Fərdi sağlamlıq və planetimizin sağlamlığı – Bitki mənşəli qidalanmanın rolu

Fərdi sağlamlığımızla planetin sağlamlığı arasında əlaqə olduğunu desək, təəccüblənərdinizmi? Heyvan mənşəli məhsulların istehlakının artması və bunun ətraf mühitə mənfi təsirləri iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə mühüm amildir. Yeni və diqqətçəkən bir araşdırmaya görə, davamlı qidalanma rejimlərinə keçid heyvan mənşəli zülal mənbələrinin azaldılmasını və bitki mənşəli qidaların istehlakının artırılmasını tələb edir. Bu dəyişikliklər xroniki xəstəliklərin riskini azaldaraq şəxsi sağlamlığı yaxşılaşdıracaq və eyni zamanda Yer planetimizin sağlamlığına da töhfə verəcək.

Pis qidalanma – Xroniki xəstəliklərdən qlobal istiləşməyə

Dünyada bəşəriyyət bir tərəfdən pis qidalanmanın gətirdiyi xroniki xəstəliklərlə, digər tərəfdən isə iqlim dəyişikliyinin təsirləri ilə mübarizə aparır. Mövcud məlumatlara baxdıqda, qidalanma rejimini dəyişdirməyin və sağlamlıq üçün faydalı olana diqqət yetirməyin vaxtının çatdığı çox aydındır.

Heyvan mənşəli zülal istehlakının artması heyvandarlıq sektorunun daha da böyüməsinə səbəb olur. Qlobal miqyasda 50 il əvvəllə müqayisədə üç dəfə çox ət və iki dəfə çox süd istehsal edilir. Bu tələbat ev heyvanlarının otarılması üçün əkinçiliyə yararlı ekosistemlərin məhv edilməsinə və heyvan yemi istehsalının artmasına səbəb olur. Heyvan mənşəli məhsullar və onların təchizat zənciri karbon dioksid, metan və azot oksidləri kimi istixana qazlarının emissiyalarına töhfə verir.

Heyvandarlıq sektoru atmosferdəki metan qazının 50%-ini və azot oksidlərinin 60%-ini istehsal edir. Bu qazlar karbon dioksidin qlobal istiləşməyə təsiri ilə müqayisədə metan üçün 25 dəfə, azot oksidləri üçün isə 298 dəfə daha güclüdür. Qlobal İstiləşmə Potensialı (GWP) istixana qazı atmosferə buraxıldıqda onun karbon dioksidin yaratdığı istiləşmə təsiri ilə müqayisədə nə qədər istilik tutmaq qabiliyyətinə malik olduğunu göstərir. GWP dəyəri karbon dioksid üçün 1 olaraq müəyyən edilmişdir. Digər istixana qazlarının GWP dəyərləri isə bu qazların istiliyi nə dərəcədə effektiv tutmasından və atmosferdə nə qədər qalmasından asılı olaraq dəyişir.

İqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizədə vaxt azaldıqca, 2016-cı ildə bağlanmış Paris Sazişi ilə qlobal istiləşmənin sənayeləşmədən əvvəlki dövrlə müqayisədə 2°C-dən aşağı bir artımla (ideal olaraq 1,5°C) məhdudlaşdırılması hədəflənmişdir. Bu saziş iqlim dəyişikliyi məsələsində beynəlxalq səviyyədə hüquqi baxımdan məcburidir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi Konfransı isə iqlim dəyişikliyini qlobal fövqəladə vəziyyət kimi qəbul etmişdir. Bundan əlavə, Amerika Tibb Assosiasiyası (AMA) iqlim dəyişikliyini ictimai sağlamlıq baxımından böhran kimi səciyyələndirmişdir.

EAT-Lancet Komissiyasına görə, 2050-ci ilə qədər sağlam və davamlı qidalanma rejimlərinə keçid qlobal qırmızı ət istehlakının yarıbayarı azaldılmasını və fındıq, meyvə, tərəvəz, paxlalı bitkilər istehlakının iki dəfə artırılmasını tələb edəcək. Bu, heyvandarlığın istixana qazı emissiyalarına töhfəsinin azaldılmasında və qlobal temperatur artımlarının məhdudlaşdırılmasında mühüm addımdır. Fosil yanacaq emissiyaları aradan qaldırılsa belə, təkcə qlobal qida sistemindən qaynaqlanan emissiyalar Paris Sazişinin hədəflərinə çatmağı mümkünsüz edir. Bu hədəflər istiqamətində İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panel hədəflərə çatmaq üçün davamlı bitki mənşəli qidalanma rejimlərinə yönələn böyük dəyişikliklər edilməsini tövsiyə edir.

Xroniki xəstəliklərin ən mühüm səbəbi kimi qidalanma tərzi

Qidalanma seçimləri xroniki xəstəliklərin ən böyük səbəbidir. Bitki mənşəli qidalanma rejimləri bir çox araşdırmada piylənmə, ürək-damar xəstəlikləri, diabet, xroniki böyrək xəstəliyi və xərçəng kimi xroniki xəstəliklərin rastgəlmə tezliyinin azalması ilə əlaqələndirilmişdir. Həmçinin Covid-19-a yoluxma riskinin aşağı olması və xəstəliyin daha yüngül gedişi ilə əlaqələndirilmişdir. Tarixi dəlillər davam edən sənaye heyvandarlığı təcrübələrinin gələcəkdə pandemiyaların meydana çıxmasına səbəb ola biləcəyini göstərir.

Karbon dioksid ekvivalentləri (CO2eq) istixana qazının qlobal istiləşmə potensialını karbon dioksid cinsindən ölçən vahiddir. Paxlalılar və soya kimi bitki mənşəli zülallar 28 g quru porsiya üçün 1 CO2eq-dən az olduğu halda, eyni qram əsasında mal əti 1200 CO2eq, donuz əti isə 200 CO2eq-dir. Nəticədə, heyvan mənşəli qidalardan qaynaqlanan qlobal istixana qazı emissiyaları bitki mənşəli qidalardan iki dəfə çoxdur və heyvan mənşəli qida istehsalı (heyvan yemi də daxil olmaqla) qida istehsalı ilə bağlı istixana qazı emissiyalarının 57%-inə görə məsuliyyət daşıyır (yalnız 29%-i bitki mənşəli qidalardan qaynaqlanır). Buna görə standart qidalanma tövsiyələrinə uyğun daha çox bitki mənşəli qidalanma rejimlərinə keçid 2050-ci ildə qlobal mortaliteni (ölüm göstəricisini) 6% ilə 10% arasında və qida mənşəli istixana qazı emissiyalarını 29% ilə 70% arasında azalda bilər.

Milli təlimatlar da qida seçimlərinin ətraf mühitə təsirini tövsiyələrinə daxil edə bilər. Bu yaxınlarda aparılmış bir araşdırmada 83 ölkənin milli qidalanma təlimatları qiymətləndirilmiş və bu təlimatların yalnız 45%-inin (dünya əhalisinin təxminən 17%-i) ekoloji davamlılığa uyğun olduğu müşahidə edilmişdir. Az ət ehtiva edən qidalanma modellərinin mənimsənilməsi erkən həyat itkisi göstəricilərində böyük azalmalara səbəb ola bilər (məsələn, fleksitarian qidalanma üçün 19%). Bu dəlillər dövlətlərin daha sağlam və ekoloji cəhətdən əlverişli qidalanmaya yönələn proqramlara sərmayə qoyması üçün inandırıcı səbəblərdir.

Heyvandarlıq, qida və dərman sektorlarındakı şirkətlər sağlam qidalanma dəyişikliklərini tövsiyə etməkdən çəkinə bilər, çünki bu dəyişikliklər onların maraqlarına uyğun olmaya bilər. Belə halda tibb mütəxəssisləri dünya sağlamlığına yönələn tədbirləri müdafiə etməkdə və qanunları dəstəkləməkdə mühüm rol oynayırlar. Səhiyyə işçiləri xəstələrin, ailələrin və geniş icmaların həyatına təsir göstərə biləcək sağlam qidalanma dəyişiklikləri barədə məlumat və istiqamət verməyə borcludurlar. Bu, gələcək nəsillərin və planetimizin sağlamlığı üçün mühüm məsuliyyətdir.