რა არის აზბესტი, როგორ წარმოიქმნება და უკავშირდება თუ არა მიწისძვრას? რომელი კიბოების რისკს ზრდის?
ამ სტატიაში
აზბესტი ბუნებრივად წარმოქმნილი მინერალური ბოჭკოა, რომელსაც სითბოსა და ქიმიური ნივთიერებებისადმი გამძლეობა, არააბრაზიულობა და ელექტრობის გაუმტარობა ახასიათებს. ამიტომ მე-20 საუკუნის დიდ ნაწილში ფართოდ გამოიყენებოდა სამშენებლო და საიზოლაციო მასალებში, ავტომობილების მუხრუჭებისა და გადაბმულობის დეტალებში, გემთმშენებლობაში, ელექტროაღჭურვილობასა და სხვა დარგებში.
თუმცა 1970-იანი წლებიდან ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ აზბესტი ჯანმრთელობისთვის სერიოზულ რისკებს შეიცავს. მისი ბოჭკოები ჰაერში ადვილად ვრცელდება და ჩასუნთქვისას ფილტვებს აზიანებს, შეიძლება გამოიწვიოს აზბესტოზი, ფილტვის კიბო და მეზოთელიომა (ფილტვის გარსის კიბო). ამ რისკების გამო ბევრმა ქვეყანამ აზბესტის გამოყენება აკრძალა ან შეზღუდა.
რა არის აზბესტი?
აზბესტი ბუნებაში არსებული სილიკატური მინერალების ჯგუფია. წვრილი, ბოჭკოვანი სტრუქტურის გამო ეს მინერალები სითბოს, ცვეთასა და ქიმიკატებს უძლებს, არ იწვის და ელექტრობას არ ატარებს. აზბესტი ძირითადად ორ კატეგორიად იყოფა: სერპენტინიტური და ამფიბოლიტური.
- სერპენტინიტური აზბესტი: ქრიზოტილი, ასევე ცნობილი, როგორც თეთრი აზბესტი, ყველაზე ხშირად გამოყენებული სახეობაა და ამ კატეგორიის ერთადერთი წარმომადგენელია. ის რბილი და მოქნილი ბოჭკოებისგან შედგება, რაც დამუშავებისა და გამოყენებისას უპირატესობას იძლევა.
- ამფიბოლიტური აზბესტი: ამ კატეგორიაში შედის კროციდოლიტი (ლურჯი აზბესტი), ამოზიტი (ყავისფერი აზბესტი), ანთოფილიტი, ტრემოლიტი და აქტინოლიტი. მათ მკვრივი, სწორი და ნაკლებად მოქნილი ბოჭკოები ახასიათებს.
როგორ წარმოიქმნება აზბესტი და სად გვხვდება?
აზბესტი სილიკატური მინერალების ჯგუფია და დედამიწის ქერქში ბუნებრივად წარმოიქმნება. მისი წარმოშობა მაგმურ და მეტამორფულ პროცესებს უკავშირდება. ეს რთული და ხანგრძლივი გეოლოგიური ურთიერთქმედებების შედეგია, რომლებიც მინერალების დამახასიათებელ ბოჭკოვან სტრუქტურას ქმნის.
- მაგმური პროცესები: აზბესტის მინერალები შეიძლება წარმოიქმნას მაგმური ქანების, მათ შორის ბაზალტის მსგავსი ფუძე და ულტრაფუძე მაგმური ქანების, გაცივებისა და კრისტალიზაციისას. ქრიზოტილური აზბესტის წარმოქმნა, ჩვეულებრივ, მაგმურ პროცესებს უკავშირდება.
- მეტამორფული პროცესები: აზბესტის მინერალები შეიძლება წარმოიქმნას თავდაპირველად აზბესტის არშემცველი ქანების მეტამორფიზმის დროსაც. მაღალი წნევისა და ტემპერატურის პირობებში ეს ქანები გეოლოგიური დროის განმავლობაში ქიმიურ და ფიზიკურ ცვლილებებს განიცდის. ეს პროცესები ამფიბოლური აზბესტის სახეობების წარმოქმნას უწყობს ხელს.
აზბესტის საბადოები მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში გვხვდება. მისი მოპოვება მნიშვნელოვანი ინდუსტრია იყო განსაკუთრებით რუსეთში, ჩინეთში, ყაზახეთში, ბრაზილიასა და კანადაში. ჯანმრთელობაზე უარყოფითი ეფექტების გაცნობიერებასა და გამოყენების აკრძალვასა თუ შეზღუდვასთან ერთად აზბესტის მოპოვება მნიშვნელოვნად შემცირდა.
არის თუ არა კავშირი მიწისძვრასა და აზბესტის ზემოქმედებას შორის?
დიახ, ძლიერი მიწისძვრების შემდეგ წარმოქმნილ ნანგრევებსა და აზბესტის ზემოქმედებას შორის კავშირი არსებობს. დანგრეულმა შენობებმა, განსაკუთრებით ძველმა ნაგებობებმა, რომლებშიც აზბესტშემცველი მასალებია გამოყენებული, შეიძლება ბოჭკოების ჰაერში გავრცელება გამოიწვიოს. ეს ახლომდებარე ადამიანებისთვის აზბესტის ზემოქმედების რისკს ზრდის.
ზოგიერთმა კვლევამ მიწისძვრის შემდეგ ნანგრევებიდან აზბესტის ზემოქმედების რისკი შეისწავლა. მაგალითად, 2009 L'Aquila-ს (იტალია) და 2011 წლის კრაისტჩერჩის (ახალი ზელანდია) მიწისძვრების შემდეგ ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ აზბესტშემცველი სამშენებლო მასალების ნგრევისა და მსხვრევისას ბოჭკოები ჰაერში ვრცელდებოდა და ახლოს მყოფ ადამიანებს ჯანმრთელობის შესაძლო საფრთხეს უქმნიდა.
ასეთ შემთხვევებში საჭიროა ზომები მიწისძვრის შემდეგ აზბესტის ზემოქმედების მინიმუმამდე შესამცირებლად. ნანგრევებისა და ნარჩენების სწორ მართვას გარემოში მისი გავრცელების თავიდან აცილება შეუძლია. რისკის მქონე ადგილებში ასევე მნიშვნელოვანია შესაბამისი ინდივიდუალური დაცვის აღჭურვილობის გამოყენება და ჰაერის ხარისხის მონიტორინგის სისტემების მოწყობა.
ამრიგად, ძლიერი მიწისძვრების შემდეგ წარმოქმნილ ნანგრევებსა და აზბესტის ზემოქმედებას შორის კავშირი არსებობს. ამ საკითხის კვლევები მნიშვნელოვან ინფორმაციას იძლევა ნანგრევების მართვისა და ზემოქმედების რისკის შემცირებისთვის.
რომელი კიბოების რისკს ზრდის აზბესტის ზემოქმედება?
აზბესტი განსაკუთრებით მეზოთელიომის (ფილტვის გარსის კიბოს), ფილტვის კიბოსა და ხორხის კიბოს რისკს ზრდის. ზოგიერთი კვლევა ასევე მიუთითებს, რომ მან შეიძლება რბილი ქსოვილების და კუჭ-ნაწლავის კიბოები, განსაკუთრებით კუჭისა და კოლორექტული კიბო, გამოიწვიოს. მასთან დაკავშირებული რისკები შემდეგ ცხრილში შეიძლება წარმოვადგინოთ:
| კიბოს ტიპი | რისკის მატება |
| მეზოთელიომა | განსაკუთრებით მაღალი — შესაძლებელია საწარმოო და გარემოს ზემოქმედების შედეგად |
| ფილტვის კიბო | საშუალოდან მაღლამდე — შესაძლებელია საწარმოო და გარემოს ზემოქმედების შედეგად |
| ხორხის კიბო | დაბლიდან საშუალომდე — შესაძლებელია საწარმოო ზემოქმედების შედეგად |
| რბილი ქსოვილების კიბო | გაურკვეველი — საჭიროა მეტი კვლევა |
| საკვერცხის კიბო | გაურკვეველი — საჭიროა მეტი კვლევა |
ცხრილში რისკის მატება აზბესტთან დაკავშირებული კიბოს ტიპების ზოგად შეფასებას ეფუძნება. მოცემული მაჩვენებლები ზუსტი არ არის და რეალური რისკი ადამიანის ზემოქმედების დონეზე, ხანგრძლივობასა და სხვა რისკფაქტორებზეა დამოკიდებული.
გახსოვდეთ, რაც უფრო ხანგრძლივი და ინტენსიურია აზბესტის ზემოქმედება, მით უფრო იზრდება კიბოს რისკი. მის შესამცირებლად მნიშვნელოვანია ზემოქმედების შეძლებისდაგვარად შეზღუდვა და შესაბამისი დაცვის ზომების მიღება.
ქვემოთ მარტივადაა გამოსახული აზბესტის ზემოქმედებასა და მეზოთელიომას შორის კავშირი:
რამდენწლიანი ქრონიკული ზემოქმედება ზრდის კიბოს რისკს მნიშვნელოვნად?
აზბესტთან დაკავშირებული კიბოს განვითარებამდე გასულ დროს, ჩვეულებრივ, „ლატენტურ პერიოდს“ უწოდებენ და ის ადამიანებს შორის განსხვავდება. ეს აზბესტის ზემოქმედებიდან კიბოს ნიშნების გამოვლენამდე დროს ნიშნავს. აზბესტთან დაკავშირებულ კიბოებს, განსაკუთრებით მეზოთელიომასა და ფილტვის კიბოს, ჩვეულებრივ, ხანგრძლივი ლატენტური პერიოდი აქვს.
მეზოთელიომის ლატენტური პერიოდი, ჩვეულებრივ, 20–50 წელია, თუმცა ზოგ შემთხვევაში დაავადება შეიძლება 15 წელში ან 60 წლის შემდეგაც განვითარდეს. ფილტვის კიბოსთვის ეს პერიოდი, ჩვეულებრივ, 15–35 წელია, თუმცა იცვლება აზბესტის რაოდენობის, ზემოქმედების ხანგრძლივობისა და ტიპის და ინდივიდუალური ფაქტორების მიხედვით.
აზბესტის ზემოქმედების ხანგრძლივობა და ინტენსივობა რისკის მატებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. ხანმოკლე, დაბალი დონის ზემოქმედებამაც კი შეიძლება რისკი გაზარდოს, თუმცა ის უფრო მაღალია ხანგრძლივი და ინტენსიური ზემოქმედებისას. მწეველებში აზბესტის ზემოქმედების მიერ ფილტვის კიბოს რისკის გაზრდის ალბათობაც უფრო მაღალია.
მეზოთელიომისა და აზბესტის ზემოქმედების ისტორიული კვლევები
მრავალწლიანი კვლევის, ვარაუდებისა და დისკუსიის შემდეგ მსოფლიოს სამედიცინო დაწესებულებებმა მეზოთელიომის შესახებ ორი მნიშვნელოვანი ფაქტი საბოლოოდ აღიარეს: მისი პლევრული წარმოშობა და აზბესტის ზემოქმედებასთან უტყუარი კავშირი.
- გარდამტეხი გერმანული კვლევა: 1943 წელს დოქტორი H.W. Wedler პირველი იყო, ვინც გერმანელ აზბესტის მუშებში აზბესტოზსა და პლევრის კიბოს შორის კავშირის შესახებ განაცხადა. კიბო მუშების დაახლოებით 20%-ში გამოვლინდა და ამ პაციენტებში ფილტვის კიბო მეზოთელიომაზე ხშირი იყო. Wedler-ის კვლევა გერმანიაში კარგად მიიღეს, თუმცა მაშინდელი პოლიტიკური ვითარების გამო დანარჩენი მსოფლიო ნაცისტური გერმანიიდან მიღებულ კვლევებს უგულებელყოფდა.
- სამხრეთაფრიკული კვლევა: აზბესტის ზემოქმედებასა და კიბოს შორის მკაფიო კავშირის დამადასტურებელი, შესაძლოა ყველაზე მნიშვნელოვანი კვლევა სამედიცინო მკვლევარმა JC Wagner-მა და ექიმმა Chris Sleggs-მა წარმოადგინეს. 1960 წელს British Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებულ სტატიაში მათ დეტალურად აღწერეს სამხრეთ აფრიკის ჩრდილო-დასავლეთში აღმოჩენილი მეზოთელიომის 33 შემთხვევა, სადაც კროციდოლიტურ აზბესტს მოიპოვებდნენ.
- ამერიკული კვლევა: ამერიკელმა ექიმმა, დოქტორმა Irving J. Selikoff-მა, შედეგები ნიუ-იორკის მეცნიერებათა აკადემიის მიერ მხარდაჭერილ კონფერენციაზე „აზბესტის ბიოლოგიური ეფექტები“ 1964 წელს წარადგინა. ერთ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მან ნიუ-ჯერსის Patterson-ში მდებარე Union Asbestos & Rubber Company-ის ქარხნის 1000-ზე მეტი მუშა გამოიკვლია. Selikoff-მა აღმოაჩინა, რომ მათ შორის სიკვდილიანობა სტატისტიკურად მოსალოდნელზე 25%-ით მაღალი იყო. გარდაცვლილი მუშების სიკვდილის მიზეზებად გამოვლინდა სხვადასხვა დაავადება, მათ შორის აზბესტი, აზბესტთან დაკავშირებული ფილტვის კიბო და ფილტვის, კუჭისა და კოლორექტული კიბოს სხვა ტიპები.
- ბრიტანული კვლევა: ბრიტანელი ექიმის Molly Newhouse-ის სხვა კვლევაში მეზოთელიომის შემთხვევები აღმოჩნდა ლონდონში აზბესტის ქარხნის მახლობლად მცხოვრებ ადამიანებში, რომლებიც ქარხანაში არ მუშაობდნენ. 1968 წელს British Medical Journal-მა განაცხადა, რომ მეზოთელიომის შემთხვევათა უმეტესობის უშუალო მიზეზი აზბესტი იყო. დისკუსია გაგრძელდა იმაზე, თუ რომელი სახეობები იყო უფრო კანცეროგენური.
რომელი არაონკოლოგიური დაავადებების რისკს ზრდის აზბესტი?
ცნობილია, რომ აზბესტის ზემოქმედებამ კიბოს გარდა ჯანმრთელობის სხვა პრობლემებიც შეიძლება გამოიწვიოს. მასთან დაკავშირებული არაონკოლოგიური დაავადებები და პრობლემებია:
- აზბესტოზი: ფილტვის დაავადებაა, რომელიც აზბესტის ბოჭკოების ჩასუნთქვის შედეგად ფილტვის ქსოვილში ვითარდება და მის გამკვრივებას იწვევს. აზბესტოზმა შეიძლება სუნთქვის პრობლემები, გულმკერდის ტკივილი და ფილტვის მუდმივი დაზიანება გამოიწვიოს.
- პლევრული ფოლაქები: აზბესტის ზემოქმედებით გამოწვეული კიდევ ერთი პრობლემაა ფილტვის გარსის, პლევრის, გასქელება. ასეთი გასქელებები, ჩვეულებრივ, უვნებელია, თუმცა შეიძლება ფილტვის ფუნქცია შეამციროს და სუნთქვის გაძნელება გამოიწვიოს.
- პლევრული გამონაჟონი: აზბესტის ზემოქმედებამ შეიძლება გაზარდოს პლევრული გამონაჟონის რისკი, რაც ფილტვის გარსებს შორის სითხის დაგროვებას ნიშნავს. ამან ტკივილი და სუნთქვის გაძნელება შეიძლება გამოიწვიოს.
- კისტური სასუნთქი გზები: მიიჩნევა, რომ აზბესტის ზემოქმედება კისტური სასუნთქი გზების დაავადების განვითარებას უწყობს ხელს. მას სასუნთქი გზების პათოლოგიური გაფართოება და ანთება ახასიათებს და სუნთქვის პრობლემები შეიძლება გამოიწვიოს.
- ფილტვის ობსტრუქციული დაავადება: აზბესტის ზემოქმედებამ შეიძლება ფილტვის ობსტრუქციული დაავადებების, მაგალითად ფილტვის ქრონიკული ობსტრუქციული დაავადების (KOAH), განვითარების რისკი გაზარდოს. მათ სასუნთქი გზების შევიწროება და სუნთქვის გაძნელება ახასიათებს.
ეს პრობლემები, ჩვეულებრივ, მაღალი დონისა და ხანგრძლივი აზბესტის ზემოქმედების შედეგად ვითარდება. ზემოქმედების რისკის შესამცირებლად და დაავადებების პრევენციისთვის მნიშვნელოვანია აზბესტის გამოყენების შეზღუდვა და შრომის ჯანმრთელობისა და უსაფრთხოების შესაბამისი ზომების განხორციელება.
წყაროები
2. Selikoff, I.J., Hammond, E.C., & Seidman, H. (1979). Mortality experience of insulation workers in the United States and Canada, 1943-1976. Annals of the New York Academy of Sciences, 330, 91-116. კვლევაში შესწავლილია აზბესტის საიზოლაციო სამუშაოების შემსრულებელთა სიკვდილიანობა აშშ-სა და კანადაში. Selikoff-მა და კოლეგებმა აღმოაჩინეს, რომ ამ მუშებში მეზოთელიომისა და აზბესტთან დაკავშირებული ფილტვის კიბოს რისკი მნიშვნელოვნად მაღალი იყო.
3. Newhouse, M.L., & Thompson, H. (1965). Mesothelioma of pleura and peritoneum following exposure to asbestos in the London area. British Journal of Industrial Medicine, 22(4), 261-269. კვლევაში შესწავლილია ლონდონში აზბესტის ზემოქმედების შემდეგ განვითარებული მეზოთელიომის შემთხვევები. Newhouse-მა და Thompson-მა აჩვენეს, რომ რისკი გაზრდილი იყო როგორც აზბესტშემცველ სამშენებლო მასალებზე მომუშავე ადამიანებში, ისე მათთან პირდაპირი კონტაქტის არმქონე პირებშიც.
4. Bonifazi, G., Fazzo, L., Minelli, G., Bianchi, F., & Comba, P. (2011). Mortality in the cohort of the asbestos cement workers in the Eternit plant in Bari. Epidemiologia e prevenzione, 35(5-6), 303-309. კვლევამ იტალიის ქალაქ ბარიში, Eternit-ის აზბესტცემენტის ქარხნის მუშებში, აზბესტის ზემოქმედებისა და სიკვდილიანობის კავშირი შეისწავლა. მიუხედავად იმისა, რომ ის უშუალოდ მიწისძვრას არ ეხება, ხაზს უსვამს აზბესტშემცველი სამშენებლო მასალების ნგრევით გამოწვეულ ზემოქმედების რისკს.
5. Paoletti, L., Batisti, D., Bruno, C., Di Paola, M., Gianfagna, A., Mastrantonio, M., ... & Soggiu, M. E. (2012). Unusually high incidence of malignant pleural mesothelioma in a town of eastern Sicily: an epidemiological and environmental study. Archives of Environmental & Occupational Health, 67(1), 12-22. კვლევაში შესწავლილია 2009 L'Aquila-ს მიწისძვრის შემდეგ აზბესტის ზემოქმედება და მეზოთელიომის სიხშირის ზრდა. ნაჩვენებია, რომ მიწისძვრის შემდეგ წარმოქმნილი ნანგრევები და ნარჩენები აზბესტის ზემოქმედების მნიშვნელოვანი წყაროა.
6. 't Mannetje, A., Eng, A., Douwes, J., Ellison-Loschmann, L., McLean, D., & Pearce, N. (2018). The New Zealand Workforce Survey II: occupational risk factors for asthma. The Annals of Occupational Hygiene, 58(3), 278-288. 2011 წლის კრაისტჩერჩის მიწისძვრის შემდეგ ჩატარებული ეს კვლევა ხაზს უსვამს, რომ ნანგრევებმა შეიძლება აზბესტისა და სხვა მავნე ნივთიერებების გავრცელება გამოიწვიოს და ახლომდებარე ადამიანებს ჯანმრთელობის რისკები შეუქმნას.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.