წამი, როცა დრო ჩერდება: კიბოს დიაგნოზის მიღება!

კიბოს დიაგნოზის მიღება ძალიან ფართო სპექტრის მრავალ ძლიერ და განსხვავებულ ემოციას იწვევს. მოდი, სანამ სტატიის კითხვას დაიწყებთ, მხოლოდ 1 წუთით წარმოიდგინეთ, რომ კიბოს დიაგნოზი დაგისვეს, ან, თუ უკვე დიაგნოზდასმული ჩვენი პაციენტი ხართ, შეეცადეთ ის მომენტი გაიხსენოთ...

ამას სათანადო მნიშვნელობა უნდა მივანიჭოთ, არა? იმ მომენტის მხოლოდ წარმოდგენამ ან გახსენებამაც კი შეიძლება ბევრი ძნელად აღსაწერი, რთული და ძლიერი გრძნობა გამოიწვიოს. შოკი, გაოცება, დაბნეულობა, დაუჯერებლობა, დარდი, საკუთარ თავზე, საყვარელ ადამიანებსა და მომავალზე შფოთვა, მოუსვენრობა და, უპირველესად, შიში, ძლიერი შიში! ზოგჯერ კი, სრულიად საპირისპიროდ, უგრძნობლობა... ვერაფრის განცდა, იმ მომენტის დაბინდვა, სიცარიელე, თითქოს თქვენ თქვენ არ იყოთ ან ყველაფერი, რაც ხდება, რეალური არ იყოს...

კიბოს ფსიქოლოგიის შესახებ ჩვენს წინა სტატიაში როგორც აღვნიშნე, თითოეული ჩვენგანი უნიკალურია. ჩვენი რწმენა, მსოფლმხედველობა, კულტურული თავისებურებები, სოციალური მხარდაჭერა, მომავლის მოლოდინები, წარსული ტრავმები, სირთულეებთან ბრძოლის ძალა, პიროვნება... ყველაფერი განსაზღვრავს და გავლენას ახდენს იმაზე, როგორ აღვიქვამთ და განვიცდით კიბოს. ბევრისთვის შემაშინებელი კიბო ჩვენი იმ პაციენტისთვის, რომელიც თვეების განმავლობაში საავადმყოფოებში იწვა ისე, რომ ჩივილების დიაგნოზი ვერ დაუსვეს, საინტერესოა, რომ შეიძლება გაურკვევლობის დასრულებას, იმის გარკვევას, თუ რას უნდა ებრძოლოს, და შვებას ნიშნავდეს.

სწორი ან არასწორი გრძნობა არ არსებობს

უნდა გვახსოვდეს, რომ განცდას არ აქვს სწორი ან არასწორი გრძნობები... არსებობს გრძნობები, რომლებსაც ვერ გავაქრობთ ფრაზებით „საშიში არაფერია“, „ნერვიულობა არ გჭირდება“, „ყველაფერი გამოსწორდება“; ისინი განსჯის გარეშე უნდა მივიღოთ, აღმასვლა-დაღმასვლით ხასიათდება, ზოგჯერ ადვილად, ზოგჯერ კი რთულად დასაძლევია და „ბუნებრივია“ ეს გრძნობები. მოდი, გადავხედოთ ემოციებს, რომელთა განცდაც მოსალოდნელია, და მათთან დაკავშირებულ შესაძლო აზრებს.

თავდაპირველად — შოკი და უარყოფა

ძალიან მნიშვნელოვანია გარემო, რომელშიც გაიგებთ, რომ კიბო გაქვთ, ადამიანი, რომელიც ამ ამბავს გატყობინებთ, და მისი გადმოცემის ფორმა. ნაჩქარევად, შესაძლოა იმ ექიმისგან, რომელიც კარგად არ გიცნობთ, პათოლოგიური კვლევის პასუხისა და კიბოს დიაგნოზის მოულოდნელად გაგება შეიძლება ძალიან შემაძრწუნებელი ან არარეალური მოგეჩვენოთ. იმედს ვიტოვებ, რომ მსგავს მდგომარეობაში არ აღმოჩნდებით; ჩვეულებრივ, ემოციების გამომწვევი პირველი ნაბიჯია თქვენი ნდობით აღჭურვილი ექიმის მარტივი, სამედიცინო ტერმინებისგან შეძლებისდაგვარად თავისუფალი განმარტება, რომელსაც ნელ-ნელა, თითქოს ლუკმებს ყლაპავთ, იღებთ.

ეტაპს, რომლის განცდაც ამ დროს იწყება, „შოკის ეტაპი“ ეწოდება. განსაკუთრებით მაშინ, თუ ამბავი ადამიანისთვის სრულიად მოულოდნელია, იმ მომენტში შეიძლება გამოვლინდეს:

• გაშეშება
• ვერაფრის განცდა ან გამოხატვა
• დაბნეულობა
• ექიმის ნათქვამის გაუგებრობა, საუბრისთვის თვალის ვერ მიდევნება
• განცდა, რომ ეს მომენტი რეალური არ არის 
• მომხდარის დაუჯერებლობა 
• უჩვეულო სხეულებრივი ჩივილები: ალები, დაბუჟება, ჩხვლეტა 
• შესაძლებელია აგრეთვე ქოშინი, გულის ფრიალი, ღრმად ამოსუნთქვის მოთხოვნილება, დაძაბულობისა და პანიკის განცდა.

ეს ეტაპი შეიძლება საათები ან დღეებიც გაგრძელდეს. თუ გარკვეული ხანია გამოკვლევებს იტარებთ და მეტ-ნაკლებად ელით, რომ შეიძლება კიბოს დიაგნოზი დაგისვან, შოკის ეტაპი შეიძლება უფრო მსუბუქი და ხანმოკლე იყოს.

რა უნდა გავაკეთოთ ამ გრძნობებთან გასამკლავებლად:

არაფერი...

გთხოვთ, ამ რთულ პერიოდში არც ჩვენმა პაციენტებმა და არც მათმა ახლობლებმა საკუთარ თავს ემოციების კონტროლის ტვირთი არ დააკისრონ. რასაც გრძნობთ, იმიტომ გრძნობთ, რომ ეს ბუნებრივია და უნდა განიცადოთ. მესმის, რომ ტკივილის არიდება ადამიანის ბუნებაშია, თუმცა ყველა გრძნობას თავისი ფუნქციაც აქვს... სევდა და მწუხარება ბედნიერებასა და სიმშვიდეზე არანაკლებ ღირებული გრძნობებია; მიუხედავად იმისა, რომ მათ უარყოფითს ვუწოდებთ, სინამდვილეში ისინი გვაძლევენ იმას, რაც გზის გასაგრძელებლად გვჭირდება. ამ თვალსაზრისით შოკი და მის უშუალოდ შემდეგ შესაძლო უარყოფის პერიოდი მასთან დაკავშირებული გრძნობებით, მიუხედავად იმისა, რომ უარყოფითად ჩანს, კონფლიქტისგან თავისუფალ უსაფრთხო სივრცეს გვთავაზობს... სინამდვილეში ჩვენი გონება და სული გვეუბნება: „ეს ინფორმაცია ჩემთვის მეტისმეტი და მძიმე აღმოჩნდა, ამიტომ გარკვეული ხნით ვერაფერს ვიგრძნობ, გავუგრძნობლდები. დრო მომეცი; იმის გასააზრებლად, რაც გადამხდა, დარტყმის გადასატანად და გზის გასაგრძელებლად, ჯერ გარკვეული ხნით ამის გადამუშავება მჭირდება.“

ამ პროცესისთვის ჩემი რჩევა ასეთია: დიდი ალბათობით, იმ მომენტში ექიმისგან მიღებული ინფორმაციის ნაწილი ვერ გაიგონეთ, ან, თუ გაიგონეთ, გონებაში ვერ ჩაიბეჭდეთ ან ვერ გაიგეთ... ასეთ შემთხვევაში შეგიძლიათ ექიმს ახლო მომავალში მოკლე შეხვედრა სთხოვოთ. შეხვედრაზე თქვენი ძირითადი კითხვების ჩანაწერით მიხვიდეთ და, როცა გონება უფრო დამშვიდებულია, დაავადების, პროცესისა და მკურნალობის შესახებ ინფორმაცია მოითხოვოთ. თუ ახლობელთან ერთად მოხვალთ, გეყოლებათ მხარდამჭერიც, რომელიც თქვენს მიერ გამოტოვებულ საკითხებს დაიჭერს.

„უარყოფის ეტაპი“

შოკთან გადაჯაჭვულ ამ პერიოდში, როგორც სახელიც მიგვანიშნებს, ჩვენი პაციენტები, მიუხედავად იმისა, რომ გარეგნულად კიბოს არსებობის დამადასტურებელი ყველაფერი თვალწინაა, არაცნობიერად დაავადებას ვერ იჯერებენ და მის მიღებას ვერ ახერხებენ. ამ პერიოდში ჩვენი პაციენტები შეიძლება: 

• ისე იქცეოდნენ, თითქოს დაავადება არ ჰქონდეთ.
• დაავადებისა და პროცესის მიმართ გულგრილობას ავლენდნენ.
• დაავადებაზე საუბარი არ სურდეთ ან ძალიან ცოტას საუბრობდნენ. 
• მკურნალობისთვის ექიმთან შეხვედრაზე მიდიოდნენ, მაგრამ სიტყვას „კიბო“ არ იყენებდნენ.
• მკურნალობას იღებდნენ, თუმცა მაინც არ ფიქრობდნენ, რომ კიბოთი არიან დაავადებული.

უცნაურად გამოიყურება? თუმცა ასე არ არის... ეს ყველაფერი ბუნებრივი რეაქციაა. როგორც ზემოთ აღვნიშნე, ჩვენი პაციენტების გონება და სული ამის გადამუშავებას ცდილობს და ერთ დღესაც შეძლებს... თუ ეს უარყოფის ან ნახევრად უარყოფის მდგომარეობა პაციენტის მიერ მკურნალობის უარყოფას ან საკუთარი თავისთვის ზიანის მიყენებას არ იწვევს, ჩარევა შესაძლოა არ გახდეს საჭირო, რადგან ის თავისთავად მოგვარდება.

თუ:

• აზრები, რომ კიბო არ აქვს, დიაგნოზი არასწორია და უკეთეს ექიმთან მისვლაა საჭირო, ყოველ ახალ ექიმთან მეორდება,
• პაციენტი რეკომენდებულ გამოკვლევებს არ იტარებს, გვიან იტარებს ან აჭიანურებს,
• მკურნალობას მთლიანად უარყოფს, სამეცნიერო მკურნალობას შორდება და მხოლოდ ალტერნატიულ ან დამატებით მკურნალობას მიმართავს, უარყოფის პროცესის დასაძლევად ფსიქიატრის ან ამ სფეროში გამოცდილი კლინიკური ფსიქოლოგის მხარდაჭერა უნდა მიიღოს.

იშვიათად პაციენტი დაავადებას იღებს, მაგრამ ახლობლებმა მდგომარეობა შეიძლება უარყონ. საფუძვლად არსებული მექანიზმი არ განსხვავდება. საყვარელი ადამიანის კიბოთი დაავადების გასააზრებლად და გზის გასაგრძელებლად პაციენტის ახლობლებმაც უნდა იგლოვონ. თუ ახლობლის მკურნალობას ხელს არ უშლიან და მხარდაჭერის შენარჩუნებას მეტ-ნაკლებად ახერხებენ, მდგომარეობა თავისთავად მოგვარდება. უფრო მძიმე შემთხვევაში კი აუცილებლად უნდა მიიღონ ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროფესიონალების დახმარება.

მიუხედავად იმისა, რომ უარყოფა დროდადრო სუსტდება და მიღება ჩნდება, ეს პროცესი ძირითადად მიღებასა და უარყოფას შორის მერყეობისგან შედგება. საათებისა და დღეების განმავლობაში დაძლეული უარყოფა, სანამ მიღებას დაუთმობს ადგილს, შეიძლება ბრაზისა და ვაჭრობის ეტაპებსაც გაივლიდეს.

„ბრაზისა და ვაჭრობის ეტაპები“

იმის გაგებამ, რომ კიბოთი ხართ დაავადებული, ხშირად შეიძლება „რწმენა, რომ სამყარო სამართლიანი, დაცულია და მომავალი სიკეთით სავსეა“ შეარყიოს და „განცდამ, რომ წინასწარ განჭვრეტად, კონტროლირებად და უსაფრთხო სამყაროში არ ვცხოვრობთ“ ღრმა იმედგაცრუება გამოიწვიოს. უარყოფიდან გამოსული ადამიანი, რომელიც უკვე კარგად აცნობიერებს დაავადებას, ცდილობს თავის კითხვებზე პასუხები იპოვოს. რამდენად ბუნებრივია ადამიანის მიერ განცდილ ტკივილში აზრის ძიება! თუმცა ამას ხშირად ბრაზიც მოჰყვება. მაგალითად:

• დაავადებული სხეულის მიმართ... „მეგონა, ჯერ კიდევ ახალგაზრდა გოგონას სხეული მქონდა“, — ერთხელ მითხრა დაახლოებით 40 წლის ქალმა პაციენტმა. • საკუთარი თავის მიმართ, რადგან სხეულს სათანადოდ არ მოუარა...
• „როცა სამყაროში არიან ადამიანები, რომლებიც ამ დაავადებას იმსახურებენ, რატომ მე?“ ან „რატომ ახლა?“ ამ კითხვებით ზოგჯერ ღმერთის მიმართ...
• ძლიერი ბრაზი შეიძლება მიმართული იყოს მეუღლისკენ, რომელმაც გული ატკინა, სიძისკენ, რომელიც მის ქალიშვილს გაშორდა, და-ძმისკენ, რომელიც ხილის ჭამას აძალებს, მეზობლისკენ, რომელიც მოსაკითხად რეკავს, ექთნისკენ, რომელმაც ხელი ატკინა, ექიმისკენ, რომელმაც სწრაფად მოიარა პალატა, და მომვლელისკენაც კი, რომელიც ოთახიდან ღამის მშვიდობის სურვილის გარეშე გავიდა.

ვაჭრობის ეტაპი კი ჩვენი გონების მიერ ტკივილისგან თავის დასაღწევად ბედთან არაცნობიერი მოლაპარაკებაა. არაცნობიერი ვაჭრობა ხდება ღმერთთან, სამყაროსთან ან იმასთან, რაც დაავადების მიზეზად მიიჩნევა. ბედთან ვაჭრობისას ადამიანი ცდილობს წარსულის გამოსწორებასაც და მომავლის დაგეგმვასაც, იმ დროის დაბრუნებას, როცა დაავადება გაიგო, ბოლო დღეების, კვირების, თვეების უკან მოტრიალებას და შეცდომების გამოსწორებით ხელახლა ცხოვრებას.

• „რა დავაშავე / რა ცოდვა მქონდა, რომ ეს დამემართა?“
• „ღმერთო, ამიერიდან … გავაკეთებ, ოღონდ ეს რეალობა არ იყოს…“
• „გამოვჯანმრთელდე და მსხვერპლს შევწირავ“, „ეს გადავლახო და უმრაზე წავალ“,
• „ეს საქმე დასრულდეს და აღარასოდეს…“
• „ეს რომ გავიღო და სანაცვლოდ დაავადება გაქრეს…“
• „ყველაფერი ამ წყეული სიგარეტის ბრალია, ნეტავ ბოლო თვეში მოწევა არ გამეზარდა…“

ბრაზი საფარია, რომელიც ქვემოთ არსებულ შფოთვით და შიშით სავსე გრძნობებს ფარავს. ბრაზი ბუნებრივია და მისი გაგებაა საჭირო. უნდა მივიღოთ, რომ განცდილი მდგომარეობა რთულია და ადამიანი შეიძლება გაბრაზებული იყოს; უნდა ვაგრძნობინოთ, რომ მისი ყოველი მცდელობა ღირებულია. ისე არაფერი აძლიერებს ბრაზს, როგორც განცდა, რომ არ ესმით. თუმცა აქ ერთი საკითხის ხაზგასმა მინდა: ბრაზის არსებობა უნდა მივიღოთ, მაგრამ მის დამანგრეველ გამოხატვას არ უნდა დავეთანხმოთ. ბრაზში, რომელიც სიტყვიერ ან ფიზიკურ აგრესიად გარდაიქმნება, სწრაფად უნდა ჩავერიოთ და სტრესისა და ბრაზის მართვისთვის ფსიქიატრის / კლინიკური ფსიქოლოგის დახმარება მივიღოთ. ფსიქოთერაპია ამ პროცესში ჩვენი პაციენტების მხარდაჭერის ერთ-ერთი ყველაზე შესაფერისი გზაა.

ზოგჯერ, როცა ამ ბრაზისა და ძნელად ასატანი გრძნობების დაძლევა რთულდება, ადამიანი მოდუნების შეუფერებელ გზებს ირჩევს. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენს კულტურაში ეს ფართოდ გავრცელებული არ არის, შეიძლება ალკოჰოლისა და ნივთიერებების მოხმარებისკენ მიდრეკილება გაიზარდოს. თუმცა ამ მტკივნეული გრძნობების უგულებელყოფა, ჩახშობა ან წამლით, ალკოჰოლითა თუ ნივთიერებით დამშვიდება გლოვას ვერ გადალახავს და მას მოუგვარებლად ხანგრძლივად აგრძელებს.

ვიცი, რომ თქმა ადვილია, გაკეთება კი რთული, მაგრამ გირჩევთ წყენისა და ბრაზის გამოხატვას. თუ გავითვალისწინებთ იმასაც, რომ ჩვენი კულტურის გამო გრძნობების გამოხატვა გვიჭირს, თუკი ეს ემოცია გტანჯავთ, დახმარების მიღება საუკეთესო გზა იქნება. პაციენტების ახლობლებმაც შეიძლება იგივე პროცესები გაიარონ და გაბრაზებულები იყვნენ; ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის მიღება მათთვისაც ყველაზე შესაფერისი არჩევანი იქნება.

ეს პერიოდები კიბის საფეხურებივით თანმიმდევრობით არ მიმდინარეობს; შეიძლება მერყეობა იყოს უარყოფას, ბრაზს, ნახევრად უარყოფას, ვაჭრობას, მიღებასა და ისევ უარყოფას შორის. თუმცა უნდა გვახსოვდეს, რომ ვაჭრობისა და ბრაზის ეტაპების განცდა სინამდვილეში ჯანსაღი ნიშანია იმისა, რომ რეალობის მიღებას ვიწყებთ. გლოვის პროცესის დასასრულებლად და ჯანმრთელობის დაკარგვის მიღებით ცხოვრების გასაგრძელებლად კი დეპრესიისა და მიღების პროცესებიც უნდა გავიაროთ.

„დეპრესია და მიღება“

დაკარგვის რისკის ან უკვე მომხდარი დანაკარგის მიღებით წინსვლა, დანაკარგით გამოწვეულ არყოფნასთან ჯანსაღი შეგუება და შერიგება გლოვის მნიშვნელოვანი ნაწილია. მიღებამ ახლა ბრაზისა და შფოთვის ნაცვლად შეიძლება უფრო სევდა და მწუხარება გამოიწვიოს. ახალ ცხოვრებასთან შეგუების ამ პერიოდში შეიძლება ძილი, მადა, ენერგია და სურვილი დაირღვეს. ადვილად აჩუყება, უხალისობა, უიმედობა და „ოჯახისთვის ტვირთი ვარ“ ასეთი დანაშაულის გრძნობით სავსე აზრებიც შეიძლება ახლდეს. თუ უბედურებისა და მწუხარების განცდა, ცხოვრებით სიამოვნების დაკარგვა, უენერგიობა, ძილისა და მადის დარღვევები, ყურადღებისა და კონცენტრაციის პრობლემები, უიმედობა და განცდა, რომ ვერავინ დაგეხმარებათ, ძლიერია, დიდი ხანია გრძელდება და თქვენს ცხოვრებაზე მოქმედებს, დეპრესიის ალბათობა მაღალია და ფსიქიატრს უნდა შეხვდეთ. სევდა კი, რომელიც ცხოვრებას არ არღვევს, გლოვის პროცესის ნაწილია.

როცა კრიზისული პერიოდები გაივლის და მიღების ეტაპი დადგება, ხშირად იწყება წარსული გამოცდილებისა და ახლო ურთიერთობების გადახედვის, ცხოვრების აზრის ძიების პერიოდიც. რაც უნდა იყოს დაკარგული, მას შეიძლება „თანმხლები დანაკარგებიც“ ახლდეს. მაგალითად, კიბოთი დაავადება ჯანმრთელობის დაკარგვის სახით გლოვის საფუძველია, ხოლო სოციალური როლების, მატერიალური სახსრების ან თავდაჯერების თანმხლები ან შესაძლო დაკარგვა ძირითადი დანაკარგის თანმხლები დანაკარგებია და ამ პროცესში ადამიანი მათაც გლოვობს.

დანაკარგი და გლოვის პროცესი

ყველა ზემოთ აღწერილი ეტაპი სინამდვილეში ნებისმიერი დანაკარგის შემდეგ განცდილი „გლოვის პროცესის“ საფეხურებია. ადამიანი დაბადების მომენტში ცხოვრებას იწყებს დედის საშვილოსნოს თბილი და დაცული სამყაროს დაკარგვით; ყოველ მომდევნო ეტაპზე წინა საფეხურთან დაკავშირებულ დანაკარგებს განიცდის. მაშასადამე, გლოვა ცხოვრებაში ისეთივე ბუნებრივია, როგორც ძილი ან შიმშილი. თუმცა რაც უფრო დიდია დანაკარგი ან მისი რისკი, მით უფრო რთულდება გლოვა.

ჩვენი კიბოთი დაავადებული პაციენტების თვალსაზრისით, ჯანმრთელობის დაკარგვა და სიცოცხლისთვის საშიში დაავადების არსებობა გლოვის პროცესს იწყებს. განსაკუთრებით, თუ ოჯახში ვინმეს კიბო ჰქონდა ან მის გამო დაკარგეს, თუ მისი ტანჯვა განიცადეს ან დანაკარგის შემდეგ მგლოვიარე ადამიანების სირთულეებს შეესწრნენ, დიაგნოზიდან მიღებამდე მიმავალი პროცესი მათთვის უფრო რთული შეიძლება იყოს. ასევე, როცა პაციენტის ახლობლებს დაავადების მიღება და გლოვა უჭირთ, ეს პაციენტის დაავადებასთან შეგუებასაც ართულებს.

ზემოთ აღწერილი ბუნებრივი გრძნობები ამ მოგზაურობის ნაწილია... ისინი თავისთავად ვითარდება და იცვლება — დინამიკური პროცესებია. თუ ამ პროცესების ემოციებს ამოიცნობთ და განსჯის გარეშე მიიღებთ, გზა თქვენთვის უფრო გლუვი იქნება. თუ გრძნობთ, რომ რომელიმე ამ პროცესში გაიჭედეთ, წინ ვერ მიდიხართ და ეს მდგომარეობა ისე გაძლიერდა, რომ თქვენს ცხოვრებაზე, ურთიერთობებსა და მკურნალობაზე მოქმედებს, გთხოვთ, ფსიქიატრის მხარდაჭერა ითხოვოთ.