Yengecin Gizli Kıskaçları: Wilhelm Fabry, Koltuk Altındaki Sır ve İlk Lenf Nodu Ameliyatı
49. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Kanserin sadece bir kitle değil, bölgesel bir yayılım olduğunu keşfeden "Alman Cerrahisinin Babası" ile onkoloji radikal bir döneme giriyor.
Bir önceki gün, Ambroise Paré'nin ipek ipliklerle damar bağlayarak ameliyatları bir "infaz" olmaktan çıkardığını konuşmuştuk. Ancak cerrahlar hala çaresizdi; çünkü başarılı geçen ameliyatlardan sonra kanser, vücudun başka yerlerinden yeniden filizleniyordu. Wilhelm Fabry (Fabricius Hildanus), kanserin sadece "lokal" (yerel) değil, "rejyonel" (bölgesel) bir sorun olduğunu; yani tümörün koltuk altındaki "guddelere" (lenf bezlerine) sinsi kıskaçlar uzattığını fark eden ilk hekimdir. Bu yazı, modern "Radikal Mastektomi"nin ve metastaz bilincinin henüz hücreler keşfedilmeden önceki ilk uyanışını anlatmaktadır. Şifa, tümörün izini sürmekle başlar.
Meme kanseri ameliyatı olan kadınlar, iyileştiklerini sandıkları bir huzur döneminden sonra, göğüs duvarlarında veya koltuk altlarında beliren yeni sertliklerle yeniden doktorların kapısını çalıyorlardı. Kanser, sadece o bölgede duran bir "taş" değildi; sanki bedenin derinliklerine doğru uzanan görünmez ağları vardı.
Bu sinsi ağları fark edip tıp tarihinde bir ilke imza atacak olan kişi; zekası, gözlem yeteneği ve sarsılmaz cesaretiyle "Alman Cerrahisinin Babası" unvanını alacak olan Wilhelm Fabry (Fabricius Hildanus, 1560-1634) olacaktı.
Koltuk altındaki "guddeler": lenf bezlerinin sessiz tanıklığı
1598 yılında Wilhelm Fabry, onkoloji tarihinin en kritik uyanışlarından birini yaşadı. Meme kanseri vakalarını titizlikle incelerken, tümörün sadece memede büyümediğini, aynı zamanda koltuk altında yer alan ve normalde nohut tanesi kadar olan bezleri (lenf nodlarını) şişirip taşlaştırdığını fark etti.
Fabry'den önceki cerrahlar sadece gözle gördükleri ana kitleyi kesip alıyor, koltuk altındaki bu sertliklere ise "dokunulmaz" diyerek ilişmiyorlardı. Ancak Fabry o tarihi gerçeği haykırdı: "Eğer koltuk altındaki bu şişkin bezleri (metastazı) içeride bırakırsanız, tümörü kesip atmanızın hiçbir anlamı yoktur; hastalık kesinlikle geri dönecektir!"
İlk bölgesel temizlik: radikal cerrahinin doğuşu
Fabry, kanserin sadece yerel değil, bir "bölge" sorunu olduğunu kavrayan ilk hekimlerden biriydi. 1598'de tıp literatüründe eşi benzeri görülmemiş bir operasyona imza attı:
Meme ameliyatı sırasında neşterini koltuk altına kadar uzatarak, oradaki hastalıklı ve kanser sıçramış lenf bezlerini tek tek temizledi. Bu, modern onkolojinin en temel prensiplerinden biridir.
Hücreler ve lenfatik sistem henüz mikroskop altında tanımlanmamıştı; ancak Fabry, kanserin bedende seyahat ettiğini "klinik bir öngörü" ile ispatlamıştı.
Fabry'nin kıskaçları: saniyeler süren mekanik deha
Anestezi olmayan bir çağda, hassas damar ve sinir ağlarıyla dolu koltuk altı bölgesini temizlemek inanılmaz bir hız gerektiriyordu. Fabry, bu ameliyatları saniyeler içinde tamamlayabilmek için tarihe geçen kendi cerrahi aletini, yani "Fabry Kıskaçlarını" icat etti.
İlkel Bir Lokal Anestezi
Bu alet memeyi tabanından mengene gibi sıkıştırdığında, hem anında kanamayı durduruyor hem de sinirleri baskılayarak hastanın acı hissini azaltıyordu. Cerrah, bu aletin sağladığı stabiliteyle tek bir hamlede tümörü alıp, hemen ardından koltuk altındaki tehlikeye yönelebiliyordu.
Wilhelm Fabry'nin koltuk altından söküp çıkardığı o sertleşmiş bezler, kanserin bedende bir "gezgin" olduğunun en somut kanıtıydı. Ancak hala bir soru yanıtsızdı: Kanser bu bezlere nasıl ulaşıyordu?
Şifa, bütünü görmektİr
Wilhelm Fabry bize onkolojideki en hayati vizyonu miras bıraktı: Bölgesel farkındalık. Sadece göze çarpan "büyük sorunu" çözmenin yetmeyeceğini, o sorunun gölgesinde saklanan "lenfatik izleri" de temizlemek gerektiğini o yüzyıllar öncesinden gördü. Onun başarısı, mikroskobun görmediğini cerrahın ferasetinin görmesidir.
Bugün modern onkolojide "Sentinel Lenf Nodu Biyopsisi" gibi yöntemlerle hastalarımızı büyük ameliyatlardan korumaya çalışırken, aslında Fabry'nin başlattığı o bölgesel temizlik felsefesini inceltiyor ve isabetli hale getiriyoruz. Kanser bir yerleşik taş değil, sinsi bir yolcudur; şifa ise o yolcunun ayak izlerini vaktinde silmektir. Yarın, bu gizli yolları bir köpeğin midesini incelerken kazara bulan Gaspare Aselli'nin dünyasında buluşacağız.
Bilimsel kaynaklar ve derin okuma
- 1. Bland KI. "The history of breast cancer." The American Journal of Surgery, 1981.
- 2. De Moulin D. A Short History of Breast Cancer. Springer, Dordrecht, 1983.
- 3. Sakorafas GH, Safioleas M. "Breast cancer surgery: an historical narrative." European Journal of Cancer Care, 2009.
