პირადი და ჩვენი პლანეტის ჯანმრთელობა — მცენარეული კვების როლი

გაგიკვირდებოდათ, რომ გითხრათ, ჩვენს პირად ჯანმრთელობასა და პლანეტის ჯანმრთელობას შორის კავშირი არსებობს? ცხოველური პროდუქტების მოხმარების ზრდა და გარემოზე მისი უარყოფითი გავლენა კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლაში მნიშვნელოვანი ფაქტორია. ახალი, საყურადღებო კვლევის მიხედვით, მდგრად კვებაზე გადასვლა ცხოველური ცილის წყაროების შემცირებასა და მცენარეული საკვების მოხმარების ზრდას მოითხოვს. ეს ცვლილებები ქრონიკული დაავადებების რისკის შემცირებით პირად ჯანმრთელობას გააუმჯობესებს და ამავე დროს ჩვენი პლანეტა დედამიწის ჯანმრთელობასაც შეუწყობს ხელს.

არასწორი კვება — ქრონიკული დაავადებებიდან გლობალურ დათბობამდე

მსოფლიოში კაცობრიობა ერთდროულად ებრძვის არასწორი კვებით გამოწვეულ ქრონიკულ დაავადებებსა და კლიმატის ცვლილების შედეგებს. არსებული მონაცემები ნათლად აჩვენებს, რომ კვების რაციონის შეცვლისა და ჯანმრთელობისთვის სასარგებლო კვებაზე ყურადღების გამახვილების დრო დადგა.

ცხოველური ცილის მოხმარების ზრდა მეცხოველეობის სექტორის კიდევ უფრო გაფართოებას იწვევს. მსოფლიოში 50 წლის წინანდელთან შედარებით სამჯერ მეტი ხორცი და ორჯერ მეტი რძე იწარმოება. ეს მოთხოვნა იწვევს სასოფლო-სამეურნეოდ გამოსადეგი ეკოსისტემების განადგურებას შინაური ცხოველების საძოვრებისთვის და ცხოველთა საკვების წარმოების ზრდას. ცხოველური პროდუქტები და მათი მიწოდების ჯაჭვი ხელს უწყობს ისეთი სათბურის აირების ემისიას, როგორიცაა ნახშირორჟანგი, მეთანი და აზოტის ოქსიდები.

მეცხოველეობის სექტორი ატმოსფეროში მეთანის 50%-სა და აზოტის ოქსიდების 60%-ს წარმოქმნის. ნახშირორჟანგის გლობალურ დათბობაზე გავლენასთან შედარებით, მეთანი 25-ჯერ, ხოლო აზოტის ოქსიდები 298-ჯერ უფრო ძლიერია. გლობალური დათბობის პოტენციალი (GWP) აჩვენებს, რამდენად შეუძლია სათბურის აირს ატმოსფეროში გამოყოფისას სითბოს შეკავება ნახშირორჟანგის მიერ გამოწვეული დათბობის ეფექტთან შედარებით. ნახშირორჟანგის GWP მნიშვნელობა 1-ად არის განსაზღვრული. სხვა სათბურის აირების GWP დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად ეფექტურად აკავებენ ისინი სითბოს და რამდენ ხანს რჩებიან ატმოსფეროში.

კლიმატის ცვლილებასთან ბრძოლის დრო მცირდება. 2016 წლის პარიზის შეთანხმება მიზნად ისახავდა გლობალური დათბობის შეზღუდვას ინდუსტრიამდელ პერიოდთან შედარებით 2°C-ზე ნაკლებ მატებამდე, იდეალურად — 1,5°C-მდე. ეს შეთანხმება კლიმატის ცვლილების საკითხში საერთაშორისო დონეზე იურიდიულად სავალდებულოა. გაეროს კლიმატის ცვლილების კონფერენციამ კლიმატის ცვლილება გლობალურ საგანგებო მდგომარეობად აღიარა. გარდა ამისა, ამერიკის სამედიცინო ასოციაციამ (AMA) კლიმატის ცვლილებას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კრიზისი უწოდა.

EAT-Lancet-ის კომისიის თანახმად, 2050 წლისთვის ჯანსაღ და მდგრად კვებაზე გადასვლა მოითხოვს წითელი ხორცის გლობალური მოხმარების განახევრებასა და თხილის, ხილის, ბოსტნეულისა და პარკოსნების მოხმარების გაორმაგებას. ეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯია სათბურის აირების ემისიაში მეცხოველეობის წვლილის შესამცირებლად და გლობალური ტემპერატურის ზრდის შესაზღუდად. წიაღისეული საწვავის ემისიებიც რომ აღმოიფხვრას, მხოლოდ გლობალური სასურსათო სისტემიდან გამოყოფილი აირები პარიზის შეთანხმების მიზნების მიღწევას შეუძლებელს ხდის. ამ მიზნების მისაღწევად კლიმატის ცვლილების მთავრობათაშორისი პანელი მდგრად, მცენარეულ კვებაზე გადასვლისთვის დიდ ცვლილებებს გვთავაზობს.

კვების წესი, როგორც ქრონიკული დაავადებების მთავარი მიზეზი

კვებითი არჩევანი ქრონიკული დაავადებების უმთავრესი მიზეზია. მრავალ კვლევაში მცენარეული კვება დაკავშირებული იყო ისეთი ქრონიკული დაავადებების სიხშირის შემცირებასთან, როგორიცაა სიმსუქნე, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, დიაბეტი, თირკმლის ქრონიკული დაავადება და კიბო. იგი ასევე დაკავშირებული იყო Covid-19-ით დაავადების ნაკლებ რისკსა და უფრო მსუბუქ მიმდინარეობასთან. ისტორიული მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ სამრეწველო მეცხოველეობის მიმდინარე პრაქტიკამ მომავალში პანდემიების წარმოქმნა შეიძლება გამოიწვიოს.

ნახშირორჟანგის ეკვივალენტი (CO2eq) ერთეულია, რომელიც სათბურის აირის გლობალური დათბობის პოტენციალს ნახშირორჟანგის ერთეულებში ზომავს. პარკოსნებისა და სოიის მსგავსი მცენარეული ცილები 28 g მშრალ ულუფაზე 1 CO2eq-ზე ნაკლებს წარმოქმნის, იმავე წონაზე საქონლის ხორცი 1200 CO2eq-ს, ხოლო ღორის ხორცი 200 CO2eq-ს შეესაბამება. შედეგად, ცხოველური საკვებით გამოწვეული სათბურის აირების გლობალური ემისია ორჯერ მეტია, ვიდრე მცენარეული საკვებით გამოწვეული, და ცხოველური საკვების წარმოება, ცხოველთა საკვების ჩათვლით, სურსათის წარმოებასთან დაკავშირებული სათბურის აირების ემისიის 57%-ზეა პასუხისმგებელი; მხოლოდ 29% მოდის მცენარეულ საკვებზე. შესაბამისად, კვების სტანდარტულ რეკომენდაციებთან თავსებად უფრო მცენარეულ რაციონზე გადასვლამ 2050 წელს გლობალური სიკვდილიანობა შეიძლება 6%-დან 10%-მდე, ხოლო სურსათთან დაკავშირებული სათბურის აირების ემისია 29%-დან 70%-მდე შეამციროს.

ეროვნულ სახელმძღვანელოებს თავიანთ რეკომენდაციებში საკვების არჩევანის გარემოზე გავლენის გათვალისწინებაც შეუძლიათ. ბოლო კვლევაში 83 ქვეყნის ეროვნული კვების სახელმძღვანელოები შეაფასეს და აღმოჩნდა, რომ მხოლოდ 45%, რომელიც მსოფლიოს მოსახლეობის დაახლოებით 17%-ს მოიცავს, შეესაბამებოდა გარემოსდაცვით მდგრადობას. ნაკლები ხორცის შემცველი კვების მოდელების მიღებამ ნაადრევი სიკვდილის მაჩვენებლები შეიძლება მნიშვნელოვნად შეამციროს, მაგალითად, ფლექსიტარიანული კვებისას — 19%-ით. ეს მტკიცებულებები სახელმწიფოთა მიერ უფრო ჯანსაღი და ეკოლოგიური კვების პროგრამებში ინვესტირების დამაჯერებელი მიზეზებია.

მეცხოველეობის, კვებისა და ფარმაცევტულ სექტორებში მოქმედმა კომპანიებმა ჯანსაღი კვების ცვლილებების შეთავაზებას შეიძლება თავი აარიდონ, რადგან ეს ცვლილებები მათ ინტერესებს არ შეესაბამებოდეს. ამ შემთხვევაში სამედიცინო პროფესიონალებს მნიშვნელოვანი როლი აქვთ მსოფლიოს ჯანმრთელობის დასაცავი ზომების ადვოკატირებასა და კანონების მხარდაჭერაში. ჯანდაცვის მუშაკები ვალდებული არიან, მიაწოდონ ინფორმაცია და რჩევები ჯანსაღი კვების ცვლილებებზე, რომლებიც პაციენტების, ოჯახებისა და ფართო თემების ცხოვრებაზე შეიძლება მოქმედებდეს. ეს მომავალი თაობებისა და ჩვენი პლანეტის ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანი პასუხისმგებლობაა.