سندرم پوتز-جگرز چیست و نام آن از کجا آمده است؟

سندرم پوتز-جگرز یک سندرم ارثی نادر است که با پولیپ‌های دستگاه گوارش و ضایعات رنگدانه‌ای مخاطی‌پوستی مشخص می‌شود. همچنین عاملی است که احتمال ایجاد سرطان را افزایش می‌دهد.

بیماران مبتلا به سندرم پوتز-جگرز به‌ویژه در معرض افزایش خطر سرطان‌های گوارشی، زنان (ویژه زنان)، پستان، کبد و دستگاه ادراری‌تناسلی قرار دارند.

برآورد خطر ابتلا به هر نوع سرطان در طول زندگی برای بیماران مبتلا به این سندرم، رقمی به بزرگی %93 است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که %50 تا %80 خانواده‌های مبتلا به سندرم پوتز-جگرز در ژن STK11 دارای جهش‌های ارثی هستند. موارد باقی‌مانده سندرم Peutz-Jegher به احتمال زیاد از جهش‌های دِ نوو (جهش‌هایی که در طول زندگی خودبه‌خود ایجاد می‌شوند) ناشی می‌شوند.

نام سندرم پوتز-جگرز از کجا آمده است؟

نام سندرم پوتز-جگرز از نام دکتر Johannes Peutz و دکتر Harold Jeghers گرفته شده است.

دکتر Peutz که در سال 1886 در Uithuizen هلند به دنیا آمد، در دانشگاه‌های Groningen و Utrecht پزشکی خواند و در سال 1914 فارغ‌التحصیل شد. دکتر Peutz در سال 1957 درگذشت.

دکتر Jeghers که در سال 1904 در New Jersey به دنیا آمد، پس از پایان دوره کارشناسی زیست‌شناسی در مؤسسه پلی‌تکنیک Rensselaer در سال 1928، تحصیل خود را در دانشکده پزشکی دانشگاه Case Western Reserve ادامه داد. سپس در رشته بیماری‌های داخلی در بیمارستان شهر Boston آموزش دید. دکتر Jeghers در سال 1990 درگذشت.  

نه دکتر Peutz و نه دکتر Jeghers نخستین فردی نبودند که سندرمِ نام‌گرفته از آن‌ها را ثبت کرد. سندرم پوتز-جگرز نخستین بار در سال 1895 به‌وسیله دکتر JT Conner مستند شد. دکتر Conner دوقلوهای همسانی را توصیف کرد که رنگدانه‌گذاری (تغییر رنگ) دهانی و لبی داشتند. یکی از آن‌ها در 20 سالگی بر اثر انسداد روده درگذشت و دیگری در 59 سالگی بر اثر سرطان پستان جان باخت. دکتر Conner در گزارش خود درباره این دوقلوها به پولیپ‌های روده اشاره نکرد.

دکتر Peutz بر پایه بررسی 3 نسل و 7 عضو یک خانواده، در سال 1921 ارتباط میان پولیپ‌های روده و ضایعات مخاطی‌پوستی را توصیف کرد. پس از انتشار مطالعه‌های این خانواده، این سندرم در هلند و دیگر بخش‌های اروپا با نام «بیماری پوتز» شناخته شد. 

در سال 1939 دکتر Jeghers به درمان دختر جوانی پرداخت که در مخاط دهان، لب‌ها و انگشتان رنگدانه‌گذاری ملانین داشت و همچنین دچار پولیپ‌های روده و انسداد روده ناشی از درهم‌روی روده بود. هنگامی که دکتر Jeghers بیمار دومی را با همان یافته‌های بالینی دید، به سندرمی مشخص با توضیحی ژنتیکی مشکوک شد. در سال 1949 دکتر Jeghers الگوی وراثت اتوزومال غالب سندرم پوتز-جگرز را توصیف کرد. او در مقاله خود از گزارش سال 1921 دکتر Peutz نقل‌قول کرد.

با این حال، اصطلاح «سندرم پوتز-جگرز» تا سال 1954 به کار نمی‌رفت. دکتر Andre Bruwer نخستین بار این اصطلاح را در مقاله‌ای درباره این سندرم به کار برد.

*

سندرم پوتز-جگرز در روزگار ما

همه‌گیرشناسی و ژنتیک – سندرم پوتز-جگرز (PJS) یک سندرم اتوزومال غالب است که با پولیپ‌های هامارتوماتوز متعدد در دستگاه گوارش، رنگدانه‌گذاری مخاطی‌پوستی و افزایش خطر سرطان‌های گوارشی و خارج از روده مشخص می‌شود.

PJS با جهش‌های خط زایا (ارثی) در ژنی مرتبط است که به ناحیه 19p13.3 کروموزوم نقشه‌یابی شده است؛ این ژن، STK11، یک سرین‌ترئونین کیناز را کد می‌کند. PJS نادر است و برآورد شیوع آن از 1:8000 تا 1:200.000 تولد متغیر است.

علائم – PJS دو تظاهر بالینی اصلی دارد: ماکول‌های رنگدانه‌ای مخاطی‌پوستی و پولیپ‌های متعدد گوارشی.

• رنگدانه‌گذاری‌های مشخصه مخاطی‌پوستی PJS (لکه‌های ملانین) در بیش از 95 درصد بیماران وجود دارد و بیشتر روی لب‌ها و اطراف دهان، کف دست‌ها، مخاط گونه و کف پاها دیده می‌شود.
• پولیپ‌های هامارتوماتوز گوارشی در بیشتر بیماران مبتلا به PJS وجود دارند و می‌توانند در هر قسمت دستگاه گوارش ایجاد شوند. پولیپ‌ها در نخستین دهه زندگی شکل می‌گیرند و بیشتر بیماران در سنین 10 تا 30 سال علامت‌دار می‌شوند. شمار پولیپ‌ها در هر قطعه روده از 1 تا بیش از 20 متغیر است.

خطر سرطان – PJS با افزایش خطر سرطان‌های گوارشی و خارج از روده ارتباط دارد. خطر سرطان در طول زندگی بین 37 تا 93 درصد متغیر است و میانگین سن تشخیص سرطان 42 سال است. شایع‌ترین محل‌های بدخیمی دستگاه گوارش، کولون و پانکراس، و شایع‌ترین محل سرطان خارج از روده، پستان است. زنان همچنین در معرض خطر بالای تومورهای دهانه رحم، از جمله آدنوم بدخیم دهانه رحم، و تومورهای خوش‌خیم تخمدان موسوم به تومورهای «طناب جنسی» با لوله‌های حلقوی (تومورهای SCTAT) قرار دارند. در مردان مبتلا به PJS، خطر تومور بیضه از نوع سلول سرتولی در طول زندگی افزایش یافته است.

تشخیص – تشخیص بالینی PJS با وجود هر یک از موارد زیر امکان‌پذیر است:

• دو یا چند پولیپ هامارتوماتوز از نوع پوتز-جگرز در دستگاه گوارش
• تیرگی رنگدانه‌ای مشخصه مخاطی‌پوستی در دهان، لب، بینی، چشم، اندام تناسلی یا انگشتان فردی که سابقه خانوادگی PJS دارد
• هر تعداد پولیپ پوتز-جگرز در فردی که یک خویشاوند درجه اول او سابقه خانوادگی PJS دارد
• هر تعداد پولیپ پوتز-جگرز در فردی که رنگدانه‌گذاری مشخصه مخاطی‌پوستی PJS دارد

افرادی که معیارهای بالینی PJS را دارند باید از نظر جهش در ژن STK11 آزمایش ژنتیک شوند. آزمایش ژنتیک در فردی که معیارهای بالینی PJS را دارد به تأیید تشخیص PJS کمک می‌کند. با این حال، نبود جهش بیماری‌زا در STK11 در فردی که معیارهای بالینی PJS را دارد، تشخیص PJS را رد نمی‌کند.

PJS را می‌توان بر پایه علائم بالینی و/یا آزمایش ژنتیک از اختلالات دیگری که با ماکول‌های رنگدانه‌ای مخاطی‌پوستی یا پولیپ‌های متعدد هامارتوماتوز گوارشی همراه‌اند، متمایز کرد.

مدیریت بیماری – رویکرد ما به غربالگری سرطان در افراد مبتلا به PJS به شرح زیر است:

• معاینه جسمانی سالانه همراه با شمارش کامل سلول‌های خون، برای شناسایی کم‌خونی فقر آهن ناشی از خونریزی پنهان پولیپ‌ها یا سرطان دستگاه گوارش.
• غربالگری پایه معده و کولون با آندوسکوپی فوقانی و کولونوسکوپی هر دو تا سه سال یک بار، از اواخر نوجوانی.
• غربالگری آندوسکوپیک پایه روده باریک با آندوسکوپی کپسولی ویدئویی (VCE) در هشت تا ده سالگی. فاصله پیگیری به یافته‌ها بستگی دارد. با این حال، در صورت نبود پولیپ، غربالگری پیگیری در 18 سالگی و پس از آن تکرار هر دو تا سه سال یک بار توصیه می‌شود. سی‌تی انتروگرافی (CTE) یا ام‌آر انتروگرافی (MRE) روش‌های تصویربرداری جایگزین برای افراد مبتلا به PJS هستند که امکان آندوسکوپی کپسولی ندارند.
• معاینه سالانه بیضه‌ها از 10 سالگی. اگر در معاینه بیضه ناهنجاری دیده شود یا بیمار علائم زنانه‌شدن (مثلاً ژنیکوماستی) داشته باشد، باید سونوگرافی بیضه انجام شود.
• معاینه سالانه لگن و پاپ‌اسمیر در زنان از 21 سالگی.
• خودآزمایی ماهانه پستان در زنان و تصویربرداری سالانه پستان با تشدید مغناطیسی (MRI) و ماموگرافی از 25 سالگی.
• برای غربالگری سرطان پانکراس، تصویربرداری پانکراس با MRI/کلانژیوپانکراتوگرافی با تشدید مغناطیسی یا سونوگرافی آندوسکوپیک از 35 سالگی، هر 1-2 سال یک بار. غربالگری سرطان پانکراس باید در مراکز تخصصی دارای پروتکل پژوهشی انجام شود.
• هنگام مشاوره پیش از بارداری، باید گزینه تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی به افراد دارای جهش STK11 پیشنهاد شود. خویشاوندان درجه اول بیماران مبتلا به PJS باید از بدو تولد از نظر ویژگی‌های بالینی PJS غربالگری شوند. غربالگری شامل گرفتن شرح‌حال سالانه، معاینه جسمانی با ارزیابی رنگدانه‌گذاری مخاطی‌پوستی و نشانه‌های بلوغ زودرس است. افزون بر این، بیماران مرد باید از نظر علائم زنانه‌شدن (مثلاً ژنیکوماستی) و تومورهای بیضه با لمس بیضه معاینه شوند. مشروط به اینکه جهش بیماری‌زای STK11 در یکی از اعضای مبتلای خانواده شناسایی شده باشد، باید تا هشت سالگی آزمایش ژنتیکی پیش‌بینانه به افراد در معرض خطری پیشنهاد شود که تشخیص آن‌ها از نظر بالینی آشکار نیست.