Xərçəngin səbəbləri - qısa olaraq nələrdir?

Kim “xərçəngin çarəsini tapdım” desə, bilin ki, bu doğru deyil! Çünki xərçəng tək xəstəlik deyil və səbəbi də tək deyil. Müxtəlif səbəbləri olan xəstəlik qrupunun təbii olaraq müalicələri də fərqli olacaq. Bununla belə, bir çox xərçəng növünün çox uzaq olmayan gələcəkdə əvvəl idarə edilən, sonra tam müalicə olunan və ya qarşısı alınan xəstəliyə çevriləcəyinə tam inanırıq. Lakin bu yalnız xərçəngin səbəblərinə də işıq tutan elmi məlumatlarla yaranan qabaqcıl müalicə üsulları və onların kombinə istifadəsi ilə mümkün olacaq... Bu yazımızda qısa olaraq xərçəngin ətraf mühitlə bağlı səbəblərini izah edəcəyik.

Xərçəng nədir?

Xərçəngbədəndəki hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalması nəticəsində yaranan ciddi xəstəliklər qrupudur. Normalda hüceyrələr müəyyən qayda ilə böyüyür, bölünür və ölür. Lakin xərçəng hüceyrələri bu qaydanı pozub davamlı çoxalır və şiş adlandırılan kütlələrin yaranmasına səbəb olur. Xərçəng növündən asılı olaraq şişlər ətraf toxumalara yayıla və ya bədənin başqa bölgələrinə metastaz verə bilər.

Xərçəng dünyada ölüm səbəbləri arasında ilk yerlərdədir. Lakin erkən diaqnoz, uyğun müalicə və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə bir çox xərçəngin qarşısı alına və ya effektiv müalicə edilə bilər.

Xərçəngin səbəbləri

Xərçəngin səbəbləri çox müxtəlifdir və genetik meyillilik, ətraf mühit amilləri və həyat tərzi kimi çoxlu amilin birləşməsi ilə yarana bilər. Xərçəngin yaranmasında əsas təsir edən amillər bunlardır:

Tütün və tütün məhsulları

Tütün və tütün məhsulları xərçəngə bağlı ölümlərin %30-unun əsas səbəbidir. Siqaret, siqar, qəlyan və digər tütün məhsulları ağciyər xərçəngi, qırtlaq xərçəngi, qida borusu xərçəngi, qaraciyər xərçəngi, mədəaltı vəzi xərçəngi, uşaqlıq boynu xərçəngi, yoğun bağırsaq xərçəngi və leykoz kimi bir çox xərçəng növü ilə əlaqəlidir.

• Tütün məhsullarında təxminən 60-dan çox kanserogen maddə vardır.
• Bu maddələr DNA zədəsi yaradaraq hüceyrə mutasiyalarını tətikləyir.

Siqareti dayandırmaq xərçəng riskini azaldır:

• Siqareti dayandırmaq xüsusilə ağciyər və ürək xəstəlikləri riskini əhəmiyyətli azaldır.

Əlaqəli mövzu: Siqareti necə dayandıra bilərəm?

İnfeksiyalar

Bəzi bakteriya, virus və parazit növləri də xərçəngə səbəb ola bilər. Dünyadakı xərçəng hadisələrinin təxminən %16-sı infeksiya mənşəlidir.

İnfeksiyaya bağlı xərçəng növləri:

• Hepatit B və C virusu (HBV, HCV): Qaraciyər xərçəngi
• İnsan papilloma virusu (HPV): Uşaqlıq boynu xərçəngi, baş-boyun xərçəngləri
• Epstein Barr virusu (EBV): Burkitt limfoması, nazofarinks xərçəngi
• Helicobacter pylori: Mədə xərçəngi
• HIV: Kaposi sarkoması, bəzi limfomalar

Peyvəndlər və erkən müalicə ilə infeksiyaya bağlı xərçənglərin qarşısı alına bilər.

İnflamasiya (iltihablanma)

Xroniki iltihabxərçəngin yaranmasında mühüm risk amilidir. Uzunmüddətli iltihab hüceyrə zədəsini artıraraq xərçəngə zəmin yaradır.

İltihabın səbəb olduğu xərçəng növləri:

• Reflüks xəstəliyi: Qida borusu xərçəngi
• Hepatit: Qaraciyər xərçəngi
• Xroniki pankreatit: Mədəaltı vəzi xərçəngi

İltihab mənşəli xərçənglərin qarşısının alınması üçün müntəzəm sağlamlıq yoxlamaları mühümdür.

Kimyəvi kanserogenlər

Ətrafdakı bəzi kimyəvi maddələr xərçəngə səbəb ola bilər. Onlara uzunmüddətli məruzqalma hüceyrələrdə mutasiyalar yarada bilər.

Əsas kimyəvi kanserogenlər:

• Asbest, silisium: Ağciyər xərçəngi, maliqn mezotelioma
• Radon, arsen, nikel tozu: Ağciyər xərçəngi
• Benzol: Leykoz
• Aflatoksin: Qaraciyər xərçəngi
• Hisə verilmiş və duza qoyulmuş qidalar: Mədə xərçəngi
• Etil spirti: Baş-boyun xərçəngləri, qaraciyər xərçəngi

Fiziki amillər

Bəzi fiziki ətraf mühit amilləri də xərçəngə səbəb ola bilər.

• İonlaşdırıcı şüalanma: Qalxanabənzər vəzi xərçəngi, leykoz
• Ultrabənövşəyi (UV) şüalar: Dəri xərçəngləri
• Radioaktiv maddələr: Müxtəlif orqan xərçəngləri

Günəş şüalarından qorunmaq və radiasiyaya məruzqalmanı azaltmaq bu xərçənglərin riskini azalda bilər.

Həyat tərzi amilləri

Qidalanma, piylənmə və fiziki aktivlik səviyyəsixərçəngin yaranmasında mühüm rol oynayır.

Həyat tərzi ilə əlaqəli xərçəng növləri:

• Piylənmə: Süd vəzi, kolon, uşaqlıq və qida borusu xərçəngləri
• Az lifli pəhriz: Kolorektal xərçəng
• Emal olunmuş ət istehlakı: Kolon və rektum xərçəngi
• Fiziki hərəkətsizlik: Yoğun bağırsaq və uşaqlıq xərçəngi

Balanslı qidalanma, müntəzəm məşq və sağlam həyat vərdişləri ilə xərçəng riski əhəmiyyətli azaldıla bilər.