Zamanın dayandığı an: XƏRÇƏNG DİAQNOZU ALMAQ!

Xərçəng diaqnozu almaq çox geniş diapazonda bir çox güclü və fərqli hissi ortaya çıxarır. Gəlin yazını oxumağa başlamazdan əvvəl cəmi 1 dəqiqəliyə xərçəng diaqnozu aldığınızı düşünün və ya artıq diaqnoz qoyulmuş xəstəmizsinizsə, o anı xatırlamağa çalışın...

Haqqını vermək lazımdır, elə deyilmi? Təkcə o anı təsəvvür etmək və ya xatırlamaq belə təsviri çətin, mürəkkəb və güclü bir çox hissi tətikləyə bilər. Şok, çaşqınlıq, fikir qarışıqlığı, inana bilməmək, sıxıntı, özünüzlə, sevdiklərinizlə və gələcəklə bağlı təşviş, hüzursuzluq və hər şeydən çox qorxu, güclü qorxu! Bəzən isə tam əksinə hissizlik... Heç nə hiss edə bilməmək, o anın bulanıqlaşması, sanki siz özünüz deyilsiniz və ya yaşanan bütün bunlar həqiqi deyilmiş kimi boşluq...

Əvvəlki xərçəng psixologiyası yazımızda da bildirdiyim kimi, hər birimiz bənzərsizik. İnanclarımız, dünyagörüşümüz, mədəni quruluşumuz, sosial dəstəyimiz, gələcəkdən gözləntilərimiz, keçmiş travmalarımız, çətinliklərlə mübarizə gücümüz, şəxsiyyətimiz... Hamısı xərçəng xəstəliyini qavramağımızı və hiss etməyimizi müəyyən edir, təsir göstərir. Bir çox insan üçün qorxulu olan xərçəng aylarla şikayətlərinə diaqnoz qoyulmadan xəstəxanalarda yatan xəstəmiz üçün maraqlı şəkildə qeyri-müəyyənliyin bitməsi, nə ilə mübarizə aparılacağının aydınlaşması və rahatlama demək ola bilər.

Düzgün və ya yanlış hiss yoxdur

Unutmayaq ki, hiss edilə biləcək düzgün və ya yanlış hisslər yoxdur... “Qorxulacaq heç nə yoxdur”, “Narahat olmağa ehtiyac yoxdur”, “Hər şey düzələcək” cümlələri ilə aradan qaldıra bilməyəcəyimiz, mühakimə edilmədən qəbul olunmalı, enişli-yoxuşlu, bəzən asan, bəzən çətin öhdəsindən gəlinən, “təbii” hisslər var. Gəlin yaşanması mümkün hisslərə və onlarla bağlı mümkün düşüncələrə nəzər salaq.

İlk dövrlər: şok və inkar

Xərçəng olduğunuzu öyrəndiyiniz mühit, xəbəri verən şəxs və xəbəri vermə tərzi çox vacibdir. Ayaqüstü, bəlkə də sizi çox tanımayan həkimdən qəfil patoloji nəticəni və xərçəng olduğunuzu öyrənmək çox sarsıdıcı və ya qeyri-real hiss edilə bilər. Belə vəziyyətlə qarşılaşmayacağınıza ümid edərək deyim ki, güvəndiyiniz, inandığınız həkimdən, sanki tikələri yavaş-yavaş udurmuş kimi, tibbi sözlərdən mümkün qədər təmizlənmiş sadə izah adətən hissləri tətikləyən ilk pillədir.

Bu məqamda yaşanmağa başlayan mərhələyə “Şok mərhələsi” deyilir. Xüsusilə şəxs üçün tamamilə gözlənilməz xəbərdirsə, o an;

• Donub qalmaq
• Heç nə hiss edə bilməmək, ifadə edə bilməmək
• Fikir qarışıqlığı
• Həkimin dediklərini anlaya, izləyə bilməmək
• O anın həqiqi olmadığı hissi 
• Baş verənlərə inana bilməmək 
• Qəribə fiziki şikayətlər: isti basma, keyimə, qarışqa gəzməsi hissi 
• Nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə, köks ötürmək ehtiyacı, gərginlik və panika hissləri DƏ yaşana bilər.

Bu mərhələ saatlarla, hətta günlərlə çəkə bilər. Bir müddətdir müayinələrdən keçirsinizsə və az-çox xərçəng diaqnozu ala biləcəyinizi düşünürsünüzsə, şok mərhələsi daha yüngül və qısamüddətli ola bilər.

Bu hisslərin öhdəsindən gəlmək üçün nə etməli:

Heç nə...

Xahiş edirəm bu çətin prosesdə nə xəstələrimiz, nə də yaxınları hisslərini idarə etmək yükünün altına girməsinlər. Çünki nə hiss edirsinizsə, təbii və yaşanması lazım olduğu üçün hiss edirsiniz. Ağrıdan qaçmağın insan təbiətinə xas olduğunu bilirəm, lakin hər hissin funksiyası da var... Hüzn və kədər də ən azı xoşbəxtlik və rahatlıq qədər dəyərli hisslərdir və onları mənfi adlandırsaq da, əslində yolumuza davam etmək üçün lazım olanları bizə təmin edirlər. Bu baxımdan şok və dərhal ardınca yaşana biləcək inkar dövrünün hissləri mənfi görünsə də, bizə qarşıdurmadan uzaq təhlükəsiz bölgə təqdim edir... Əslində zehnimiz və ruhumuz bizə bunu deyir; “Bu məlumat mənə çox və ağır gəldi, buna görə bir müddət heç nə hiss etməyəcəyəm, hissizləşəcəyəm, mənə vaxt ver, yaşadığımı mənalandırmaq və zərbənin təsirini atladıb yoluma davam etmək üçün bir müddət bunu həzm etməliyəm.”

Bu proses üçün tövsiyəm budur: Çox böyük ehtimalla o an həkiminizdən aldığınız məlumatların bir hissəsini eşitməyə, eşitsəniz də zehninizdə saxlaya və ya anlaya bilməmiş ola bilərsiniz... Bu halda həkiminizdən yaxın vaxt üçün qısa görüş istəyə bilərsiniz. O görüşə ağlınızdakı əsas sualları qeyd edərək gedə, zehniniz daha sakit olanda xəstəliyiniz, proses və müalicə haqqında məlumat istəyə bilərsiniz. Yaxınınızla gəlsəniz, qaçırdığınız məqamları tutacaq dəstəkçiniz də olacaq.

“İnkar mərhələsi”

Şokla iç-içə keçən bu dövrdə adından da anlaşıldığı kimi, xəstələrimiz xərçəng xəstəsi olduqlarını sübut edən hər şey ortada olduğu halda şüuraltında xəstəliyə inana bilmir və qəbul etməkdə çətinlik çəkirlər. Bu dövrdə xəstələrimiz; 

• Xəstəliyi yoxmuş kimi davrana bilər.
• Xəstəliyə və prosesə qarşı laqeydlik göstərə bilər.
• Xəstəlikdən danışmaq istəməz və ya çox az danışar. 
• Müalicə üçün həkimlə görüşə gedər, lakin “xərçəng” sözünü işlətməyə bilər.
• Müalicəsini ala bilər, yenə də xərçəng xəstəsi olduğunu düşünməyə bilər.

Qəribə görünür? Amma deyil... Bütün bunlar təbii reaksiyalardır. Tam yuxarıda bildirdiyim kimi, xəstələrimizin zehni və ruhu həzm etməyə çalışır və bir gün həzm edəcək... Bu inkar və ya yarı inkar halı xəstəmizin müalicədən imtinasına və ya özünə zərər verməsinə səbəb olmursa, müdaxilə edilməyə bilər, çünki öz-özünə həll olunacaq.

Əgər;

• Xərçəng olmadığı, səhv diaqnoz qoyulduğu, daha yaxşı həkimə gedilməli olduğu düşüncələri hər yeni həkimdə təkrarlanırsa,
• Xəstə tövsiyə olunan müayinələri etdirmir, gec etdirir və ya uzadırsa,
• Müalicədən tam imtina edir və elmi müalicələrdən uzaq qalıb yalnız alternativ və ya tamamlayıcı müalicələrə yönəlirsə, inkar prosesini həll etmək üçün psixiatrdan və ya sahəsində mütəxəssis klinik psixoloqdan dəstək alınmalıdır.

Nadir də olsa, xəstə xəstəliyini qəbul edir, lakin yaxınları vəziyyəti inkar edə bilər. Altındakı mexanizm fərqli deyil. Sevdiklərinin xərçəng olmasını həzm etmək və yola davam etmək üçün xəstə yaxınları da yas tutmalıdır. Yaxınlarının müalicəsinə mane olmur və nisbi dəstəklərini davam etdirə bilirlərsə, öz-özünə həll olunacaq. Lakin daha ciddidirsə, mütləq peşəkar ruh sağlamlığı əməkdaşlarından dəstək alınmalıdır.

İnkar ara-sıra zəifləyib qəbul olsa da, əsasən bu proses qəbul və inkar arasında gedib-gəlmələrdən ibarətdir. Saatlar və günlər içində həll olunan inkar yerini qəbula verməzdən əvvəl qəzəb, sövdələşmə kimi dövrlərdən də keçə bilər.

“Qəzəb və sövdələşmə mərhələləri”

Xərçəng xəstəsi olduğunu öyrənmək çox vaxt “ədalətli, qorunan və gələcəyin gözəlliklərlə dolu olduğu inancını” sarsıda, “proqnozlaşdırıla bilən, idarə olunan, təhlükəsiz dünyada yaşamamağın” dərin məyusluğunu yaşada bilər. İnkardan çıxaraq artıq xəstəliyi haqqında yüksək fərqindəliyə sahib şəxs zehnindəki suallara cavab tapmağa çalışır. İnsanın yaşadığı ağrılarda məna axtarışı necə də təbiidir. Lakin bu, çox vaxt qəzəbi də özü ilə gətirir. Məsələn;

• Xəstə bədənə... “Mən hələ gənc qız bədəninə sahib olduğumu düşünürdüm” demişdi bir dəfə 40 yaşlarında qadın xəstəm. • Bədəninə yaxşı baxmadığı üçün şəxs özünə...
• “Dünyada bu xəstəliyə layiq insanlar olduğu halda niyə mən” və ya “niyə indi” deyərək bəzən Allaha...
• Onu üzən həyat yoldaşına, qızını boşayan kürəkənə, zorla meyvə yedirməyə çalışan bacı-qardaşa, hal-əhval soruşmaq üçün zəng edən qonşuya, qolunu ağrıdan tibb bacısına, sürətli vizit edən həkimə, hətta gecəniz xeyrə demədən otaqdan çıxan xəstə baxıcısına belə güclü qəzəb yarana bilər.

Sövdələşmə mərhələsi isə zehnimizin şüurdan kənar şəkildə ağrıdan qurtulmaq üçün tale ilə sövdələşməyə oturmasıdır. Allahla, kainatla və ya xəstəliyin səbəbi sayılan nədirsə onunla şüuraltı sövdələşmə aparılır. Tale ilə sövdələşmədə həm keçmiş düzəldilməyə, həm gələcək planlaşdırılmağa, xəstəliyin öyrənildiyi zaman, son günlər, həftələr, aylar geri gətirilməyə, səhvlər düzəldilərək yenidən yaşanmağa çalışılır.

• “Nə cəzam / günahım var idi ki, bu mənim başıma gəldi?”
• “Allahım, bundan sonra … edəcəyəm, nə olar bu gerçək olmasın…”
• “Bir sağalım, qurbanlar kəsəcəyəm”, “Bunu bir atladım, ümrəyə gedəcəyəm”,
• “Bu iş bir bitsin, bir daha əsla…”
• “Bunu versəm, əvəzində bu xəstəlik getsə…”
• “Hamısı bu siqaret bəlasına görədir, son ay siqareti artırmasaydım…”

Qəzəb altdakı narahat, qorxulu hisslərin üzərini örtən örtükdür. Qəzəb təbiidir, anlaşılmalıdır. Yaşanan vəziyyətin çətin olduğunu və insanın qəzəbli ola biləcəyini qəbul etmək, hər cür səyinin dəyərli olduğunu hiss etdirmək lazımdır. Anlaşılmadığını hiss etmək qədər qəzəbi artıran başqa vəziyyət yoxdur. Lakin burada bir məqamı vurğulamaq istəyirəm. Qəzəbin varlığı qəbul edilməli, lakin dağıdıcı ifadəsi təsdiqlənməməlidir. Sözlü və ya fiziki aqressiyaya çevrilən qəzəbə tez müdaxilə edilməli, psixiatr / klinik psixoloqdan stres və qəzəbin idarə olunması haqqında dəstək alınmalıdır. Psixoterapiyalar bu prosesdə xəstələrimizə dəstək olmağın ən uyğun yollarındandır.

Bəzən bu qəzəb və dözülməsi çətin hisslərin öhdəsindən gəlməkdə çətinlik çəkiləndə uyğun olmayan rahatlama üsulları seçilə bilər. Mədəniyyətimizdə geniş yayılmasa da, alkoqol və maddə istifadəsinə meyl arta bilər. Lakin bu ağrılı hissləri yox saymaq, basdırmaq və ya dərman, alkoqol, yaxud maddə ilə sakitləşdirmək yası keçirmədiyi kimi, həll olunmadan uzun müddət davam etməsinə səbəb olur.

Deməyin asan, etməyin çətin olduğunu bilərək hirs və qəzəbinizi ifadə etməyinizi tövsiyə edirəm. Mədəniyyətimizə görə ifadə etməkdə çətinlik yaşadığımızı da nəzərə alsaq, bu hiss sizi çətinliyə salırsa, dəstək almağınız ən doğru seçim olacaq. Eyni şəkildə xəstə yaxınları da eyni prosesləri yaşaya və qəzəbli ola bilərlər; psixoloji dəstək almaq onlar üçün də ən uyğun seçim olacaq.

Bu dövrlər pilləkən pillələri kimi ardıcıl getmir; inkar, qəzəb, yarı inkar, sövdələşmə, qəbul, inkar arasında gedib-gəlmələr ola bilər. Lakin sövdələşmə və qəzəb mərhələlərini yaşamağın əslində gerçəkləri qəbul etməyə başladığımızın sağlam işarəsi olduğunu unutmamalıyıq. Yas prosesinin tamamlanması və sağlamlığın itkisini qəbul edərək yaşamağa davam etmək isə depressiya və qəbul proseslərini də ehtiva edir.

“Depressiya və qəbul”

İtki riskini və ya artıq itirdiyini qəbul edərək davam etmək, itkinin yoxluğuna sağlam şəkildə uyğunlaşmaq, uzlaşmaq yas prosesinin mühüm hissəsidir. Qəbul artıq qəzəb və narahatlıqdan çox kədər və hüzn hissləri yaşada bilər. Yeni həyata uyğunlaşılan bu dövrdə yuxu, iştaha, enerji və istəkdə pozuntular ola bilər. Tez kövrəlmə, istəksizlik, ümidsizlik, “ailəmə yük oluram” şəklində günahkarlıq düşüncələri qoşula bilər. Bədbəxt və kədərli hiss etmək, həyatdan zövq almamaq, enerjisizlik, yuxu və iştaha pozuntuları, diqqət və konsentrasiya problemləri, ümidsizlik, heç kimin kömək edə bilməyəcəyi hissi güclüdürsə, uzun müddətdir varsa və həyatınıza təsir edirsə, depressiya ehtimalı yüksəkdir və psixiatrla görüşmək lazımdır. Həyatı pozmayan hüzn halı isə yas prosesinin hissəsidir.

Böhran dövrləri keçib qəbul dövrü gələndə keçmiş həyatın, yaxın münasibətlərin nəzərdən keçirildiyi, həyatın mənasının sorğulandığı dövr də çox vaxt yaşanır. İtirilən vəziyyət nə olursa olsun, “yanaşı itkilər” də onu müşayiət edə bilər. Məsələn, xərçəng xəstəsi olmaq sağlamlığın itkisi kimi yas tutulacaq hal olsa da, onu müşayiət edən və ya edə biləcək sosial rol itkiləri, maddi itkilər və ya özünəinam itkiləri də həqiqi itkiyə qoşulan yanaşı itkilərdir və şəxs prosesdə onların da yasını tutur.

İtki və yas prosesi

Yuxarıda danışdığım bütün pillələr əslində hər növ itkidən sonra yaşanan “YAS PROSESİNİN” pillələridir. İnsan doğulduğu anda ana bətninin isti, qorunan dünyasını itirərək həyata başlayır, irəlilədiyi hər mərhələdə əvvəlki pilləyə dair itkilər yaşayır. Yəni əslində yas həyatda yatmaq, acmaq qədər təbii haldır. Lakin itki və ya itki riski nə qədər böyükdürsə, yas prosesi o qədər çətinləşir.

Xərçəng xəstələrimiz baxımından sağlamlığın itkisi və həyatı təhdid edən xəstəliyin varlığı yas prosesini başladır. Xüsusilə ailəsində xərçəng keçirmiş və ya buna görə itirilmiş biri varsa, yaxud ağrı çəkməsi yaşanıbsa və ya itkidən sonra həmin itkini yaşayanların çətinliklərinə şahid olunubsa, bu şəxslərin diaqnozdan qəbula doğru prosesləri daha çətin keçə bilər. Eyni şəkildə xəstə yaxınlarının xəstəliyi qəbul etməkdə və yas tutmaqda çətinlik çəkmələri də xəstənin xəstəliyə uyğunlaşmasını çətinləşdirir.

Yuxarıda danışdığım təbii hisslər bu səyahətin hissəsidir... Öz-özünə inkişaf edən, dəyişən dinamik proseslərdir. Bu proseslərdəki hissləri tanıyıb mühakimə etmədən qəbul edə bilsəniz, yol sizin üçün daha az enişli-yoxuşlu olacaq. Bu proseslərin hər hansı birində ilişib qaldığınızı, irəliləyə bilmədiyinizi hiss edirsinizsə və bu hal həyatınıza, münasibətlərinizə və müalicənizə təsir edəcək gücə çatıbsa, xahiş edirəm psixiatr dəstəyi istəyin.