بیایید چاقی، دوست سرطان، دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی را بشناسیم

وقتی علت‌های مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌ها در جهان را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم بیماری قلبی‌عروقی، سرطان و دیابت نوع 2 سه رتبه نخست را دارند. با نگاه دقیق به علت‌های این سه بیماری، متوجه می‌شویم شیوع زیادشان در واقع تصادفی نیست. برای نمونه، چاقی یا فربهی را در نظر بگیریم.

چاقی امروزه پس از سیگار، دومین علت مهم مرگ‌ومیر قابل پیشگیری است. همچنین، چاقی که پس از سیگار مهم‌ترین علت شناخته‌شده سرطان است، مهم‌ترین علت دیابت نوع 2 نیز هست. با وجود چاقی، کلسترول بالا و دیابت نوع 2، این بار برای بیماری‌های قلبی‌عروقی عامل خطر بسیار مهمی محسوب می‌شود. در این سامانه که پیچیده به نظر می‌رسد ولی در آن یک بیماری زمینه‌ساز بیماری دیگر است، چاقی مهم‌ترین زمینه‌ساز و گویی دوست این 3 بیماری است که مهم‌ترین علت‌های مرگ‌ومیر دانسته می‌شوند.

مهم‌ترین مشکل سلامت عصر ما خود را پنهان می‌کند

چاقی، در ساده‌ترین بیان، به معنای بافت چربی اضافی انباشته‌شده در بدن است. بر اثر شیوه زندگی مدرن، عادت‌های غذایی ما تغییر کرده و فراوانی چاقی به‌تدریج افزایش یافته است؛ متأسفانه چاقی به مهم‌ترین مشکل سلامت عصر ما تبدیل شده است. خطر اصلی اینجاست که چاقی به‌آرامی ایجاد می‌شود و در سراسر جهان شایع است؛ به همین دلیل، به‌جای آنکه بیماری محسوب شود، جامعه بیشتر آن را پذیرفته و به نوعی به آن عادت کرده است.

در پزشکی پیشگیری، غربالگری بزرگسالان از نظر چاقی در سراسر جهان توصیه می‌شود. در بدن مردان دارای وزن متوسط، 15-20% و در زنان 25-30% چربی وجود دارد. چون سنجش درصد چربی بدن برای اندازه‌گیری چاقی آسان نیست و دقت آن نیز ممکن است چندان قابل‌اعتماد نباشد، امروزه چاقی بیشتر به‌صورت اضافه‌وزن تعریف می‌شود تا تجمع بیش از حد چربی.

شاخص توده بدنی چگونه محاسبه می‌شود؟

در ارزیابی چاقی، رایج‌ترین روش‌های غربالگری تعیین VKİ و اندازه‌گیری دور کمر هستند. VKİ (شاخص توده بدنی) مقداری است که با تقسیم وزن به کیلوگرم بر مترمربع به دست می‌آید (VKİ = kg /m2). مقدار 25-29 اضافه‌وزن خفیف دانسته می‌شود و مقدار بالاتر از 30 چاقی طبقه‌بندی می‌شود. اگر این مقدار از 40 بیشتر شود، چاقی درجه 3. به شمار می‌رود که چاقی شدید (موربید، یعنی مرگ‌بار) نام دارد. پذیرفته شده است تجمع چربی دور شکم (چاقی سیبی) در مقایسه با تجمع آن در لگن و ران (چاقی گلابی)، خطر بیماری قلبی را بیشتر افزایش می‌دهد. در مردان، دور کمر بیشتر از 94 cm خطر افزایش‌یافته و بیشتر از 102 cm خطر بالا محسوب می‌شود؛ در زنان نیز بیشتر از 80 cm خطر افزایش‌یافته و بیشتر از 88 cm خطر بالا دانسته می‌شود.

آمار نگران‌کننده

طبق داده‌های سازمان جهانی بهداشت، چاقی در 35 سال گذشته در جهان 2 برابر شده است. این میزان در کشور ما نیز مانند سراسر جهان افزایش یافته و پیش‌بینی می‌شود اگر اقدامی نشود، با گذر زمان باز هم چندبرابر شود. ترکیه، از کشورهای OECD، پس از آمریکا (28,7%) و ایسلند (22,2%)، سومین کشور، یعنی رتبه 3. با بیشترین مشکل چاقی (19,9%) شده است. طبق داده‌های مؤسسه آمار ترکیه (TÜİK)، میزان چاقی از 15,2 درصد در 2008 به 19,9 درصد در سال 2014 رسید (افزایش 31,1 درصدی). در کشور ما، در افراد بالای 15 سال حدود 34% اضافه‌وزن و 20% چاقی وجود دارد و نسبت افراد دارای مشکل وزن از 50% فراتر رفته است.

چاقی چگونه ایجاد می‌شود؟

در بررسی سازوکار ایجاد چاقی، با عوامل متعددی روبه‌رو می‌شویم. عوامل محیطیِ قابل تغییر، مانند عادت‌های غذایی، فعالیت بدنی، زندگی کم‌تحرک و بی‌نظمی خواب، در واقع علت‌های اصلی چاقی و اضافه‌وزن هستند. گروه دیگر عوامل تغییرناپذیر مانند ژنتیک‌اند که شایع‌ترین نمونه‌های آنها، کمبود لپتین و جهش‌های گیرنده ملانوکورتین-4 هستند. عوامل محیطی و ژنتیکی با تعامل فیزیولوژیک با هم، عامل سومی به نام تعادل انرژی ایجاد می‌کنند. وقتی تعادل انرژی میان کالری دریافتی و مصرفی مثبت باشد، چاقی رخ می‌دهد.

چاقی چگونه با نزدیک‌ترین دوستانش ارتباط برقرار می‌کند؟

اضافه‌وزن و چاقی با ایجاد سفتی و تنگی عروق (آترواسکلروز)، خطر سکته قلبی و مغزی را افزایش می‌دهند. بالا رفتن قند خون پس از مدتی، مقاومت به انسولین را بیشتر می‌کند و این نیز با گذشت زمان، خطر دیابت نوع 2 را افزایش می‌دهد. سلول‌های چربی انباشته در بدن، افزایش اسیدهای چرب و اجزای التهابی همراه با مقاومت به انسولین افزایش‌یافته، استعداد بعضی انواع سرطان را بیشتر می‌کنند. سرطان پستان (به‌ویژه در زنان پس از یائسگی)، سرطان روده , سرطان رحم , سرطان کبد، کیسه صفرا، مری، پانکراس و سرطان کلیه از سرطان‌هایی هستند که تصور می‌شود با چاقی ارتباط دارند.

آیا چاقی دوستان دیگری هم دارد؟

اضافه‌وزن یا چاقی مشکلات سلامت زیادی به همراه می‌آورد. افراد چاق در مقایسه با افراد طبیعی توده عضلانی کمتر و توده چربی بیشتری دارند. توده چربی نه‌فقط زیر پوست، بلکه دور اندام‌های داخلی نیز افزایش می‌یابد و با فشار بر بافت‌های اطراف، پیامدهای بالینی ایجاد می‌کند. به این ترتیب، فشار خون بالا، کلسترول بالا، نارسایی قلبی و اختلال ریتم قلب، بیماری کلیه، کبد چرب، بیماری کیسه صفرا، رفلاکس، سندرم وقفه تنفسی خواب و آرتروز (سفتی و درد مفاصل) و نقرس از دیگر دوستانی هستند که اغلب با چاقی همراه‌اند.

برای کاهش وزن، مصرف کمتر، رژیم سالم، ورزش و البته اراده…

مهم‌ترین گام در مبارزه با اضافه‌وزن و چاقی که این‌همه خطر برای سلامت دارند، باید تغییر سبک زندگی باشد. با دو توصیه بسیار ساده، یعنی تغییر عادت‌های غذایی و افزایش فعالیت بدنی، نه‌فقط به‌صورت سالم لاغر می‌شوید، بلکه از خطر بسیاری بیماری‌های اضافی ناشی از چاقی نیز رها خواهید شد. همچنین کیفیت زندگی‌تان به‌طور چشمگیری بهتر خواهد شد. امروزه با پیشرفت فناوری، ابزارها و برنامه‌های مختلفی برای شناخت ارزش غذایی و کالری خوراکی‌ها و محاسبه انرژی مصرفی فعالیت‌های بدنی وجود دارند. به‌ویژه رژیم مدیترانه‌ای همراه با ورزش منظم، شما را با گام‌های مطمئن به وزن ایده‌آل می‌رساند. در این فرایند، برای آنکه برنامه کاهش وزن و ورزش به سلامتتان آسیب نزند، بهتر است از پزشک و دیگر متخصصان سلامت کمک بگیرید. همچنین به‌صورت محدود، داروهای کاهش وزن و جراحی باریاتریک (جراحی چاقی) نیز گزینه‌اند؛ اما این روش‌ها هرچند در کوتاه‌مدت مؤثر به نظر می‌رسند، عوارض و خطرهای جدی دارند. درباره روش مناسب‌تر برای خود با پزشک صحبت کنید.