Asbest nədir? Necə yaranır? Zəlzələ ilə əlaqəsi varmı? Hansı xərçənglərin riskini artırır?

Asbest təbii şəkildə yaranan mineral lif olub istiyə və kimyəvi maddələrə davamlıdır, aşındırıcı deyil və elektrik keçirmir. Buna görə də 20. əsrin böyük hissəsində tikinti və izolyasiya materialları, avtomobillərin əyləc və mufta hissələri, gəmiqayırma və elektrik avadanlıqları kimi müxtəlif sənaye sahələrində geniş istifadə olunub.

Lakin 1970-ci illərdən etibarən aparılan tədqiqatlar asbestin sağlamlıq üçün ciddi risklər daşıdığını ortaya qoyub. Asbest lifləri havada asanlıqla yayıla və nəfəsə çəkildikdə ağciyərlərə zərər verərək asbestoz, ağciyər xərçəngi və mezotelioma (ağciyər qişası xərçəngi) kimi xəstəliklərə səbəb ola bilər. Bu risklərə görə bir çox ölkə asbestdən istifadəni qadağan edib və ya məhdudlaşdırıb.

Asbest nədir?

Asbest təbiətdə rast gəlinən silikat mineralları qrupudur. Bu minerallar nazik, lifli quruluşlarına görə istiyə, aşınmaya və kimyəvi maddələrə davamlıdır, yanmır və elektrik keçirmir. Asbest əsasən iki başlıca kateqoriyaya ayrılır: serpentinit və amfibolit.

• Serpentinit asbesti: Krizotil (ağ asbest kimi də tanınır) ən geniş istifadə olunan asbest növüdür və bu kateqoriyadakı yeganə növdür. Krizotil elastik və yumşaq liflərdən ibarətdir; bu da emal və istifadə baxımından üstünlük yaradır.
• Amfibolit asbesti: Bu kateqoriyaya krosidolit (mavi asbest), amozit (qəhvəyi asbest), antofillit, tremolit və aktinolit kimi asbest növləri daxildir. Bu növlər sərt və düz liflərlə xarakterizə olunur və daha az elastikdir.

Asbest necə yaranır və haralarda rast gəlinir?

Asbest təbiətdə rast gəlinən silikat mineralları qrupudur və yer qabığında təbii şəkildə yaranır. Asbestin yaranması maqmatik və metamorfik proseslərlə bağlıdır. Yaranma prosesi asbest minerallarının səciyyəvi lifli quruluşlarını əmələ gətirən mürəkkəb və uzunmüddətli geoloji qarşılıqlı təsirlərin nəticəsidir.

• Maqmatik proseslər: Asbest mineralları maqmatik süxurların və bazalt kimi əsasi və ultraəsasi maqmatik süxurların soyuması və kristallaşması zamanı yarana bilər. Krizotil asbestinin yaranması adətən maqmatik proseslərlə əlaqələndirilir.
• Metamorfik proseslər: Asbest minerallarının yaranması əvvəlcə tərkibində asbest olmayan süxurların metamorfizmi zamanı da baş verə bilər. Yüksək təzyiq və temperatur şəraitində bu süxurlar geoloji dövrlər boyunca kimyəvi və fiziki dəyişikliklərə uğrayır. Bu proseslər amfibol asbest növlərinin yaranmasına şərait yaradır.

Asbest yataqlarına dünyanın müxtəlif coğrafiyalarında rast gəlmək olar. Asbest mədənçiliyi xüsusilə Rusiya, Çin, Qazaxıstan, Braziliya və Kanada kimi ölkələrdə mühüm sənaye sahəsi idi. Asbestin sağlamlığa mənfi təsirlərinin başa düşülməsi və ondan istifadənin qadağan edilməsi və ya məhdudlaşdırılması ilə asbest mədənçiliyi xeyli azalıb.

Zəlzələ ilə asbestə məruzqalma arasında əlaqə varmı?

Bəli, böyük zəlzələlərdən sonra yaranan dağıntılarla asbestə məruzqalma arasında əlaqə var. Zəlzələ nəticəsində uçan tikililər, xüsusilə asbest tərkibli materialların istifadə olunduğu daha köhnə tikililər asbest liflərinin havaya qarışmasına səbəb ola bilər. Bu, ətrafdakı insanlar üçün asbestə məruzqalma riskini artırır.

Bəzi elmi tədqiqatlar zəlzələdən sonra yaranan dağıntılardan qaynaqlanan asbestə məruzqalma riskini araşdırıb. Məsələn, 2009-cu il L'Aquila zəlzələsindən (İtaliya) və 2011-ci il Christchurch zəlzələsindən (Yeni Zelandiya) sonra aparılan tədqiqatlar asbest tərkibli tikinti materiallarının uçması və qırılması nəticəsində asbest liflərinin havaya qarışdığını və ətrafdakı insanlar üçün potensial sağlamlıq riski yaratdığını göstərib.

Belə hallarda zəlzələdən sonra asbestə məruzqalma riskini minimuma endirmək üçün tədbirlər görülməlidir. Töküntü və dağıntıların düzgün idarə olunması asbestin ətrafa yayılmasının qarşısını almağa kömək edə bilər. Həmçinin asbestə məruzqalma riski olan ərazilərdə insanların uyğun fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə etməsi və havanın keyfiyyətini izləyən sistemlərin qurulması vacibdir.

Nəticə etibarilə, böyük zəlzələlərdən sonra yaranan dağıntılarla asbestə məruzqalma arasında əlaqə var və bu mövzudakı elmi tədqiqatlar zəlzələdən sonrakı dağıntıların idarə olunması və asbestə məruzqalma riskinin azaldılması üçün mühüm məlumatlar təqdim edir.

Asbestə məruzqalma hansı xərçənglərin riskini artırır?

Asbest xüsusilə mezotelioma (ağciyər qişası xərçəngi), ağciyər xərçəngi və larinks (qırtlaq) xərçəngi riskini artırır. Həmçinin bəzi tədqiqatlar asbestin yumşaq toxuma xərçənginə və mədə-bağırsaq xərçənglərinə (xüsusilə mədə və kolorektal xərçəngə) səbəb ola biləcəyini irəli sürür. Asbestlə bağlı xərçəng risklərini aşağıdakı cədvəldə göstərə bilərik:

Cədvəldəki risk artımı dərəcələri asbestlə əlaqəli xərçəng növləri üzrə ümumi risk qiymətləndirilməsinə əsaslanır. Burada göstərilən risk artımı dərəcələri dəqiq deyil və həqiqi risk insanın asbestə məruzqalma səviyyəsindən, müddətindən və digər risk amillərindən asılı olaraq dəyişə bilər.

Unutmayın ki, asbestə məruzqalma nə qədər uzunmüddətli və intensiv olarsa, xərçəng riski də bir o qədər artır. Asbestlə bağlı xərçəng riskini azaltmaq üçün asbestə məruzqalmanı mümkün qədər məhdudlaşdırmaq və uyğun qoruyucu tədbirlər görmək vacibdir.

Aşağıda asbestə məruzqalma ilə mezotelioma arasındakı əlaqə sadə şəkildə təsvir olunub:

Neçə illik xroniki asbestə məruzqalma xərçəng riskini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır?

Asbestlə bağlı xərçənglərin yaranması üçün keçən vaxt adətən "latent dövr" adlandırılır və bu dövr insandan insana dəyişə bilər. Latent dövr asbestə məruzqalmadan xərçəng əlamətlərinin ortaya çıxmasına qədər keçən vaxtı ifadə edir. Asbestlə bağlı xərçənglər, xüsusilə mezotelioma və ağciyər xərçəngi adətən uzun latent dövrə malikdir.

Mezotelioma üçün latent dövr adətən 20 ilə 50 il arasında dəyişir, lakin bəzi hallarda xəstəlik 15 il kimi qısa və ya 60 il kimi uzun müddətdə yarana bilər. Ağciyər xərçəngi üçün latent dövr adətən 15 ilə 35 il arasında dəyişir, lakin bu müddət məruz qalınan asbestin miqdarından və müddətindən, məruzqalma növündən və fərdi amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Asbestə məruzqalmanın müddəti və intensivliyi xərçəng riskinin artmasında mühüm rol oynayır. Qısamüddətli, aşağı səviyyəli asbestə məruzqalma belə xərçəng riskini artıra bilər, lakin risk uzunmüddətli və yüksək səviyyədə məruz qalanlarda daha yüksəkdir. Həmçinin siqaret çəkən şəxslərdə asbestə məruzqalmanın ağciyər xərçəngi riskini artırma ehtimalı daha yüksəkdir.

Mezotelioma və asbestə məruzqalma üzrə tarixi tədqiqatlar

İllərlə davam edən tədqiqat, fərziyyə və müzakirələrdən sonra dünyanın tibb qurumları mezotelioma haqqında iki mühüm faktı qəti şəkildə qəbul etdi: mezoteliomanın plevra mənşəli olması və asbestə məruzqalma ilə dəqiq əlaqəsi.

• Yeni yol açan Almaniya tədqiqatı: 1943-cü ildə Dr. H.W. Wedler Almaniyanın asbest işçilərində asbestozla plevra xərçəngi arasında əlaqə olduğunu bildirən ilk şəxs oldu. Asbest işçilərinin təxminən 20%-sində xərçəng müəyyən edildi və bu xəstələrdə ağciyər xərçəngi mezoteliomadan daha çox rast gəlinirdi. Wedlerin tədqiqatı Almaniyada yaxşı qarşılandı, lakin o dövrün siyasi mühiti dünyanın qalan hissəsinin nasist Almaniyasından gələn tədqiqatları görməzdən gəlməsinə səbəb oldu.
• Cənubi Afrika tədqiqatı: Asbestə məruzqalma ilə xərçəng arasındakı aydın əlaqəni sənədləşdirən bəlkə də ən mühüm tədqiqat tibb tədqiqatçısı JC Wagner və həkim Chris Sleggs tərəfindən təqdim olunub. 1960-cı ildə British Journal of Medicine tərəfindən dərc edilən məqalələrində Sleggs və Wagner Cənubi Afrikanın şimal-qərbində krosidolit asbestinin çıxarıldığı ərazidə müəyyən etdikləri 33 mezotelioma halını ətraflı açıqlayıblar.
• Amerika tədqiqatı: Amerikalı həkim Dr. Irving J. Selikoff nəticələrini Nyu-York Elmlər Akademiyasının sponsorluğu ilə keçirilən 1964-cü il Asbestin Bioloji Təsirləri konfransında təqdim etdi. Selikoff bir ildən artıq müddətdə Nyu-Cersinin Patterson şəhərindəki Union Asbestos & Rubber Company fabrikinin 1000-dən çox işçisini müayinə etdi. Selikoff bu işçilər arasında ölüm göstəricisinin statistik olaraq gözləniləndən 25% yüksək olduğunu müəyyən etdi. O, vəfat edən işçilərin asbest, asbestlə əlaqəli ağciyər xərçəngi və ağciyər, mədə və kolorektal xərçənglərin digər növləri də daxil olmaqla müxtəlif xəstəliklərdən həyatlarını itirdiyini ortaya qoydu.
• İngiltərə tədqiqatı: İngiltərəli həkim Molly Newhouse tərəfindən aparılan başqa bir tədqiqatda Londondakı asbest fabrikinin yaxınlığında yaşayan, lakin orada işləməyən şəxslərdə mezotelioma halları aşkarlandı. 1968-ci ildə British Medical Journal asbestin mezotelioma hallarının çoxunun birbaşa səbəbi olduğunu iddia etdi. Hansı asbest növlərinin daha kanserogen olduğu barədə müzakirələr davam etdi.

Asbest xərçəngdən başqa hansı xəstəliklərin riskini artırır?

Asbestə məruzqalmanın xərçəngdən başqa da müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb ola bildiyi məlumdur. Asbestlə əlaqələndirilən qeyri-xərçəng xəstəlikləri və sağlamlıq problemləri bunlardır:

• Asbestoz: Asbest liflərinin nəfəsə çəkilməsi nəticəsində ağciyər toxumasında yaranan və ağciyərlərin sərtləşməsinə gətirib çıxaran ağciyər xəstəliyidir. Asbestoz tənəffüs problemlərinə, döş qəfəsində ağrıya və qalıcı ağciyər zədələnməsinə səbəb ola bilər.
• Plevral lövhələr: Asbestə məruzqalmanın səbəb olduğu digər sağlamlıq problemi ağciyər qişasında (plevrada) qalınlaşmaların yaranmasıdır. Bu qalınlaşmalar adətən zərərsizdir, lakin ağciyər funksiyasını azalda və tənəffüs çətinliyinə səbəb ola bilər.
• Plevral maye yığılması: Asbestə məruzqalma ağciyər qişaları arasında maye yığılmasına səbəb olan plevral effuziya riskini artıra bilər. Bu vəziyyət ağrı və nəfəsalma çətinliyi kimi əlamətlərə gətirib çıxara bilər.
• Kistoz tənəffüs yolları: Asbestə məruzqalmanın kistoz tənəffüs yolları xəstəliyinin yaranmasına töhfə verdiyi düşünülür. Bu vəziyyət tənəffüs yollarının anormal genişlənməsi və iltihabı ilə səciyyələnir və tənəffüs problemlərinə səbəb ola bilər.
• Obstruktiv ağciyər xəstəliyi: Asbestə məruzqalma XOAX (xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi) kimi obstruktiv ağciyər xəstəliklərinin yaranma riskini artıra bilər. Bu xəstəliklər tənəffüs yollarının daralması və nəfəsalma çətinliyi ilə səciyyələnir.

Bu sağlamlıq problemləri adətən yüksək səviyyəli və uzunmüddətli asbestə məruzqalma nəticəsində yaranır. Asbestə məruzqalma riskini azaltmaq və bu xəstəliklərin qarşısının alınmasına kömək etmək üçün asbestdən istifadənin məhdudlaşdırılması və uyğun əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi tədbirlərinin tətbiqi vacibdir.