2023 Ümumdünya Xərçəng Günü – Problemi dərk etmək və hərəkətə keçmək vaxtıdır

Xərçəng nədir?

Xərçəng bədəndə bir qrup normal hüceyrədəki dəyişikliklərin nəzarətsiz, anormal böyüməyə və şiş adlanan kütlə yaratmasına səbəb olması ilə yaranan xəstəlikdir; bu şiş yaratma halı leykozdan (qan xərçəngindən) başqa bütün xərçənglərə aiddir (bax: xərçəng nədir – ətraflı).

Müalicə edilmədikdə şişlər böyüyə, ətraf normal toxumalara və ya qan dövranı, limfa sistemi ilə bədənin başqa nahiyələrinə yayıla bilər. Həzm, sinir və qan dövranı sistemlərinə təsir edə, yaxud bədən funksiyalarına təsir edən hormonlar ifraz edə bilər.

Xərçəng başladığı hüceyrə növünə görə təsnif edilə bilər. Beş əsas növ var:

• Karsinoma: Karsinomalar ətraf toxuma və orqanlara daxil ola, limfa düyünlərinə və bədənin başqa nahiyələrinə metastaz verə bilər. Bu qrupda ən çox süd vəzi, prostat, ağciyər və kolon xərçəngləri görülür.
• Sarkoma: Sümüyün və ya yumşaq toxumanın bədxassəli şiş növüdür. Sarkomanın ən geniş yayılmış formaları leyomiosarkoma, liposarkoma və osteosarkomadır.
• Limfoma və mieloma: Limfoma bütün bədəndə dövr edən və buna görə hər yerdə yarana bilən limfa sisteminin xərçəngidir. Mieloma infeksiyalarla mübarizəyə kömək edən anticisimləri yaradan ağ qan hüceyrəsi növü olan plazma hüceyrələrində başlayır. Bu xərçəng hüceyrənin effektiv anticisim yaratma qabiliyyətinə təsir edə bilər.
• Leykoz : Leykoz ağ qan hüceyrələrinin və qan hüceyrələrini yaradan toxuma olan sümük iliyinin xərçəngidir. Bir neçə alt növü var; geniş yayılanları limfositar leykoz və xroniki limfositar leykozdur.
• Beyin və onurğa beyni xərçəngləri: Mərkəzi sinir sistemi xərçəngləri kimi tanınır. Bəziləri xoşxassəli olduğu halda, digərləri böyüyüb yayıla bilər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına görə, son qlobal statistikanın dərc edildiyi 2020-ci ildə təxminən 20 milyon yeni hal və 10 milyon həyat itkisi bildirilib. 2020-ci ildə ən çox rast gəlinən xərçənglər (yeni hallar üzrə):

• Süd vəzi (2,26 milyon hal);
• Ağciyər (2,21 milyon hal);
• Kolon və düz bağırsaq (1,93 milyon hal);
• Prostat (1,41 milyon hal);
• Dəri (melanoma olmayan) (1,20 milyon hal); və
• Mədə (1,09 milyon hal).

2020-ci ildə xərçəngə bağlı həyat itkilərinin ən çox rast gəlinən səbəbləri bunlar olub:

• Ağciyər (1,80 milyon);
• Kolon və düz bağırsaq (916 000);
• Qaraciyər (830 000);
• Mədə (769 000);
• Süd vəzi (685 000).

Hər il təxminən 400000 uşaq xərçəngə tutulur. Ən çox rast gəlinən xərçənglər ölkələrə görə fərqlənir. Serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi 23 ölkədə ən geniş yayılmış növdür.

Xərçəngin səbəbləri?

Xərçənglərə müxtəlif amillər səbəb ola bilər və bir çox başqa xəstəliklərdə olduğu kimi, xərçənglərin əksəriyyəti fərqli səbəb amillərinin təsirinin nəticəsidir.

Dəyişdirilə bilən risk amillərinə bunlar daxildir:

• Alkoqol;
• Artıq çəkili və ya piylənmiş olmaq;
• Pəhriz və qidalanma;
• Fiziki fəaliyyət;
• Tütün;
• İonlaşdırıcı şüalanma;
• İş yerindəki təhlükələr;

Dəyişdirilə bilməyən risk amillərinə bunlar daxildir:

• Yaş;
• Xərçəng yaradan maddələr (təbii kanserogenlər, məsələn, radon və arsen);
• Genetika;
• İmmun sistemi.

Xərçəngin əlamətləri hansılardır?

Müxtəlif xərçəng növlərinin əlamətləri dəyişir və xəstəliyin yerindən asılıdır. Lakin diqqət edilməli bəzi mühüm əlamət və şikayətlər var:

• Əllə hiss olunan qeyri-adi kütlə və ya şişkinlik;
• Öskürək, təngnəfəslik və ya udma çətinliyi;
• Bağırsaq vərdişlərində dəyişiklik;
• Gözlənilməz qanaxma;
• İzah olunmayan çəki itkisi;
• Həddindən artıq yorğunluq;
• Ağrı;
• Yeni xal və ya mövcud xalda dəyişiklik;
• Sidiyə çıxma problemləri;
• Süd vəzisində qeyri-adi dəyişikliklər;
• İştahasızlıq və qeyri-iradi çəki itkisi;
• Sağalmayan yara və ya xora;
• Mədə yanması və ya həzmsizlik;
• Güclü gecə tərləmələri.

3 illik kampaniya

Ümumdünya Xərçəng Gününün 2022-2024 mövzusu: Müalicə boşluğunu aradan qaldırın

Ümumdünya Xərçəng Günü bir gündən daha çox məna daşıyır. Bu 3 illik kampaniya xərçəng sahəsində irəliləyişlərə ilham vermək üçün hazırlanıb. Buna görə qlobal məlumatlılıq və nəticədə daha çox təsir yaratmaq, daha geniş iştirak və imkanlar əldə etmək üçün çoxillik kampaniya başladılıb.

2022 şüarı: Problemi dərk etmək

"Müalicə və səhiyyə xidmətləri boşluğunu aradan qaldırın" kampaniyasının ilk ili dünyada xərçəngə qulluq bərabərsizliklərini anlamaq və tanımaq barədə idi. Açıqfikirli olmaq, fərziyyələri sorğulamaq və konkret faktlara baxmaq haqqındadır:

• Xərçəngə qulluqda ədalətsizlik həyatlara başa gəlir.
• Xərçəng müalicəsi axtaran insanlar hər addımda maneələrlə üzləşir.
• Gəlir, təhsil, məkan və etnik mənsubiyyət, cins, cinsi yönüm, yaş, əlillik və həyat tərzinə əsaslanan ayrı-seçkilik qulluğa mənfi təsir edə bilən amillərdən yalnız bir neçəsidir.
• Bu çatışmazlıqlar siz və sevdikləriniz daxil olmaqla hər kəsə təsir edir.
• Bu maneələr daşdan deyil. Onları dəyişmək olar.

2023 şüarı: Səslərimizi birləşdirmək və hərəkətə keçmək

Kampaniya davam edərkən real həyatdakı irəliləyişi müxtəlif formalarda qeyd edəcək və bu təkanın ədalət uğrunda mübarizəmizi gücləndirməsinə imkan verəcəyik.

"Xəbəri yaymaqdan da çoxunu edəcəyik — damlardan hayqıracağıq. Daha güclü ittifaqlar və yenilikçi əməkdaşlıqlar quracağıq.”

Kampaniyanın addımları saysız formada ola bilər: məsələn, qonşuların məhəllə sakinini xərçəng mərkəzinə aparmasından dövlət məktəblərində sağlam və münasib qiymətli qida seçimlərinin təmin olunmasına qədər.

2024 şüarı: Birlikdə qayda qoyanlara meydan oxuyuruq

Kampaniyanın son ili diqqəti daha yüksək səviyyəyə çəkmək haqqındadır. Ədalətsizliyin təməllərini sarsıtmağı hədəfləyən liderlərin iştirakını təmin edəcək səsləri yüksəldəcək və davamlı dəyişikliyi tələb etmək üçün tam hazırlıqlı, ömürboyu müdafiəçilərə çevriləcək.

"Birlikdə liderlərimizin bilməsini təmin edəcəyik ki, onlardan xərçəngə üstünlük vermək, bərabərsizliklə üzləşmək üçün yenilikçi strategiyalar yaratmaq, ədalətli və xərçəngsiz dünya üçün resurslarımıza yatırım etmək öhdəliyi tələb edirik."