Gəlin xərçəng, diabet və ürək-damar xəstəliklərinin dostu olan piylənməni tanıyaq

Dünyada xəstəliklərlə əlaqəli ölümlərin səbəblərinə baxdıqda ürək-damar xəstəliyi, xərçəng və tip 2 diabetlə əlaqəli ölümlərin ilk üç yeri bölüşdüyünü görürük. Bu üç xəstəliyi yaradan səbəbləri yaxından araşdırdıqda onların tez-tez rast gəlinməsinin əslində təsadüf olmadığını anlaya bilərik. Məsələn, piylənməni, yəni köklüyü götürək.

Piylənmə bu gün qarşısı alına bilən ölümlərin siqaretdən sonra gələn ikinci mühüm səbəbidir. Həmçinin siqaretdən sonra məlum olan ən mühüm xərçəng səbəbi olan piylənmə, eyni zamanda tip 2 diabetin də ən mühüm səbəbidir. Piylənmə yüksək xolesterin və tip 2 diabet olduqda isə bu dəfə ürək-damar xəstəlikləri üçün çox mühüm risk amilinə çevrilir. Mürəkkəb görünən, lakin əslində bir xəstəliyin digərinə də zəmin hazırladığı bu sistemdə piylənmə ən mühüm ölüm səbəbləri kimi tanınan bu 3 xəstəliyin ən mühüm zəmin hazırlayıcısı, sanki dostudur.

Dövrümüzün ən mühüm sağlamlıq problemi özünü gizlədir

Piylənmə, ən sadə izahla bədəndə yığılmış həddindən artıq piy toxumasının olduğunu bildirir. Müasir həyat tərzinə görə qidalanma vərdişlərimiz dəyişmiş, piylənmənin rastgəlmə tezliyi getdikcə artmış və təəssüf ki, piylənmə dövrümüzün ən mühüm sağlamlıq problemi nə çevrilmişdir. Burada əsas təhlükə piylənmənin yavaş inkişaf etməsi və bütün dünyada geniş yayılması, bu səbəblərdən cəmiyyətlərdə xəstəlik kimi qəbul edilmək əvəzinə daha çox mənimsənilməyə başlanması, bir mənada piylənməyə alışılmasıdır.

Profilaktik təbabətdə bütün dünyada böyüklərin piylənmə baxımından skrininqdən keçirilməsi tövsiyə olunur. Orta çəkili kişilərin bədənində %15-20, qadınların isə %25-30 arasında piy mövcuddur. Piylənmənin ölçülməsində bədən piyinin faizini ölçmək çox asan və dəqiqliyi çox etibarlı ola bilmədiyi üçün bu gün piylənmə həddindən artıq piy yığılmasından daha çox, artıq çəki kimi tərif edilir.

Bədən kütlə indeksi necə hesablanır?

Piylənmənin qiymətləndirilməsində də skrininq üçün ən çox istifadə olunan üsullar BKİ-nin müəyyən edilməsi və bel çevrəsinin ölçülməsidir. BKİ (Bədən Kütlə İndeksi) kiloqram çəkisinin kvadratmetrə bölünməsi ilə əldə olunan göstəricidir (BKİ = kg /m2). BKİ dəyərinin 25-29 olması bir qədər artıq çəkili qəbul edildiyi halda, BKİ-nin 30-dan yuxarı olması piylənmə kimi təsnif edilir. Bu dəyər 40-dan yuxarı qalxdıqda isə 3-cü dərəcəli köklük kimi təsnif edilir ki, bu da ciddi (morbid, yəni ölümcül) piylənmə adlandırılır. Göbək ətrafında piy yığılmasının (alma tipli köklük) omba və budlarda yığılmasına (armud tipli köklük) nisbətən ürək xəstəliklərinə tutulma riskini daha çox artırdığı qəbul edilir. Kişilərdə bel çevrəsi 94 cm-dən çox olduqda artmış risk, 102 cm-dən çox olduqda yüksək risk sayıldığı halda, qadınlarda bu ölçü 80 cm-dən çox olduqda artmış risk, 88 cm-dən çox olduqda yüksək risk qəbul edilir.

Narahatlıq doğuran rəqəmlər

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 35 ildə piylənmə dünya üzrə 2 dəfə artmışdır. Bütün dünyada olduğu kimi ölkəmizdə də bu göstərici artmışdır və tədbir görülməzsə zamanla qatlanaraq daha da artacağı proqnozlaşdırılır. OECD ölkələri arasında olan Türkiyə piylənmə göstəricisi sıralamasında Amerika (%28,7) və İslandiyadan (%22,2) sonra piylənmə probleminin ən çox yaşandığı 3-cü ölkə (%19,9) olmuşdur. Türkiyə Statistika Qurumunun (TÜİK) məlumatlarına görə, piylənmə göstəricisi 2008-ci ildə yüzdə 15,2 ikən, 2014-cü ildə yüzdə 19,9-a yüksəlmişdir (yüzdə 31,1 artmışdır). Ölkəmizdə 15 yaşdan yuxarı şəxslərin təxminən %34-ü artıq çəkili, %20-si piylənmədən əziyyət çəkən olmaqla çəki problemi olanların nisbəti %50-ni keçmişdir.

Piylənmə necə yaranır?

Piylənmənin yaranma mexanizminə baxdıqda bir neçə amil qarşımıza çıxır. Bunlardan dəyişdirilə bilən amillər olan qidalanma vərdişləri, fiziki fəaliyyət, oturaq həyat, yuxu nizamsızlığı kimi ətraf mühit amilləri əslində piylənmənin və artıq çəkili olmağın əsas səbəbidir. Digəri isə genetika kimi dəyişdirilə bilməyən amillərdir; ən çox qarşılaşdıqlarımız leptin çatışmazlığı və melanokortin-4 reseptor mutasiyalarıdır. Ətraf mühit və genetik amillər bir-biri ilə fizioloji qarşılıqlı təsirə girərək enerji balansı adlandırdığımız üçüncü amili yaradır. Burada qəbul edilən və sərf olunan kalori arasındakı enerji balansı müsbət olduqda piylənmə müşahidə olunur.

Piylənmə ən yaxın dostları ilə necə əlaqə qurur?

Artıq çəkili olmaq və piylənmə damarlarda sərtləşməyə və daralmaya (ateroskleroz) səbəb olduğundan infarkt və insult riskini artırır. Yüksələn qan şəkəri səviyyələri bir müddət sonra insulin müqavimətini artırır, bu da zamanla tip 2 diabet riskini artırır. Bədəndə yığılan piy hüceyrələri, artan piy turşuları və iltihabi komponentlər artan insulin müqaviməti ilə birlikdə bəzi xərçəng növlərinə meyli artırır. Süd vəzi xərçəngi (xüsusilə menopauzadan sonrakı qadınlarda), bağırsaq xərçəngi , uşaqlıq xərçəngi , qaraciyər xərçəngi, öd kisəsi, qida borusu, mədəaltı vəzi və böyrək xərçəngi piylənmə ilə əlaqəsi olduğu düşünülən xərçənglərdən bəziləridir.

Piylənmənin başqa dostları da varmı?

Artıq çəkili olmaq və ya piylənmə bir çox sağlamlıq problemini də özü ilə gətirir. Piylənməsi olan şəxslər normal şəxslərlə müqayisədə daha az əzələ kütləsinə, daha çox piy kütləsinə malikdirlər. Piy kütləsi təkcə dərinin altında deyil, daxili orqanlarımızın ətrafında da artır və ətraf toxumalara təzyiq edərək bəzi klinik nəticələrə səbəb olur. Bu şəkildə yüksək təzyiq, yüksək xolesterin, ürək çatışmazlığı və ritm pozuntusu, böyrək xəstəliyi, qaraciyər piylənməsi xəstəliyi, öd kisəsi xəstəliyi, reflüks, yuxu apnesi sindromu, osteoartrit (oynaqlarda sərtləşmə və ağrı) və podaqra xəstəliyi piylənməni tez-tez müşayiət edən digər dostlarıdır.

Arıqlamaq üçün az istehlak, sağlam pəhriz, idman və əlbəttə qətiyyət…

Sağlamlığımız üçün bu qədər təhlükəsi olan artıq çəki və piylənmə ilə mübarizədə ən mühüm addım həyat tərzinin dəyişdirilməsi olmalıdır. Qidalanma vərdişlərinin dəyişdirilməsi və fiziki fəaliyyətin artırılması kimi çox sadə iki tövsiyə sayəsində sağlam şəkildə arıqlamaqla yanaşı, piylənmənin səbəb olduğu bir çox əlavə xəstəliyin riskindən də qurtulacaqsınız. Həmçinin bununla həyat keyfiyyətinizi də əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıracaqsınız. Bu gün inkişaf edən texnologiya ilə qidaların dəyərini və kalorilərini öyrənə biləcəyimiz, fiziki fəaliyyətlə sərf olunan enerjini hesablayan müxtəlif tətbiqlər və vasitələr mövcuddur. Xüsusilə Aralıq dənizi pəhrizi ilə birlikdə müntəzəm idman etmək sizi əmin addımlarla ideal çəkinizə çatdıracaq. Bu prosesdə arıqlama proqramlarının və idmanın sağlamlığınıza zərər verməməsi üçün həkiminizdən və digər səhiyyə mütəxəssislərindən dəstək almağınız faydalı olacaq. Məhdud olsa da arıqladan dərmanlar və bariatrik cərrahiyyə (piylənmə əməliyyatı) seçimləri də var, lakin bu üsullar qısa müddətdə effektiv görünsə də ciddi əlavə təsirlər və risklər daşıyır. Sizin üçün hansı üsulun daha uyğun olduğu barədə həkiminizlə danışmalısınız.