Mezotelioma nədir? Tarixi və müalicəsində son vəziyyət

Mezoteliomauzun illər diaqnozu qoyulmayan və ya yanlış diaqnoz qoyulan nadir xərçəng növüdür. ABŞ-da hər il təxminən 3.000 nəfərə, ölkəmizdə isə təxminən 500 nəfərə mezotelioma diaqnozu qoyulur. Çox vaxt irəliləmiş mərhələdə aşkarlanan mezotelioma üçün hələ sağalma təmin edən müalicə olmasa da, kimyaterapiya, hədəfli müalicələr, immunoterapiyalar və elektroterapiya kimi üsullardakı yeniliklərlə ümidverici nəticələr əldə olunur.

Mezotelioma nədir?

Ağciyərləri, ürəyi və qarın orqanlarını örtən qişaların xərçənginə bədxassəli mezotelioma və ya qısaca mezotelioma deyilir. Ağciyərlərimiz plevra adlanan ikiqat qişa ilə örtülüdür. Plevra qatları arasında az miqdarda maye var və bu mayeni mezotel hüceyrələri hazırlayır. Ağciyərin plevra qişasına bənzər toxumalar bədənin başqa nahiyələrində də mövcuddur. Bunlar qarın ətrafında periton, ürək ətrafında isə perikard adlanır. Bədxassəli mezotelioma bu qişalardan yaranan xərçəngin adıdır. Plevra mənşəli bədxassəli mezotelioma bu xəstələrin %80-ni təşkil edir.

Hallların azlığı səbəbindən mezoteliomanın məlum tarixi məhduddur. Ağciyər qişasının (plevranın) şişi haqqında ən qədim qeyd 1767-ci ildə Cozef Lyoto tərəfindən aparılıb. Bu nadir xərçəngi təsnif etmək üçün 1920-ci ildə «mezotelioma» termini işlədilib. 1940-cı illərdə mezoteliomanın asbestə məruzqalma ilə əlaqəsi müəyyən edilib. Çox nadir olduğuna görə onilliklər ərzində xəstələrə yanlış diaqnoz qoyulduğu düşünülür. 1940-cı illərdən sonra həkimlər mezoteliomanı və onun asbestlə əlaqəsini dərindən araşdırmağa başlayıblar. İlk asbest təmasından sonra xərçəngin yaranması 15–70 il çəkə bilər. İndiyədək aparılmış araşdırmalarda mezoteliomanın erkən aşkarlanması istiqamətində mühüm irəliləyiş əldə olunmayıb. Buna görə mezotelioma adətən müalicəsi daha çətin olan irəliləmiş mərhələlərdə diaqnoz edilir.

İrəliləmiş mərhələdə diaqnoz qoyulan mezotelioma xəstələrində hazırkı müalicələr daha uzun və daha keyfiyyətli həyat təmin etsə də, bu xərçəng növü hələ sağalmaz hesab edilir. Plevral mezotelioma diaqnozu alan xəstələrin yalnız %15–%20-si erkən mərhələdədir və əməliyyata uyğundur.

Asbest nədir və xərçəngə necə səbəb olur?

Asbest keçmişdə binaların izolyasiyası üçün istifadə edilən təbii material idi. Yanğına davamlılığına görə seçilən və çox kiçik liflərdən ibarət olan bu maddə nəfəs yolu ilə qəbul edildikdə mezotelioma, ağciyər, larinks (qırtlaq) və yumurtalıq xərçənglərinə səbəb ola bilər.

Asbestin üç növü var: amozit (qəhvəyi asbest), krosidolit (mavi asbest) və xrizotil (ağ asbest). Hər üçü sağlamlığa zərərlidir, lakin qəhvəyi və mavi asbest daha zərərlidir; çünki onların lifləri daha qısa və itidir, orqanizm tərəfindən parçalanması isə daha çətindir.

Bütün asbest növlərinin istifadəsi 1980-ci illərdən etibarən Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən bütün dünyada qadağan edilsə də, keçmişdə asbestlə işləmiş və ya asbest tərkibli binalarda yaşayan insanlar hələ də risk altındadır.

Mezotelioma nə vaxt kəşf edilib? Qısa TARİXİ

Plevra (ağciyərlərin qişası) mənşəli bu şişin ilk təsvirini 1767-ci ildə Fransada patoloji anatomiyanın banisi Cozef Lyoto verib. Lyoto apardığı təxminən 3.000 autopsiyanı təfərrüatlandıran nəşrində, yəqin ki, ilk qeydə alınmış plevral mezotelioma halları olan iki «plevral şiş» hadisəsindən bəhs edib.

1819-cu ildə stetoskopu icad edən fransız həkim René-Théophile-Hyacinthe Laennec plevral hüceyrələrin təbiətini anlamasına əsaslanaraq plevradan yaranan xərçəng növünün mövcud ola biləcəyini irəli sürüb.

Lakin 1843-cü ildə Vyana Universitetində patoloji anatomiya professoru olan Karl Freiherr von Rokitansky bu fikrə qarşı çıxıb. O, plevrada aşkarlanan xərçənglərin plevra mənşəli ola bilməyəcəyini, bunların bədənin başqa orqanlarından qaynaqlanan xərçənglərin metastazı olduğunu iddia edib.

İnandırıcı sübutlar olmasa da, illərlə tibb ictimaiyyətinin qəbul etdiyi nəzəriyyə bu olub. Maraqlıdır ki, fon Rokitanski sonradan peritonun (qarın qişasının) birincili şişlərini, ehtimal ki, ilk qeydə alınmış peritoneal mezotelioma hallarını təsvir edib.

1900-cü illərin əvvəlində tibb ictimaiyyəti plevral xərçəngin başqa nahiyədəki birincili xərçəngdən yayılan şişlərlə yanaşı, plevranın özündən də yarana biləcəyini nəhayət qəbul etməyə başlayıb.

Vittenumun itirilmiş nəsli: asbest oyun meydançalarının acı nəticələri

1953-cü ilə aid foto Avstraliyanın Vittenum şəhərindəki bir yaşayış məntəqəsinin arxa həyətində asbestli qum hovuzunda oynayan dördyaşlı qonşu uşaqları göstərir. Məhəllə sakinləri uşaqların oynaması üçün tez-tez asbestli qum hovuzlarından istifadə edirdilər.

Philip Noble (solda) böyüdü və 36 yaşında mezoteliomadan vəfat etməzdən əvvəl futbolçu oldu. Ross Munroe (sağda) lisey direktoru oldu və 38 yaşında mezoteliomadan vəfat etdi.

Mezotelioma və asbestə məruzqalmanın tarixi tədqiqatları

İllərlə davam edən araşdırma, fərziyyə və mübahisələrdən sonra dünyanın tibb qurumları mezotelioma haqqında iki mühüm faktı qəti qəbul etdilər: onun plevra mənşəli olması və asbestə məruzqalma ilə dəqiq əlaqəsi.

Yeni yol açan Almaniya tədqiqatı

1943-cü ildə Dr. H.W. Wedler alman asbest işçilərində asbestozla plevra xərçəngi arasında əlaqə olduğunu bildirən ilk şəxs oldu. Asbest işçilərinin təxminən %20-sində xərçəng aşkarlanmışdı və bu xəstələrdə ağciyər xərçəngi mezoteliomadan daha çox idi.

Wedlerin tədqiqatı Almaniyada yaxşı qarşılandı, lakin o dövrün siyasi mühiti dünyanın qalan hissəsinin nasist Almaniyasından gələn araşdırmaları nəzərə almamasına səbəb oldu.

Cənubi Afrika tədqiqatı

Asbestə məruzqalma ilə xərçəng arasındakı açıq əlaqəni sənədləşdirən, bəlkə də, ən mühüm tədqiqatı tibbi tədqiqatçı JC Wagner və həkim Chris Sleggs təqdim ediblər.

1960-cı ildə British Journal of Medicine jurnalının dərc etdiyi məqalələrində Sleggs və Wagner krosidolit asbestin çıxarıldığı Cənubi Afrikanın şimal-qərbində aşkarladıqları 33 mezotelioma hadisəsini ətraflı təsvir ediblər.

Amerika tədqiqatı

Amerikalı həkim Dr. Irving J. Selikoff nəticələrini Nyu-York Elmlər Akademiyasının sponsorluq etdiyi 1964-cü il Asbestin Bioloji Təsirləri konfransında təqdim edib.

Selikoff bir ildən çox müddətdə Nyu-Cersinin Patterson şəhərindəki Union Asbestos & Rubber Company fabrikindən 1000-dən çox işçini müayinə edib.

Selikoff bu işçilər arasında ölüm göstəricisinin statistik olaraq gözləniləndən %25 yüksək olduğunu müəyyən etdi. O, vəfat edən işçilərin asbestoz, asbestlə əlaqəli ağciyər xərçəngi və ağciyər, mədə və kolorektal xərçəngin digər növləri daxil olmaqla müxtəlif xəstəliklərdən həyatlarını itirdiyini ortaya qoydu.

İngiltərədə aparılan tədqiqat

İngilis həkim Molly Newhouse tərəfindən aparılan başqa bir tədqiqatda Londondakı asbest fabrikinin yaxınlığında yaşayan, lakin bu fabrikdə işləməyən şəxslər arasında mezotelioma halları aşkar edildi.

1968-ci ildə British Medical Journal asbestin mezotelioma hallarının əksəriyyətinin birbaşa səbəbi olduğunu irəli sürdü. Hansı asbest növlərinin daha kanserogen olduğu barədə müzakirələr davam etdi.

Mezotelioma müalicələrinin tarixçəsi

Onilliklər ərzində aparılan tədqiqatlara baxmayaraq, irəliləmiş mərhələdə mezoteliomanın hələ də qəti müalicəsi yoxdur. Bununla belə, daha dəqiq cərrahi prosedurlar, təkmilləşdirilmiş kimyaterapiya rejimləri və immunoterapiya kimi yeni yaranan müalicələr xəstələrin əvvəlkindən daha uzun yaşamasına kömək etmişdir.

Cərrahiyyə

Mezoteliomanın cərrahi müalicəsi 1940-cı illərdə pnevmonektomiya (ağciyərin bir yarısının tamamilə çıxarılması) və plevrektomiya (ağciyər qişasının soyulması) tətbiqi ilə başladı.

1960-cı illərdə bu gün də geniş istifadə olunan plevrektomiya və dekortikasiya əməliyyatı tətbiq edilməyə başlandı.

1970-ci illərdə həkimlər əvvəlcə vərəm empiemasının müalicəsində də istifadə edilən ekstraplevral pnevmonektomiya adlı başqa bir əməliyyatı sınaqdan keçirdilər. O dövrdə əməliyyatın ölüm göstəricisi %31-ə qədər yüksək idi. Bu gün aparıcı xərçəng mərkəzlərində təxminən %4-dür.

Kimyaterapiya

Mezoteliomanın müalicəsində 1970-ci illərdən 1990-cı illərə qədər doksorubisin və sisplatin kimi bir sıra kimyaterapiya dərmanlarından istifadə edildi və cavab göstəriciləri %20 ilə %40 arasında idi.

2003-cü ildə mezotelioma üçün sisplatin və pemetreksedin faza III tədqiqatında %41,3 ilə o vaxta qədərki ən yaxşı cavab göstəricisi bildirildi. Bu tədqiqatdan sonra 2004-cü ildə ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) mezotelioma üçün sisplatin və pemetreksedi yeni standart müalicə kimi təsdiqlədi.

Şüa müalicəsi

Həkimlər 1950-ci illərdə radioaktiv kolloidal qızılın intraplevral damızdırılmasından istifadə edərək mezotelioma üçün şüa müalicəsini sınaqdan keçirməyə başladılar.

2001-ci ildə aparılan faza II klinik tədqiqatda EPP əməliyyatından sonra şüa müalicəsi tətbiq edildikdə 13 faiz kimi aşağı yerli təkrarlanma göstəricisinin bildirilməsi bu yanaşmanı dəyişdirdi. Bu gün həyati orqanların şüalanmasını azaltmaq üçün intensivliyi modulyasiya olunmuş şüa müalicəsi kimi təkmil üsullardan istifadə olunur.

Yeni müalicələr

Nivolumab (Opdivo) və ipilimumab (Yervoy) adlı iki immunoterapiya dərmanının kombinasiyası mezotelioma üzrə klinik tədqiqatlarda olduqca uğurlu nəticələr göstərərək 2020-ci ilin oktyabrında FDA təsdiqi aldı. Beləliklə, mezotelioma üçün alt növdən asılı olmayaraq kimyaterapiyasız təsdiqlənmiş müalicə seçimimiz yarandı.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin