რა არის Peutz-Jeghers-ის სინდრომი და საიდან მოდის მისი სახელი?

Peutz-Jeghers-ის სინდრომი იშვიათი მემკვიდრეობითი სინდრომია, რომელსაც კუჭ-ნაწლავის სისტემაში პოლიპები და კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტური დაზიანებები ახასიათებს. იგი კიბოს განვითარების რისკის გამზრდელი ფაქტორიცაა.

Peutz-Jeghers-ის სინდრომის მქონე პაციენტებს განსაკუთრებით კუჭ-ნაწლავის, გინეკოლოგიური (ქალებისთვის დამახასიათებელი), ძუძუს, ღვიძლისა და უროგენიტალური (შარდ-სასქესო გზების) კიბოების გაზრდილი რისკი აქვთ.

ამ სინდრომის მქონე პაციენტებში სიცოცხლის განმავლობაში ნებისმიერი კიბოს სავარაუდო რისკი ისეთი მაღალია, როგორიცაა 93%.

კვლევები მიანიშნებს, რომ Peutz-Jeghers-ის სინდრომის მქონე ოჯახების 50%-დან 80%-მდე ნაწილს STK11 გენში მემკვიდრეობითი მუტაციები აქვს. Peutz-Jegher-ის სინდრომის დანარჩენი შემთხვევები, სავარაუდოდ, de-novo (სიცოცხლის განმავლობაში თავისთავად წარმოქმნილი) მუტაციებით არის გამოწვეული.

საიდან მოდის Peutz-Jeghers-ის სინდრომის სახელი?

Peutz-Jeghers-ის სინდრომის სახელი დოქტორ Johannes Peutz-ისა და დოქტორ Harold Jeghers-ის გვარებიდან მომდინარეობს.

დოქტორი Peutz, რომელიც 1886 წელს ნიდერლანდების ქალაქ Uithuizen-ში დაიბადა, მედიცინას გრონინგენისა და უტრეხტის უნივერსიტეტებში სწავლობდა და 1914 წელს დაამთავრა. დოქტორი Peutz 1957 წელს გარდაიცვალა.

1904 წელს ნიუ-ჯერსიში დაბადებულმა დოქტორმა Jeghers-მა 1928 წელს რენსელერის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ბიოლოგიის განყოფილებაში ბაკალავრიატის დასრულების შემდეგ სწავლა Case Western Reserve-ის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე გააგრძელა. შემდეგ მან ბოსტონის საქალაქო საავადმყოფოში შინაგან მედიცინაში გაიარა მომზადება. დოქტორი Jeghers 1990 წელს გარდაიცვალა.  

არც დოქტორი Peutz და არც დოქტორი Jeghers არ ყოფილა პირველი, ვინც მათი სახელის მატარებელი ეს სინდრომი აღწერა. Peutz-Jeghers-ის სინდრომი პირველად 1895 წელს დოქტორმა JT Conner-მა დააფიქსირა. მან აღწერა მონოზიგოტური ტყუპები, რომლებსაც პირის ღრუსა და ტუჩების პიგმენტაცია (ფერის ცვლილება) ჰქონდათ. ერთ-ერთი ტყუპი 20 წლის ასაკში ნაწლავის გაუვალობით გარდაიცვალა, მეორე კი 59 წლის ასაკში ძუძუს კიბოს გამო. ამ ტყუპების შესახებ დაწერილ ანგარიშში დოქტორ Conner-ს ნაწლავის პოლიპები არ უხსენებია.

დოქტორმა Peutz-მა 3 თაობის 7 ოჯახის წევრზე ჩატარებული კვლევების საფუძველზე 1921 წელს აღწერა კავშირი ნაწლავის პოლიპებსა და კანისა და ლორწოვანი გარსების დაზიანებებს შორის. ამ ოჯახის შესახებ ნაშრომების გამოქვეყნების შემდეგ ნიდერლანდებსა და ევროპის დანარჩენ ნაწილში სინდრომი „Peutz-ის დაავადების“ სახელით გახდა ცნობილი. 

1939 წელს დოქტორი Jeghers მკურნალობდა ახალგაზრდა გოგონას, რომელსაც პირის ლორწოვან გარსზე, ტუჩებსა და თითებზე მელანინის პიგმენტაცია ჰქონდა, აგრეთვე ნაწლავის პოლიპებითა და ინვაგინაციით გამოწვეული ნაწლავის გაუვალობა. იმავე კლინიკური ნიშნების მქონე მეორე პაციენტის ნახვისას დოქტორმა Jeghers-მა გენეტიკური ახსნის მქონე კონკრეტული სინდრომი ივარაუდა. 1949 წელს მან Peutz-Jeghers-ის სინდრომის მემკვიდრეობითი აუტოსომურ-დომინანტური მოდელი აღწერა. თავის სტატიაში მან დოქტორ Peutz-ის 1921 წლის ანგარიში მოიყვანა.

თუმცა ტერმინი „Peutz-Jeghers-ის სინდრომი“ 1954 წლამდე არ გამოიყენებოდა. პირველად ეს ტერმინი სინდრომის შესახებ სტატიაში დოქტორმა Andre Bruwer-მა გამოიყენა.

*

Peutz-Jeghers-ის სინდრომი დღეს

ეპიდემიოლოგია და გენეტიკა – Peutz-Jeghers-ის სინდრომი (PJS) აუტოსომურ-დომინანტური სინდრომია, რომელსაც კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში მრავლობითი ჰამარტომატოზური პოლიპები, კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტაცია და კუჭ-ნაწლავისა და ნაწლავის გარეთ მდებარე ორგანოების კიბოს გაზრდილი რისკი ახასიათებს.

PJS უკავშირდება STK11 გენში ჩანასახოვანი ხაზის (მემკვიდრეობით) მუტაციებს. ეს გენი სერინ-თრეონინ კინაზას კოდირებს და მისი მდებარეობა 19p13.3 ქრომოსომულ უბანზეა განსაზღვრული. PJS იშვიათია და მისი გავრცელების სავარაუდო მაჩვენებელი 1:8000-დან 1:200000 დაბადებამდე მერყეობს.

სიმპტომები – PJS-ს ორი ძირითადი კლინიკური გამოვლინება აქვს: კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტური მაკულები და კუჭ-ნაწლავის მრავლობითი პოლიპები.

• PJS-ისთვის დამახასიათებელი კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტაცია (მელანინის ლაქები) პაციენტთა 95 პროცენტზე მეტს აღენიშნება და ყველაზე ხშირად გვხვდება ტუჩებზე და პირის გარშემო, ხელისგულებზე, ლოყის ლორწოვან გარსსა და ფეხისგულებზე.
• კუჭ-ნაწლავის ჰამარტომატოზური პოლიპები PJS-ის მქონე პაციენტთა უმეტესობას აქვს და კუჭ-ნაწლავის სისტემის ნებისმიერ უბანში შეიძლება განვითარდეს. პოლიპები სიცოცხლის პირველ ათწლეულში ჩნდება და პაციენტთა უმეტესობაში სიმპტომები 10-დან 30 წლამდე ასაკში ვითარდება. პოლიპების რაოდენობა ნაწლავის თითო სეგმენტში 1-დან 20-ზე მეტამდე მერყეობს.

კიბოს რისკი – PJS კუჭ-ნაწლავისა და ნაწლავის გარეთ მდებარე ორგანოების კიბოს გაზრდილ რისკს უკავშირდება. სიცოცხლის განმავლობაში კიბოს რისკი 37-დან 93 პროცენტამდე მერყეობს, ხოლო კიბოს დიაგნოზის დასმის საშუალო ასაკი 42 წელია. კუჭ-ნაწლავის ავთვისებიანი სიმსივნეების ყველაზე ხშირი ადგილებია კოლონი და პანკრეასი, ხოლო ნაწლავის გარეთ კიბო ყველაზე ხშირად ძუძუში გვხვდება. ქალებში ასევე მაღალია საშვილოსნოს ყელის სიმსივნეების რისკი, მათ შორის საშვილოსნოს ყელის adenoma malignum და კეთილთვისებიანი საკვერცხის სიმსივნეები, რომლებიც რგოლოვანი მილაკების მქონე „სქესობრივი ჭიმის“ სიმსივნეებად არის ცნობილი (SCTAT სიმსივნეები). PJS-ის მქონე მამაკაცებში სიცოცხლის განმავლობაში მომატებულია სათესლის სერტოლის უჯრედოვანი სიმსივნის რისკი.

დიაგნოზი – PJS-ის კლინიკური დიაგნოზი ქვემოთ ჩამოთვლილთაგან ნებისმიერი ნიშნის არსებობისას შეიძლება დაისვას:

• კუჭ-ნაწლავის სისტემაში Peutz-Jeghers-ის ტიპის ორი ან მეტი ჰამარტომატოზური პოლიპი
• PJS-ის ოჯახური ანამნეზის მქონე პირის პირის ღრუს, ტუჩების, ცხვირის, თვალების, სასქესო ორგანოების ან თითების დამახასიათებელი კანისა და ლორწოვანი გარსების ჰიპერპიგმენტაცია
• Peutz-Jeghers-ის პოლიპები ნებისმიერი რაოდენობით პირში, რომლის პირველი ხარისხის ნათესავსაც ოჯახში PJS-ის ანამნეზი აქვს
• Peutz-Jeghers-ის პოლიპები ნებისმიერი რაოდენობით PJS-ისთვის დამახასიათებელი კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტაციის მქონე პირში

პირებმა, რომლებიც PJS-ის კლინიკურ კრიტერიუმებს აკმაყოფილებენ, STK11 გენში მუტაციაზე გენეტიკური ტესტირება უნდა ჩაიტარონ. PJS-ის კლინიკური კრიტერიუმების შესაბამის პირში გენეტიკური ტესტირება PJS-ის დიაგნოზის დადასტურებას ემსახურება. თუმცა ასეთ პირში STK11-ის პათოგენური მუტაციის არარსებობა PJS-ის დიაგნოზს არ გამორიცხავს.

კლინიკური ნიშნების და/ან გენეტიკური ტესტირების საფუძველზე PJS შეიძლება განვასხვაოთ სხვა დარღვევებისგან, რომლებიც კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტურ მაკულებს ან კუჭ-ნაწლავის მრავლობით ჰამარტომატოზურ პოლიპებს მოიცავს.

დაავადების მართვა – PJS-ის მქონე პირებში კიბოს სკრინინგისადმი ჩვენი მიდგომა ასეთია:

• ყოველწლიური ფიზიკალური გასინჯვა სისხლის საერთო ანალიზით, კუჭ-ნაწლავის პოლიპებიდან ან კიბოდან ფარული სისხლდენით გამოწვეული რკინადეფიციტური ანემიის გამოსავლენად.
• გვიანი თინეიჯერობის ასაკიდან კუჭისა და კოლონის საწყისი სკრინინგი ზედა ენდოსკოპიითა და კოლონოსკოპიით ყოველ ორ-სამ წელიწადში ერთხელ.
• წვრილი ნაწლავის საწყისი ენდოსკოპიური სკრინინგი ვიდეოკაფსულური ენდოსკოპიით (VCE) რვიდან ათ წლამდე ასაკში. შემდგომი დაკვირვების ინტერვალი მიგნებებზეა დამოკიდებული. თუმცა პოლიპების არარსებობისას შემდგომი სკრინინგი რეკომენდებულია 18 წლის ასაკში, შემდეგ კი იგი ყოველ ორ-სამ წელიწადში ერთხელ მეორდება. კომპიუტერული ტომოგრაფიული ენტეროგრაფია (CTE) ან მაგნიტურ-რეზონანსული ენტეროგრაფია (MRE) ალტერნატიული გამოსახულებითი მეთოდებია PJS-ის მქონე პირებისთვის, რომლებსაც კაფსულური ენდოსკოპია ვერ უტარდებათ.
• სათესლეების ყოველწლიური გასინჯვა 10 წლის ასაკიდან. სათესლეების გასინჯვისას პათოლოგიური ნიშნების აღმოჩენის ან ფემინიზაციის ნიშნების (მაგალითად, გინეკომასტიის) არსებობისას სათესლეების ულტრაბგერითი გამოკვლევა უნდა ჩატარდეს.
• ქალებში მენჯის ყოველწლიური გასინჯვა და პაპ-ტესტი 21 წლის ასაკიდან.
• ქალებისთვის ძუძუს ყოველთვიური თვითგასინჯვა, ხოლო 25 წლის ასაკიდან — ძუძუს ყოველწლიური მაგნიტურ-რეზონანსული გამოკვლევა (MRI) და მამოგრაფია.
• პანკრეასის კიბოს სკრინინგისთვის 35 წლის ასაკიდან პანკრეასის MRG/მაგნიტურ-რეზონანსული ქოლანგიოპანკრეატოგრაფია ან ენდოსკოპიური ულტრასონოგრაფია ყოველ 1-2 წელიწადში ერთხელ. პანკრეასის კიბოს სკრინინგი უნდა ჩატარდეს სპეციალიზებულ ცენტრებში, სადაც კვლევის პროტოკოლი შეიქმნება.
• STK11 მუტაციის მქონე პირებს ორსულობამდე კონსულტაციისას პრეიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოსტიკის არჩევანი უნდა შესთავაზონ. PJS-ის მქონე პაციენტების პირველი ხარისხის ნათესავებს დაბადებიდანვე უნდა ჩაუტარდეთ სკრინინგი PJS-ის კლინიკური ნიშნების გამოსავლენად. სკრინინგი მოიცავს ანამნეზის ყოველწლიურ შეკრებას, ფიზიკალურ გასინჯვას კანისა და ლორწოვანი გარსების პიგმენტაციის შესაფასებლად და ნაადრევი პუბერტატის ნიშნების გამოვლენას. გარდა ამისა, მამაკაც პაციენტებს უნდა ჩაუტარდეთ გასინჯვა ფემინიზაციის ნიშნების (მაგალითად, გინეკომასტიის) და სათესლის სიმსივნეების გამოსავლენად, სათესლეების პალპაციით. რვა წლის ასაკამდე პროგნოზული გენეტიკური ტესტირება უნდა შესთავაზონ რისკის მქონე პირებს, რომელთა დიაგნოზი კლინიკურად აშკარა არ არის, იმ პირობით, რომ დაავადებულ ოჯახის წევრში STK11-ის პათოგენური მუტაცია გამოვლენილია.