Lynch-ის სინდრომი – კიბოს გენეტიკის მამის მოკლე ისტორია

Lynch-ის სინდრომი სხვადასხვა კიბოს გამომწვევი მემკვიდრეობითი სინდრომია.

Lynch-ის სინდრომთან ყველაზე ხშირად კოლორექტული (მსხვილი ნაწლავი = კოლონი და სწორი ნაწლავი) კიბოა დაკავშირებული, თუმცა ის პაციენტებს წვრილი ნაწლავის, კუჭის, სანაღვლე გზების, საშვილოსნოს, საკვერცხის, შარდსაწვეთისა და თირკმლის მენჯის კიბოებისადმიც განაწყობს.

Lynch-ის სინდრომს DNA-ის არასწორი შეწყვილების რეპარაციაზე (MMR) პასუხისმგებელი 4 გენიდან (MLH1, MSH2, MSH6 ან PMS2) 1-ში არსებული ჩანასახოვანი ხაზის (მემკვიდრეობითი) მუტაცია იწვევს.

Lynch-ის სინდრომი აუტოსომურ-დომინანტური (დომინანტური) მემკვიდრეობითი დაავადებაა. სხვა სიტყვებით, ის სქესის განმსაზღვრელი ქრომოსომების გარდა სხვა ქრომოსომებში დაზიანებების შედეგად ვითარდება. დაზიანებული გენის მქონე პირებს კიბოს განვითარების მაღალი რისკი აქვთ, თუმცა Lynch-ის სინდრომთან დაკავშირებული დაზიანებული გენების მქონე ყველა ადამიანს კიბო არ უვითარდება.

ზემოთ მოცემულ სურათზე, Lynch-ის სინდრომის მქონე პირის სანიმუშო გენეალოგიური ხეა ნაჩვენები. Lynch-ის სინდრომის მქონე დედის ან მამის შვილებში ამ სინდრომის არსებობის რისკი 50%-ია.

აშშ-ის კიბოს ეროვნული ყოვლისმომცველი ქსელის (US-NCCN) სახელმძღვანელოები Lynch-ის სინდრომის გამოსავლენად გენეტიკურ სკრინინგს ურჩევს კოლორექტული და ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს) კიბოს მქონე ყველა პაციენტს, დიაგნოზის ასაკის მიუხედავად. ასევე რეკომენდებულია MMR-ის დეფიციტზე სიმსივნის სკრინინგის განხილვა ცხიმოვანი ჯირკვლის ნეოპლაზიების, წვრილი ნაწლავის, კუჭის, პანკრეასის, სანაღვლე გზების, ტვინის, შარდის ბუშტის, უროთელური და ადრენოკორტიკული კიბოების დროს.

Lynch-ის სინდრომის სახელის ისტორია

Lynch-ის სინდრომის სახელი დოქტორ Henry T. Lynch-ს უკავშირდება. დოქტორი Lynch 1928 წელს აშშ-ში, მასაჩუსეტსის შტატის ქალაქ ლორენსში დაიბადა. 

მეორე მსოფლიო ომის დროს დოქტორი Lynch აშშ-ის საზღვაო ძალებში, წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, არტილერისტად მსახურობდა. ომიდან დაბრუნების შემდეგ საშუალო სკოლა დაამთავრა და „Hammerin' Hank“-ის სახელით პროფესიონალ მოკრივედ გამოდიოდა.

საბოლოოდ დოქტორმა Lynch-მა განათლების გასაგრძელებლად კრივი მიატოვა. ოკლაჰომის უნივერსიტეტში ბაკალავრის, დენვერის უნივერსიტეტში კლინიკური ფსიქოლოგიის მაგისტრის ხარისხი მიიღო, ხოლო გალვესტონის ტეხასის უნივერსიტეტში მედიცინის დოქტორის დიპლომი მოიპოვა. 

1962 წელს ნებრასკის შტატის ომაჰაში, Creighton-ის უნივერსიტეტში, შინაგანი მედიცინის სპეციალიზაციისას დოქტორი Lynch შეხვდა მდგომარეობას, რომელიც შემდგომ მის სახელს ატარებდა.

დოქტორმა Lynch-მა შეიტყო, რომ ალკოჰოლის აღკვეთის გამო ჰოსპიტალიზებული პაციენტის ოჯახში კოლორექტული და ენდომეტრიუმის კიბოს ისტორია იყო. ამ ოჯახში მან კიბოს დიაგნოზის მქონე სულ მცირე 21 წევრი გამოავლინა.

დოქტორმა Lynch-მა ოჯახს ნებრასკის აღსანიშნავად „ოჯახი N“ უწოდა. იმავე პერიოდში დოქტორი Margery Shaw მიჩიგანში მსგავს „ოჯახ M“-ს შეხვდა. დოქტორებმა Lynch-მა და Shaw-მ 1966 წელს ორივე ოჯახის შესახებ სამეცნიერო სტატია გამოაქვეყნეს. 

დოქტორმა Lynch-მა 1967 და 1971 წლებში სხვა მსგავსი ოჯახების დეტალური მონაცემები გამოაქვეყნა. ის ეყრდნობოდა დოქტორ Aldred Scott Warthin-ის წინა კვლევებს. 1800-იანი წლების ბოლოსა და 1900-იანი წლების დასაწყისში დოქტორმა Warthin-მა კიბოს ისტორიის მქონე ოჯახი „ოჯახი G“-დ აღწერა. 

დოქტორმა Lynch-მა თავდაპირველად ამ ოჯახს კიბოსადმი მიდრეკილების გამო „კიბოს ოჯახის სინდრომი“ უწოდა. მოგვიანებით მან შემოიღო ტერმინი „მემკვიდრეობითი არაპოლიპოზური კოლორექტული კიბო“, რომელიც დღემდე მიღებულ სახელწოდებად რჩება. 

შემდეგ ამ მოვლენის გენეტიკური საფუძვლები დაადგინეს და დოქტორმა C. Richard Boland-მა ტერმინი „Lynch-ის სინდრომი“ გამოიყენა. ის MMR გენებში germline (მემკვიდრეობითი) მუტაციების მქონე ოჯახებს აღწერდა.

დოქტორმა Lynch-მა კარიერა Creighton-ის უნივერსიტეტში გაატარა, თუმცა ცნობილი იყო ექიმად, რომელიც პაციენტებთან და მათ ოჯახებთან დიდ დროს ატარებდა მათ სახლებში და საზოგადოების საინფორმაციო შეხვედრებზე. ამ კარიერამ მას „კიბოს გენეტიკის მამის“ სახელი მოუტანა. დოქტორი Lynch 2019 წელს, 91 წლის ასაკში გარდაიცვალა.