უჯრედი, რომელიც თავს თავად ალაგებს: კერი, უაილი, კარი და აპოპტოზი, 1972
ამ სტატიაში
უჯრედი, რომელიც თავს თავად ალაგებს: კერი, უაილი, კარი და აპოპტოზი, 1972
152-ე დღეს ვნახეთ, რას იძახებს სიმსივნე გარედან: სისხლძარღვებს. დღეს ვუყურებთ იმას, რაც შიგნით ხდება. სიმსივნე მხოლოდ გაყოფადი უჯრედების ჯამი არ არის; ზოგი უჯრედი ქრება კიდეც. 1972 წელს სამმა პათოლოგმა ამ დანაკარგის ერთ სახეობას სახელი დაარქვა. 152-ე დღის „ხვალ“ ყუთში ვთქვი, რომ 1972 წლის სტატიას და სახელის დარქმევის გზას გადავამოწმებდი; დღეს ამ სიტყვას ვასრულებ.
ღვიძლში მცირდებადი უჯრედები
ჯონ ფოქსტონ როს კერი დაიბადა სიდნეიში 1934 წლის 24 იანვარს. მისი ცხოვრების აღმწერი ტექსტის მიხედვით, მან მედიცინა ქვინსლენდის უნივერსიტეტში შეისწავლა და 1962-1964 წლებში ლონდონში, University College Hospital-ის სამედიცინო სკოლაში, სერ როი კემერონთან დოქტორანტურა გაიარა. ამბის ბირთვი ვირთაგვის ღვიძლია: როცა ღვიძლის კარის ვენით კვება წყდებოდა, კერიმ დაინახა, რომ ზოგი უჯრედი სკდომის ნაცვლად იკუმშებოდა, მათი ბირთვები კი ძალიან მკვრივი და მუქი ჩანდა. კერიმ ამას „შეკუმშვითი ნეკროზი“ (shrinkage necrosis) უწოდა.
თარიღთან დაკავშირებით წინააღმდეგობაა. კერის ბიოგრაფია ამბობს, რომ ეს დაკვირვება 1965 წელს გამოაქვეყნა; ჩემთვის ხელმისაწვდომი გადამოწმებული 1965 წლის მითითებაა J Pathol Bacteriol 90(2):419-435, 1965 წლის ოქტომბერი, და მისი სათაური ღვიძლის ჰიპერტროფიასა და იშემიურ დაზიანებაზე, განსაკუთრებით ლიზოსომების ცვლილებებზე საუბრობს. სტატია სათაურით „Shrinkage necrosis: a distinct mode of cellular death“ კი 1972 წლის სტატიის ლიტერატურის სიაში J Pathol, 1971 სახითაა. ტერმინი პირველად 1965 წლის სტატიაში გვხვდება თუ 1971 წლის ტექსტში, არ ვიცი; ეს სტრიქონი სქემაზე ქარვისფრად მოვნიშნე.
დაგეგმილი უჯრედული დანაკარგის წინამორბედები
იდეა არაფრისგან არ დაბადებულა. რიჩარდ ლოქშინის 2023 წლის მიმოხილვისა და მითითებებს გამცემი მეორეული გვერდის მიხედვით, ლოქშინმა და უილიამსმა 1964 წელს ცნება „programmed cell death“ გამოიყენეს, როცა აბრეშუმხვევიას სეგმენტთაშორისი კუნთების დაშლას სწავლობდნენ; სონდერსმა 1966 წელს Science-ში დაწერა, რომ უჯრედების დაკარგვა ემბრიონულ სისტემებში განვითარების ჩვეულებრივი ნაწილია. ლოქშინი წერს, რომ მწერის ქსოვილშიც მსგავსი ჩაქცევა ჩანდა. ლოქშინის შესავალი 1964 და 1972 წლებს ტერმინის „გაჩენად“ ერთად იხსენიებს, ძირითადი ტექსტი კი სახელ „აპოპტოზს“ 1972 წელს მიაწერს; ამ ორ თხრობას ის არ ათანხმებს. მე „დაპროგრამებული უჯრედის დაკარგვის“ იდეას 1964 წელს ვუკავშირებ, სახელ „აპოპტოზს“ კი 1972 წელს.
სახელი აბერდინში
კერის ბიოგრაფიის მიხედვით, ის 1971 წლის სექტემბერში სასწავლო შვებულებით ჩავიდა აბერდინში. ლოქშინის თხრობაში კერი ალასტერ კარის ლაბორატორიაში იყო და კარის დოქტორანტ ენდრიუ უაილისთან მუშაობდა. ელექტრონულმა მიკროსკოპმა აჩვენა, რომ რამდენიმე ცხოველურ მოდელში ცალკეული უჯრედების დაკარგვას ერთი და იგივე ნიშნები ჰქონდა. შედეგი იყო „Apoptosis: a basic biological phenomenon with wide-ranging implications in tissue kinetics“, გამოქვეყნებული British Journal of Cancer-ის 1972 წლის აგვისტოს ნომერში (ტომი 26, ნომერი 4, გვერდები 239-257).
რეზიუმეს მიხედვით, სტატია ამ ტერმინს სთავაზობს „უჯრედების მოშორების მანამდე ცოტათი ცნობილი მექანიზმისთვის“ და მას მიტოზის შემავსებლად, ოღონდ მისი საპირისპიროდ განიხილავს. აღწერილია ორი ეტაპი: ბირთვისა და ციტოპლაზმის შეკუმშვა და მემბრანით გარშემორტყმულ სხეულაკებად დაშლა; შემდეგ მათი გადაყრა ან ფაგოციტოზი და ლიზოსომებით დაშლა. როგორც რეზიუმე ამბობს, მორფოლოგიური ნიშნები იმაზე მიუთითებს, რომ პროცესი აქტიურია და შიგნიდანაა დაპროგრამებული.
სახელთან დაკავშირებით კერის ბიოგრაფია იხსენიებს ჯეიმს კორმაკს, აბერდინის ბერძნული ენის პროფესორს; ლოქშინი კი მხოლოდ იმას წერს, რომ „ბერძნულის მცოდნეს“ გაესაუბრნენ და სახელს არ ასახელებს. მნიშვნელობა ორივე წყაროში ერთნაირია: ფოთლების ან ფურცლების ცვენა. ლოქშინი ამატებს, რომ სახელი მიტოზის შემავსებლად, „წიგნების საყრდენის“ მსგავსად, და ლიზისისა და კოაგულაციური ნეკროზისგან განსხვავებულ რამედ იყო ჩაფიქრებული. სამეულიდან ვინ შესთავაზა სახელი, არც ერთი წყარო არ ამბობს.
ქსოვილის ზომა ანგარიშია
ქსოვილის ზომა სხვაობაა იმ უჯრედებს შორის, რომლებიც იბადება, და იმათ შორის, რომლებიც იკარგება. მიტოზი დადებითი მიმართულებით მუშაობს, აპოპტოზი უარყოფითით. რეზიუმეს მიხედვით, აპოპტოზი მონაწილეობს ჯანსაღი ზრდასრული ქსოვილების უჯრედთა განახლებაში, ემბრიონში უჯრედების კერობრივ მოშორებაში, ფიზიოლოგიურ რეგრესსა და ატროფიაში.
კერის დაკვირვებაში უჯრედები სკდომის ნაცვლად ჩაიკეცებოდა; სახელი ამ ფორმის ლიზისისა და კოაგულაციური ნეკროზისგან გასამიჯნად შეირჩა. განსხვავება მორფოლოგიური იყო; მექანიზმი ჯერ უცნობი იყო.
სტატია კიბოს ჟურნალში
რეზიუმეს მიხედვით, აპოპტოზი თავისთავად გვხვდება მკურნალობის გარეშე დარჩენილ ავთვისებიან სიმსივნეებში და, სულ მცირე ზოგ სახეობაში, მონაწილეობს მკურნალობით გამოწვეულ სიმსივნის რეგრესში. კერის ბიოგრაფია წერს, რომ ჯეფრი სერლთან ერთად ბაზალური უჯრედების კარცინომებში შეკუმშვით უჯრედის დაკარგვა შეისწავლა და ივარაუდა, რომ ეს სიმსივნის ზრდის კინეტიკას აყალიბებს. ჩემი დასკვნა: სიმსივნე შეიძლება არა მხოლოდ ზედმეტი გაყოფით, არამედ უჯრედების მცირე დაკარგვითაც იზრდებოდეს; წყაროები ამას ასეთ წინადადებად არ აყალიბებენ.
სტატიის ლიტერატურის სიაში არის ისეთი ნაშრომებიც, როგორიცაა პროსტატის რეგრესი კასტრაციის შემდეგ და ბირთვების შეკუმშვა თიმუსში გლუკოკორტიკოიდის ქვეშ; მითითებების სია ვნახე და არ წამიკითხავს, როგორ განიხილავს მათ სტატია. ხაზი ნაცნობია: როცა ჰორმონს აცილებენ, ქსოვილი რეგრესირებს; ჰორმონული ღერძი, რომელიც 91-ე დღის ბითსონიდან 112-ე დღის ჰაგინსამდე გადის. ამას კავშირად ვასახელებ და არა სტატიის მტკიცებად.
საიდან მოვიდა გენები
მორფოლოგიის გენებთან დაკავშირებას ათწლეულები დასჭირდა. 2002 წელს ნობელის კომიტეტმა პრემია სიდნი ბრენერს, ჰ. რობერტ ჰორვიცსა და ჯონ ე. სალსტონს მიანიჭა „for their discoveries concerning genetic regulation of organ development and programmed cell death“. კომიტეტის გვერდის მიხედვით, C. elegans-ში 1090 უჯრედიდან 131 განვითარების დროს განმეორებადად ქრება; ჰორვიცმა 1986 წელს ced-3 და ced-4 გამოავლინა და აჩვენა, რომ ორივე აუცილებელია უჯრედების დაკარგვისთვის, შემდეგ კი აღმოაჩინა, რომ ced-9 მათთან ურთიერთქმედებს და იცავს. გვერდი სიტყვა „აპოპტოზს“ არსად იყენებს. პრემია გენების დონის ნაშრომს ერგო; კერიმ ჰორვიცთან ერთად 2000 წელს პაულ ერლიხისა და ლუდვიგ დარმშტედტერის პრემია გაინაწილა (ბიოგრაფიის მიხედვით), ნობელიანტებს შორის მისი სახელი არ არის. ამას ვკითხულობ პრემიის ფარგლად და არა უსამართლობის მტკიცებად.
კავშირი კიბოსთან გენის დონეზე კვლავ გამოჩნდა. ვო, კორი და ადამსი 1988 წელს Nature-ის 335-ე ტომში (440-442) იუწყებოდნენ: ფოლიკულურ ლიმფომაში ხშირი t(14;18) ტრანსლოკაცია bcl-2 გენს იმუნოგლობულინის მძიმე ჯაჭვის ლოკუსის გვერდით აყენებს; ინტერლეუკინ-3-ზე დამოკიდებულ უჯრედებში bcl-2 უჯრედების გადარჩენას უწყობდა ხელს, მაგრამ არა მათ გაყოფას (უჯრედები G0 ფაზაში რჩებოდა), და c-myc-თან ერთად პრე-B უჯრედებს მუდმივად გამრავლებადს ხდიდა. ავტორთა წინადადება: გადარჩენის გახანგრძლივებით bcl-2-ს შეუძლია კლონს აცოცხლებინოს მანამ, სანამ სხვა ონკოგენები, როგორიცაა c-myc, გააქტიურდება. ანუ კიბოს გენი შეიძლება მუშაობდეს არა გაყოფის დაჩქარებით, არამედ უჯრედების დაკარგვის შეფერხებით. 1972 წლის სიმსივნის კინეტიკის ინტუიცია აქ ერთ გენში კონკრეტულად გამოვლინდა.
საზღვრები და ფასი
პირველი საზღვარი ისაა, რომ 1972 წლის სტატია მორფოლოგიური კვლევაა. განსაზღვრება „დაპროგრამებული“ რეზიუმეს ფორმულირებით მორფოლოგიური ნიშნებიდან გამოტანილი დასკვნა იყო; გენები და მექანიზმი მოგვიანებით მოვიდა. არც ის უთქვამთ, რომ აპოპტოზი უჯრედების ჩვეულებრივი მოშორების მთელი სურათია.
მეორე საზღვარი ისაა, როგორ გადაიქცა ცოდნა წამლად. დღეს გამოიყენება წამლების კლასი, რომელიც უჯრედების მოშორების ამ მექანიზმს უმიზნებს: ვენეტოკლაქსი, რომელიც BCL-2-ს ბლოკავს. ქვემოთ თურქეთის ნაწილში წარმოდგენილი მრავალცენტრიანი, რეტროსპექტული კვლევის რეზიუმეს მიხედვით, რეციდივიანი ან რეფრაქტერული ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემიის მქონე 147 ზრდასრულში პასუხის მაჩვენებელი 83,0 პროცენტი იყო, სრული პასუხისა 65,3 პროცენტი; მედიანური თვალყურის დევნება 61 თვე, მედიანური საერთო და პროგრესირებისგან თავისუფალი გადარჩენა ორივე 60 თვე. ეს საკონტროლო მკლავის გარეშე დაკვირვების სერიაა; ფარდობითი ეფექტი ვერ გამოითვლება, პაციენტები კი შერჩეული იყვნენ.
ფასი: იმავე რეზიუმეში სიმსივნის ლიზისის სინდრომი 28,6 პროცენტით არის მოხსენიებული და ძირითადად დოზის გაზრდის ეტაპზე გვხვდებოდა; მე-3 ხარისხის და უფრო მაღალი ნეიტროპენია 18,4 პროცენტი, თრომბოციტოპენია 14,3 პროცენტი, ანემია 7,5 პროცენტი. ვენეტოკლაქსის დამტკიცების თარიღი და ძირითადი კვლევები ამ ტექსტისთვის არ გადამიმოწმებია; არ ვწერ.
რა დარჩა
- იდეა, რომ უჯრედის დაკარგვას მოწესრიგებული, ცალკე ფორმა აქვს, და სახელი „აპოპტოზი“
- ანგარიში, რომლის მიხედვითაც ქსოვილის ზომა დაბადებული მინუს დაკარგულია
- რომ კიბოს გენს შეუძლია უჯრედების დაკარგვის შეფერხებით იმუშაოს (bcl-2)
რა დაეცა ან შესუსტდა
- უჯრედის დაკარგვის გააზრება მხოლოდ დაზიანებისა და ნეკროზის გავლით
- ვარაუდი, რომ კიბო მხოლოდ გაზრდილი გაყოფით იზრდება
- მორფოლოგიური დაკვირვების თავისთავად მექანიზმად მიჩნევა
მცირებადი უჯრედიდან წამლამდე: 1964-2026. ღერძი 1960 წლიდან 2030 წლამდე გრძელდება. მწვანე ნიშნები თარიღებია, რომლებზეც რამდენიმე წყარო ან პირველადი მითითება თანხმდება; ლურჯი ნიშნები ერთ წყაროზე დაფუძნებულ თარიღებს აჩვენებს. ქარვისფერი ზოლი პერიოდია, როცა წყაროები ეწინააღმდეგება ერთმანეთს: ტერმინ „შეკუმშვითი ნეკროზის“ პირველი გამოჩენა 1965 წელსა (ბიოგრაფია, 1965 წლის მითითება) და 1971 წელს (1972 წლის სტატიის ლიტერატურის სია) შორის. თარიღები, რომელთა მხოლოდ წელია ცნობილი, წლის შუაში არის დახაზული.
ვენეტოკლაქსი და ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემია
კერისთან ან აბერდინთან პირდაპირ თურქულ კავშირს არ ვაგებ. გადმოვცემ კვლევას, რომელიც აჩვენებს, როგორ აღწევს აპოპტოზის იდეა დღეს კლინიკურ კითხვამდე: „Real-World Outcomes of Venetoclax in Relapsed/Refractory Chronic Lymphocytic Leukemia“, ავტორები Odabasi Giden, Özatlı, Erkurt, Karakus და კოლეგები, გამოქვეყნებული Hemato-ში 2026 წელს (ტომი 7, ნომერი 2, doi:10.3390/hemato7020016). რეზიუმეს მიხედვით, ამ მრავალცენტრიან, რეტროსპექტულ კვლევაში შეფასდა 147 ზრდასრული, რომლებმაც ვენეტოკლაქსი 2019 წლის აპრილსა და 2025 წლის აგვისტოს შორის დაიწყეს; წამალი ცალკე ან რიტუქსიმაბთან, ობინუტუზუმაბთან ან იბრუტინიბთან ერთად მიეცათ, პაციენტების 78,9 პროცენტმა კომბინაცია მიიღო.
მედიანური ასაკი 64 იყო, ადრინდელი მკურნალობების მედიანური რაოდენობა ორი. ავტორები წერენ, რომ წამალი საერთო ჯამში კარგად მოითმინეს, მთავარი შეშფოთება დოზის გაზრდის პერიოდის სიმსივნის ლიზისის სინდრომი იყო, ხოლო დიდი მასის დაავადებისას გადარჩენა უარესი იყო. რეზიუმე კვლევის ქვეყანას და ცენტრებს არ ასახელებს; პირველი ავტორის მისამართია ონდოკუზ მაისის უნივერსიტეტი (სამსუნი). რომ ეს თურქული კვლევაა, ამ მისამართიდან გამოტანილი ჩემი დასკვნაა. სრული ტექსტი არ წამიკითხავს.
1964 წლიდან დღემდე
რა გადამოწმდა და რა რჩება გაურკვეველი
- მითითება: Br J Cancer 1972;26(4):239-257, doi:10.1038/bjc.1972.33, PMC2008650 (წაკითხულია რეზიუმე და მითითებების გვერდი). სრული ტექსტი და ავტორთა მისამართები არ წაკითხულა; აბერდინის ინფორმაცია კერის ბიოგრაფიიდან და ლოქშინის მიმოხილვიდანაა.
- სახელის წარმოშობა: ჯეიმს კორმაკი მხოლოდ კერის ბიოგრაფიაში გვხვდება; ლოქშინი ამბობს „ბერძნულის მცოდნე“ და სახელს არ ასახელებს. მნიშვნელობა (ფოთლების ან ფურცლების ცვენა) ორ წყაროში ერთნაირია. სამეულიდან ვინ შესთავაზა სახელი, არც ერთ წყაროშია.
- „დაპროგრამებული უჯრედის დაკარგვა“ და „აპოპტოზი“: ლოქშინის შესავალი 1964 და 1972 წლებს ტერმინის „გაჩენად“ ერთად იხსენიებს, ძირითადი ტექსტი სახელს 1972 წელს მიაწერს. წინააღმდეგობა ვერ გადავწყვიტე; ცნება 1964 წელს დავუკავშირე, სახელი 1972 წელს.
- „შეკუმშვითი ნეკროზი“: ბიოგრაფია ამბობს 1965; 1965 წლის მითითების სათაური ღვიძლის იშემიურ დაზიანებასა და ლიზოსომებზეა. სტატია „Shrinkage necrosis: a distinct mode of cellular death“ ლიტერატურის სიაში J Pathol, 1971 სახითაა; ტომი და გვერდები არ გადამიმოწმებია. ტერმინი 1965 წლის სტატიაში გვხვდება თუ არა, ვერ დავინახე.
- წინამორბედები: ლოქშინი და უილიამსი 1964 (J Insect Physiol, „Programmed cell death—II“) და სონდერსი 1966 (Science) მხოლოდ მეორეული გვერდიდან, რომელიც მითითებებს იძლევა; ტომები და გვერდები არ გადამიმოწმებია. უფრო ძველი სახელები, როგორიცაა გლიუქსმანი 1951, ფოგტი და ფლემინგი, არ დამიწერია, რადგან ვერ გადავამოწმე.
- კერის ცხოვრება: დაბადება, განათლება, აბერდინში ჩასვლა, პრემიები და 2024 წლის 4 ივნისი მხოლოდ ბიოგრაფიიდან.
- ლიტერატურის სიაში პროსტატისა და თიმუსის ნაშრომები: ვნახე, რომ ჩამოთვლილია; როგორ განიხილავს მათ სტატია, არ წამიკითხავს. ჰორმონულ ღერძთან კავშირი ჩემი ინტერპრეტაციაა.
- ნობელი: ციტატა და ced გენები ნობელის კომიტეტის პრესრელიზიდანაა; გვერდი სიტყვა „აპოპტოზს“ არ იყენებს.
- ვო 1988: რეზიუმის დონეზე; t(14;18) კავშირი რეზიუმიდან.
- ვენეტოკლაქსი: რეზიუმის დონეზე; ქვეყანა და ცენტრები რეზიუმეში არ არის; რეტროსპექტული, საკონტროლო ჯგუფის გარეშე. დამტკიცების თარიღი და ძირითადი კვლევები არ გადამოწმებულა და არ არის დაწერილი.
- გუშინდელი ყუთი: 1972 წლის სტატია და სახელის დარქმევის გზა გადამოწმდა; სახელის დამრქმევად კორმაკი მხოლოდ ერთ წყაროზეა დაფუძნებული.
სხეულის შიგნით ყურება: ჰაუნსფილდი და კომპიუტერული ტომოგრაფია, 1972
დღეს უჯრედის შიგნით დაგეგმვა ვნახეთ. ხვალ — სხეულის შიგნით ყურების ახალი გზა: გოდფრი ჰაუნსფილდის კომპიუტერული ტომოგრაფია. პირველი კლინიკური გამოსახულების თარიღს და იმას გადავამოწმებ, ვისთან გაიყო პრემია.
ავტორის შენიშვნა: ამ ტექსტში ყველაზე მეტად ვცდილობდი ღიად დამეტოვებინა, რა გააკეთა სინამდვილეში 1972 წლის სტატიამ: დაკვირვებას სახელი დაარქვა და მექანიზმი არ ახსნა. მეორე საზრუნავი ის იყო, რომ იქ, სადაც წყაროები ეწინააღმდეგება ერთმანეთს (სახელის წარმოშობა, ტერმინი „შეკუმშვითი ნეკროზი“), ერთი არ ამეღო და ვენეტოკლაქსის პასუხის მაჩვენებელი და სიმსივნის ლიზისის სინდრომის ფასი გვერდიგვერდ დამეყენებინა.
წყაროები და დამატებითი საკითხავი
- Kerr JFR, Wyllie AH, Currie AR. Apoptosis: a basic biological phenomenon with wide-ranging implications in tissue kinetics. Br J Cancer 1972;26(4):239-257. doi:10.1038/bjc.1972.33 (წაკითხულია რეზიუმის დონეზე).
- Kerr JF. A histochemical study of hypertrophy and ischaemic injury of rat liver with special reference to changes in lysosomes. J Pathol Bacteriol 1965;90(2):419-435. doi:10.1002/path.1700900210 (მხოლოდ სხვა სტატიის ლიტერატურის სიიდან აღებული მითითება; ტექსტი არ წაკითხულა).
- Lockshin RA. მიმოხილვითი ნაშრომი დაპროგრამებული უჯრედის დაკარგვის ისტორიაზე. Front Cell Death 2023. doi:10.3389/fceld.2023.1197400 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- John Foxton Ross Kerr 1934-2024. ბიოგრაფია. connectsci.au/hr/article/37/1/HR25018 (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- ნობელის კომიტეტი. 2002 წლის ნობელის პრემიის პრესრელიზი ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში. nobelprize.org (წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Vaux DL, Cory S, Adams JM. Bcl-2 gene promotes haemopoietic cell survival and cooperates with c-myc to immortalize pre-B cells. Nature 1988;335:440-442. doi:10.1038/335440a0 (წაკითხულია რეზიუმის დონეზე).
- History of apoptosis research. doc.surf (მეორეული წყარო, ვიკიპედიიდან მიღებული გვერდი; გამოყენებულია მხოლოდ Lockshin-Williams 1964 და Saunders 1966 მითითებებისთვის, წაკითხულია შემაჯამებელი ხელსაწყოთი).
- Odabasi Giden A, Özatlı D, Erkurt MA, და სხვ. Real-world outcomes of venetoclax in relapsed/refractory chronic lymphocytic leukemia. Hemato 2026;7(2). doi:10.3390/hemato7020016 (წაკითხულია რეზიუმის დონეზე).
- Mukherjee S. The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner; 2010 (ზოგადი კონტექსტი; შესაბამისი ნაწილი ამ ტექსტისთვის თავიდან არ წაკითხულა).
ეს ტექსტი „365 დღე კიბოს ისტორიაში“ სერიის 153-ე დღეა და აპოპტოზის სახელდებას ისტორიულ წაკითხვად წარმოადგენს. ეს ისტორიულ-პოპულარული შინაარსია და არა დიაგნოზი ან მკურნალობის რეკომენდაცია. მკურნალობის გადაწყვეტილებებისთვის გაიარეთ კონსულტაცია თქვენს ექიმთან. წყაროები გადამოწმებულია; დეტალები, რომლებიც მხოლოდ ერთ მეორეულ წყაროს, მხოლოდ რეზიუმეს ან წაუკითხავ ტექსტს ეყრდნობა, ფაქტების შემოწმების შენიშვნებშია აღნიშნული.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
