanın ilk kalibre edilmiş kobalt-60 cihazı" olarak sunuyor. Western News, Johns'u kobalt makinelerinin "mucidi" diye anarken Saskatoon'un ilk tedavisinin London'dan sonra geldiğini de not ediyor. Bu yüzden "ilk" ifadelerini sınırlıyorum: kayıtlara geçen ilk tedavi London'da, ilk 11 hafta kalibre edilen cihaz iddiası Saskatoon'da. İki grubun ilişkisi de kaynaklarda farklı anlatılıyor; ayrıntı fact-check kutusunda.
Basındaki çekişme de kayıtta. Saskatoon Star-Phoenix gazetesi "The Cobalt 'Bomb'" başlıklı bir başyazıyla, London Free Press'in "dünyanın ilk kobalt bombası" iddiasına yanıt vermişti. Başyazının tarihi kaynakta iki ayrı yerde çelişiyor (7 Mart ve 7 Kasım 1951); cihazlar Ağustos-Ekim 1951'de kurulduğu için Mart olamayacağını, Kasım olduğunu düşünüyorum.
Deri yerine tümör
Radyum cihazlarının sorunu, Johns ve ekibinin 1951 tarihli Nature yazısında şöyle özetleniyor: küçük radyum kaynakları az ışın verir; yeterli doz hızı için kaynağı tümöre birkaç santimetre yaklaştırmak gerekir, o zaman deri tümörden çok doz alır ve doz derinlikle hızla düşer. Aynı yazı "1.000 küri kobalt-60 cihazları" başlığını taşıyor. Güçlü ve yüksek enerjili kaynak, hastadan uzağa konabilir; doz derine ulaşırken deri görece korunur. Bu korunma ayrıntısını Toronto Üniversitesi dergisinin bir fotoğraf altı yazısından ve genel radyasyon fiziği bilgisinden alıyorum; ilk makalenin gövdesini okumadım.
Kobalt-60 iki gama ışını yayar (1,17 ve 1,33 MeV; ortalama yaklaşık 1,25 MeV). Önceki röntgen tüpleri 50-150 keV aralığındaydı ve yalnızca yüzeysel tümörleri tedavi edebiliyordu. Radyum güçlü ama kıttı: ikincil bir kaynağa göre 1937'de gramı 25.000 dolardı ve teleterapi için dünyada yaklaşık 50 gram vardı. Kobalt, tümöre ulaşan doz hızını ve derinliğini radyumun kıtlığına bağlı olmaktan çıkardı.
Adı neden "bomba"?
Okuduğum hiçbir kaynak adın neden verildiğini açıklamıyor. Bilinenler şunlar: London Free Press 1951'de "dünyanın ilk kobalt bombası"ndan söz etti; Saskatoon gazetesi buna başyazıyla yanıt verdi; Maclean's dergisi 1952'de "The Atom Bomb That Saves Lives" başlıklı yazıyı yayımladı. Aynı yıllarda başka bir "kobalt bombası" fikri de dolaşıyordu: Leo Szilard 26 Şubat 1950'de bir radyo programında kıyamet silahı kavramını anlatmıştı (ikincil kaynağa göre; Szilard böyle bir silahın yapılmasını önermiyordu). İki kullanım arasında bağ kuran bir kaynak bulamadım. Bağ olabileceğini düşünüyorum, ama bu bir çıkarım.
Adın taşıdığı mecaz, serinin dil kuralıyla çelişir; yalnızca tarihî ad olarak, tırnak içinde kullanıyorum. Stuart Houston ile Sylvia Fedoruk sonradan cihazı "kılıç değil, saban demiri" diye tarif etti (Saskatchewan Üniversitesi sergisi).
Üçüncü hikâye: Grimmett
Ontario ve Saskatoon'dan bağımsız bir üçüncü hikâye Houston'da. İngiliz tıbbi fizikçi Leonard Grimmett, M.D. Anderson'a gelmişti. Peter Almond'un Grimmett biyografisinin özetine göre Grimmett, 1950'de bir kobalt-60 cihazının tasarımını yayımlayan ilk kişi olabilir; Almond ayrıca 1946'da J. S. Mitchell'in makalesinin kobalt çağını başlattığını savunuyor. Grimmett 27 Mayıs 1951'de, 49 yaşında kalp krizinden yaşamını yitirdi; cihazın yapımı henüz bitmeden. Cihaz Eylül 1953'te Tennessee'den Houston'a polis eşliğinde taşındı; ilk hastalar 22 Şubat 1954'te tedavi edildi (M.D. Anderson'ın kendi tarih sayfası). Kobalt Kanada'da 800 küriye ışınlanmıştı.
R. Lee Clark'ın görüşü, ilk fikir ve tasarımın Grimmett ile Gilbert Fletcher'a ait olduğuydu; Kanada ise sonradan "ilk" olduğunu söyledi. Bu çatışmayı çözmüyorum: tasarımı kimin ilk yayımladığı, ilk hastayı kimin tedavi ettiği ve ilk kalibre edilmiş cihazı kimin kurduğu üç ayrı sorudur ve her birinin cevabı farklı bir yere işaret ediyor.
Bedel ve sınırlılık: kaynak tükenir, kanıt eksik kalır
Birincisi, kaynağın kendisi. Kobalt-60'ın yarı ömrü 5,27 yıldır; kaynaklar yaklaşık beş yılda bir değiştirilmek zorundadır, radyoaktif atık oluşur, cihazlar pahalıdır ve uzman desteği ister (ikincil kaynağa göre). Houston'da cihazın tasarımcısı yaşamını yitirmişti ve cihazı hiç çalışırken görmedi.
İkincisi, kanıt. Saskatoon cihazı 21 yılda 6.728 hasta tedavi etti, ama kaynaklar bu hastaların sonuçlarını vermiyor. Saskatchewan Üniversitesi'nin sergisi rahim ağzı kanserinde kür oranının yaklaşık yüzde 25'ten yüzde 75'e çıktığını yazıyor; bunu bağımsız bir kaynakla doğrulayamadım ve tek bir cihaza atfetmiyorum, çünkü aynı yıllarda evreleme, cerrahi ve bakım da değişti. İlk hastanın uzun yaşaması etkileyici bir öykü, kanıt değil.
Üçüncüsü, yerini alan teknoloji. Doğrusal hızlandırıcılar radyoaktif atık olmadan daha yüksek enerjili ışın üretiyor ve kobalt cihazlarının yerini kısmen aldı; yine de kobalt cihazları güvenilir ve bakımı basit olduğu için yaygın kullanımda (ikincil kaynağa göre).
Kalan
- Hastadan uzağa konan, derine ulaşan megavolt düzeyinde ışın
- Kalibrasyondan sonra doz verme alışkanlığı
- Bugün de kullanılan kobalt-60 cihazları
Düşen ya da sınırlanan
- Radyumun teleterapideki yeri
- Derin tümör için yalnızca düşük enerjili röntgen tüpü
- İlk tedaviyi tek bir kişiye ya da şehre bağlama alışkanlığı
1951 sonbaharında kobalt-60 cihazlarında kurulumdan ilk tedaviye geçen süre. Çubukların uzunluğu gün sayısıyla orantılıdır. Saskatoon için kurulum 17 Ağustos, ilk hasta 8 Kasım 1951 (Saskatchewan Ansiklopedisi ve Üniversite zaman çizelgesi); London için kaynak 16 Ekim'de yerleştirildi, ilk tedavi 27 Ekim'de yapıldı (Western News). London kaynağı önceden kalibre edilmişti; Saskatoon kalibrasyonu 11 hafta sürdü. Bu fark, London'ın daha geç kurulduğu halde nasıl daha önce tedavi yaptığını açıklayabilir; bu bir çıkarım. Houston'ın kurulum günü kaynaklarda yok, çubuğa alınmadı.
Çapa'da kobalt
Türkiye'ye ilk kobalt teleterapi cihazının ne zaman geldiğine dair doğrulanmış bir kaynak bulamadım. Türk Onkoloji Dergisi'nde yayımlanmış iki radyoterapi tarihi metni kobalt-60 kaynaklı bir sonradan yüklemeli cihazdan söz ediyor: biri bunu Çapa'da 1964'te, "dünyada üçüncü olarak" kurulduğunu söylüyor; diğeri 1960'ların sonunda hizmete girdiğini yazıyor. İkisi birbirini tutmuyor ve ikisi de teleterapi "bombası" değil, brakiterapi cihazı. Metinlerin başlık ve yazar bilgisine siteye erişim kısıtlı olduğu için ulaşamadım. Genel çıkarım (kaynak değil): kobalt-60 kaynaklı cihazlar bugün de birçok ülkede kullanılıyor; hasta açısından belirleyici olan, cihazın adından çok planlamanın ve kalibrasyonun denetimi.
1946'dan bugüne
Neyin teyit edildiği, neyin çeliştiği
- Johns'un kobalt fikri: ASTRO yazısı 1946'da Chalk River toplantısında öğrendiğini, Saskatchewan Ansiklopedisi Temmuz 1949'da yaklaşık 1.000 küri istediğini, Wikipedia (ikincil) Ulusal Araştırma Konseyi'nden 1949'da kobalt-60 istediğini yazıyor. Bunları birleştiren bir tek tarih yok; iki ayrı olay olabilirler.
- Saskatoon ilk hasta: 8 Kasım 1951 (Saskatchewan Ansiklopedisi ve Üniversite zaman çizelgesi); Toronto Üniversitesi dergisindeki bir okur yorumu 11 Kasım diyor, doğrulanmamış. Üniversite haberleri yalnızca "Kasım 1951" diyor. Hastanın yaşı 43 (Üniversite) veya 40 (Ansiklopedi); sağkalım "47 yıl daha" veya "90 yaşına kadar".
- London ilk tedavi: 27 Ekim 1951 (Western News, Wikipedia). Hastane adı Western News'te Victoria Hospital; Wikipedia ise London'daki bir çocuk hastanesini veriyor; çözmedim. Eldorado A modeli, Roy Errington ve Donald Green gibi ayrıntılar yalnızca bir okur yorumunda; doğrulanmadı.
- "İlk" sırası: Western News London'ı dünyanın ilk kobalt-60 tedavisi sayıyor, ama Johns'u "mucit" olarak anıyor. Saskatchewan Üniversitesi ilk kalibre cihaz iddiasını koruyor. İkisini de aktardım, hüküm vermedim.
- Başyazı tarihi: Star-Phoenix "The Cobalt 'Bomb'" yazısı aynı sayfada hem 7 Mart hem 7 Kasım 1951 olarak veriliyor. Kasım'ı tercih etmem bir çıkarım.
- "Bomba" adı: Hiçbir kaynak sebebini söylemiyor. Üniversite zaman çizelgesi Maclean's'in daha önceki kullanımları devraldığını söylüyor; Toronto Üniversitesi dergisi adı Maclean's'e atfediyor; Wikipedia 1952'de "şaka yollu" dendiğini yazıyor. Kaynaklar birbirini tutmuyor. Szilard bağlantısı benim çıkarımım; Szilard tarihi (26 Şubat 1950) ikincil kaynak.
- Grimmett: "1950'de tasarımı yayımlayan ilk kişi" ifadesi Almond'a atfedilen bir özetten (Brad Roth'un Medium yazısı); kitabı okumadım. Yaşam kaybının tarihi (27 Mayıs 1951, 49 yaş) M.D. Anderson sayfasından. Grimmett'in M.D. Anderson'a geliş yılı 1948 (özet) ve 1949 (kurum sayfası) olarak çelişiyor.
- İki grubun ilişkisi: ASTRO yazısı Johns'un grubunun London'daki meslektaşlarla birlikte prototip yaptığını söylüyor; Wikipedia (ikincil) iki grubun ayrı cihazlar tasarlayıp yaptığını yazıyor, hangisinin önce yapıldığını söylemiyor.
- Houston: Cihazın Eylül 1953'te Tennessee'den taşındığı ve 22 Şubat 1954'te ilk hastaların tedavi edildiği M.D. Anderson'ın kendi sayfasından; kurulum günü yok.
- Cihaz ayrıntıları: 0,9 ton, 2,5 cm çap, yaklaşık 1.000 küri: Saskatchewan Ansiklopedisi. Kolimatör: Üniversite sergisi. Nature makalesinin yalnızca özet sayfasını okudum.
- Kür oranı iddiası: "Yüzde 25'ten yüzde 75'e" yalnızca Üniversite sergisinde; dayanağı belli değil, metne bir bulgu olarak almadım.
- Radyum fiyatı ve miktarı: Wikipedia'dan (ikincil); birincil kaynakta görmedim.
- Türkiye: İki metnin kimliği (başlık, yazar) doğrulanamadı; tarihler (1964; 1960'ların sonu) çelişiyor.
DNA'nın Şifresi (1953)
Şimdiye kadar hücrenin yapı taşlarını (127. gün), kalıtım ve kanser fikrini (98. gün) ve ışının kaynağını gördük. 1953'te tek sayfalık bir makale, bu zincirin ortasındaki bir molekülün yapısını önerdi. Kimler önerdi, Rosalind Franklin'in verileri bu öyküde nasıl bir yer tuttu ve bunun kansere bağı ne? Yarın tarihleri ve kayıtları doğruladıktan sonra anlatacağım.
Yazarın notu: "Bomba" adı bu yazının en gürültülü kısmı; ama anlattığı tek bir şey var: bir kaynağın değişmesi. Kayıtların birbirini tutmadığı yerlerde, kimin ilk olduğunu söylemek yerine soruyu üçe ayırdım: ilk tasarım, ilk tedavi, ilk kalibre cihaz. Okumadığım yayınları fact-check kutusunda ve kaynakçada işaretledim.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Johns HE, Bates LM, Epp ER ve ark. 1,000-Curie Cobalt-60 Units for Radiation Therapy. Nature 1951;168:1035-1036 (yalnızca özet sayfası okundu).
- Saskatchewan Üniversitesi. "Cobalt-60" sergisi ve zaman çizelgesi (cobalt60.usask.ca; okundu; kurumsal ve ikincil).
- Encyclopedia of Saskatchewan. "High-Energy Cancer Treatment" maddesi (esask.uregina.ca; okundu; ikincil).
- Battista J. Cobalt-60 celebrates 60 years. Western News, 2011 (okundu; ikincil).
- University of Toronto Magazine. "This 'Bomber' Actually Saved Countless Lives" (okundu; ikincil).
- M.D. Anderson Cancer Center. The Legacy of R. Lee Clark: Gilbert Fletcher and Radiotherapy (okundu; kurum sayfası).
- Almond PR. Cobalt Blues: The Story of Leonard Grimmett. Springer, 2012 (kitap okunmadı; özeti Brad Roth'un Medium yazısından, yalnızca ikincil).
- Türk Onkoloji Dergisi içinde iki radyoterapi tarihi metni (onkder.org, pdf.php?id=973 ve id=826; kısmen okundu; başlık ve yazar doğrulanamadı).
- Mukherjee S. İmparatorluğun Kralı / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bu yazı için ayrıca doğrulanmadı.)
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 128. günüdür ve 1951 dolayında kobalt-60 teleterapi cihazlarının ortaya çıkışını tarihî bir olay olarak anlatır. Tarihî-popüler içeriktir; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Sağlığınızla ilgili kararlar için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca ikincil kaynağa dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
