32 yaşında bir təhvilalma: Matthew Baillie, Hunter irsi və patologiyanın gözlə görünən forması
Bu məqalədə
Dünən haqqında danışdığımız Morgagni 1761-ci ildə patoloji anatomiyanın doğum şəhadətnaməsini yazdı; amma yazdığı yalnız sözlər idi. Beş cild, yetmiş məktub, yeddi yüz hal — hamısı latınca, hamısı oxucunun zehnində canlandırması gözlənilən təsvirlər. Mədə xərçəngini və ya pankreas şişini görmək üçün kitabı oxuyub, sonra autopsiya masasının başında dayanaraq sözləri bədənlə uyğunlaşdırmaq lazım idi. Otuz iki il sonra Londonun Great Windmill Street küçəsindəki anatomiya məktəbində otuz iki yaşlı şotland həkim həmin patoloji biliyi başqa bir dilə çevirdi: görüntü. Adı Matthew Baillieidi və 1793-cü ildə dərc etdiyi The Morbid Anatomy of Some of the Most Important Parts of the Human Body tibb tarixində ilk orqan sistemlərinə görə qurulmuş patologiya dərsliyiidi. Altı il sonra, 1799-1803 dövründə nəşr olunan vizual əlavələri — yetmiş üç yüksək keyfiyyətli qravüra — patologiyanı öyrədilə bilən, paylaşıla bilən, sərhədlərdən kənara ötürülə bilən bir elmi sahəyə çevirdi. Tibb tələbələri artıq şişi oxuyaraq deyil, görərək tanıyacaqdılar.
Lakin Matthew Baillie yalnız patoloq deyildi. O, 18-ci əsrin bəlkə də ən parlaq iki anatomiya dahisinin — William Hunter və John Hunterin — bacısı oğlu idi. Anası Dorothea iki Hunter qardaşının bacısı idi. Yəni Baillienin yazdığı bu kitab yalnız özünün illərlə davam edən işinin deyil, iki nəsillik Hunter ənənəsinin də süzülmüş bəhrəsi idi. Buna görə 1793 təkcə tibb kitabının nəşr tarixi deyil, həm də irsin əl dəyişdirdiyi ildir: elə həmin il, 16 oktyabr 1793-cü ildə dayısı John Hunter Londonda ürək tutmasından vəfat etdi. Otuz iki yaşlı Baillie kitabının dərc olunduğu həftə dayısının dəfnində idi. Hunter ailəsinin anatomik irsi artıq onun çiyinlərindəydi.
Anatomiya sülaləsinin üçüncü nəsli
Matthew Baillie 27 oktyabr 1761-ci ildə — yəni Morgagninin De Sedibusəsərini dərc etdiyi il — Şotlandiyanın Lanarkshire bölgəsindəki Shotts şəhərciyində doğuldu. Atası James Baillie din xadimi, anası Dorothea Hunter isə tibbin iki böyük adının bacısı idi. Ana tərəfi Baillienin taleyini müəyyənləşdirdi.
Yaşca böyük dayısı William Hunter (1718-1783) Londonun ən çox axtarılan mamalıq həkimlərindən biri və eyni zamanda anatomiya təhsilinin islahatçısı idi. 1768-ci ildə Sohoda Great Windmill Street küçəsində özəl anatomiya məktəbi açdı — o vaxta qədər tibb təhsilində görülməmiş bir model. Burada tələbələr öz əlləri ilə kadavralar üzərində disseksiya edə, müəllimləri ilə yaxından işləyə, anatomik kolleksiyalardakı əyani nümunələrlə öyrənə bilirdilər. Avropanın hər yerindən gənc həkimlər ora axışırdı.
Yaşca kiçik dayısı John Hunter (1728-1793) Önderin silsilənin 65-ci günündə danışdığı kimi, müasir cərrahiyyənin elm kimi əsasını qoyan insan idi; həm də 13.000-dən çox anatomik və patoloji nümunədən ibarət kolleksiyanın sahibi idi. Bu kolleksiya bugünkü Royal College of Surgeons of Englandın Hunterian Museummuzeyinin nüvəsini təşkil edir.
Baillie Edinburgh və Oxfordda (Balliol College) oxudu, sonra 1779-cu ildə Londona gəlib dayısının evində qaldı. William Hunter bacısı oğlunu dərhal anatomiya məktəbinə qəbul etdi; tələbə, assistent, sonra isə tərəfdaş oldu. 1783-cü ildə William vəfat edəndə, 22 yaşlı Matthew Baillie ona miras qalan Great Windmill Street Anatomy Schoolun baş müəllimi oldu. İki il sonra, cəmi 24 yaşında Royal Society-yə (FRS) seçildi. Hələ böyük əsərlərini dərc etməmişdi, amma Avropanın tibb dünyası onu artıq tanıyırdı.
Sonrakı on il ərzində Baillie iki iş gördü: hər həftə disseksiya dərsi verdi (Morgagninin Padovada etdiyi kimi) və əlinə keçən hər patoloji nümunəni sistemli şəkildə qeydə aldı. Bu qeydlərdən tədricən bir kitab yaranırdı — amma bu kitab Morgagninin yetmiş məktubundan fərqli olacaqdı.
1793 — The Morbid Anatomy
1793-cü ildə dərc edilən The Morbid Anatomy of Some of the Most Important Parts of the Human Bodyilk baxışda kiçik kitab idi: bir cild, təxminən 350 səhifə, təvazökar başlıq, heç bir vizual material yox idi. Lakin quruluşu yeni idi.
The Morbid Anatomy — London, 1793
Morgagni bədəni yetmiş məktubda anatomik nahiyələrə görə — baş, döş qəfəsi, qarın, aşağı qarın — ümumi şəkildə bölmüşdü. Baillie bunu daha sistemli, orqanlara əsaslanan quruluşa çevirdi: ürək, ağciyər, mədə, bağırsaq, qaraciyər, dalaq, böyrək, çoxalma orqanları, beyin. Hər orqan üçün əvvəl həmin orqanın hansı xəstəliklərə meyilli olduğu, sonra hər xəstəliyin patoloji əlamətləri, daha sonra nümunə hallar verilirdi. Bu quruluş bu gün də bütün tibb dərsliklərinin skeletidir. 1793-cü il nəşr tarixi müasir orqan əsaslı patologiya dərsliyinin doğum şəhadətnaməsidir.
Kitab böyük uğur qazandı. 1797-ci ildə ikinci, 1807-ci ildə üçüncü nəşri çıxdı; alman, fransız, italyan, hətta rus dilinə tərcümə edildi; Edinburgh, Paris və Berlinin tibb fakültələrində dərslik kimi istifadə olundu. Lakin Baillie öz əsərində nəyinsə çatışmadığını bilirdi. Sözlər şişin rəngini, konsistensiyasını, ətraf toxuma ilə əlaqəsini yalnız müəyyən həddə qədər izah edə bilirdi. Əsas inqilab sözlərdən kənarda — görüntüdə — gizlənirdi.
1799-1803 — A Series of Engravings
Baillie 1793-cü il nəşrindən sonra altı il ərzində dövrün ən istedadlı anatomiya rəssamları ilə, xüsusilə John Hunterin assistenti və Hunterian Museumun təsisçi kuratoru olan William Clift ilə işlədi. Məqsədi The Morbid Anatomyəsərində təsvir edilmiş bütün patologiyaları yüksək keyfiyyətli qravüralarla vizuallaşdırmaq idi.
1799-cu ildən 1803-cü ilədək dərc olunan bu vizual əlavə ayrıca əsər kimi çıxdı: A Series of Engravings, Accompanied with Explanations, Which are Intended to Illustrate the Morbid Anatomy of Some of the Most Important Parts of the Human Body. Yetmiş üç lövhə. On buraxılış. Hər buraxılış ayrı orqan sisteminə aid yeddi-səkkiz patoloji görüntü daşıyırdı. Bu, adi gözlə baxanda ağciyər şişinin, qaraciyər metastazının və mədə xərçənginin necə göründüyünü göstərən — tibb tarixində ayrı-ayrı həkimlərin anatomik muzeylərinə sıxışmış biliyi mətbəədə çoxaldıla və sərhədlərdən kənara ötürülə bilən vizual dilə çevirən ilk sistemli atlas idi.
Müasir oxucu üçün bu inqilabın miqyasını anlamaq çətin ola bilər. 18-ci əsrin sonunda tibb tələbəsi müəyyən bir şişi öyrənmək istədikdə yalnız bir seçimi vardı: şəxsən autopsiyada həmin şişi görmək. Şəhərində həmin şişin autopsiyası aparılmamışdısa, onu heç vaxt görmürdü. Kitablardakı təsvirlər nə qədər ustalıqla yazılmış olsa da, cərrahın “Bunun necə göründüyünü həyatımda heç görməmişəm” deməsi adi hal idi. Baillienin atlasından sonra bu vəziyyət aradan qalxdı. Edinburgh tələbəsi, Padova tələbəsi, Boston tələbəsi — hamısı eyni yetmiş üç lövhəyə baxır, eyni şişləri eyni görüntülərlə öyrənirdi. Patologiya milli elm olmaqdan çıxıb beynəlxalq dilə çevrildi.
Ağciyər, mədə, beyin, qaraciyər — vizual sənədləşdirilmiş şişlər
Baillienin həm 1793-cü il mətnində, həm də 1799-1803 atlasında xüsusi əhəmiyyət verdiyi xərçənglər bunlar idi:
- Ağciyər xərçəngi: Baillie atlasında ağciyərdə yerləşən bərk, funqoz və ya skirroz kütləni ilk dəfə sistemli vizual imza ilə sənədləşdirən həkimdir. Təsvir etdiyi hallar arasında bronx ağacının ətrafında böyüyən kütlələr, plevranı tutan şiş infiltrasiyaları, mediastinal limfa düyünlərinin böyüməsi var. Siqaretlə ağciyər xərçəngi arasındakı əlaqə həmin illərdə hələ formalaşdırılmamışdı — bu əlaqəni 1761-ci ildə John Hill (63-cü gün) sezmiş, 1950-ci ildə Doll-Hill sübut etmişdi (129-cu gün); amma Baillie ağciyər xərçənginin bədəndəki anatomik mənzərəsini çəkən ilk həkimdir.
- Mədə xərçəngi (skirroz pilor): Pilor nahiyəsində qalın, fibroz, mənfəzi daraldan şişin təsviri. Atlasındakı müvafiq lövhə xəstənin qusma və çəki itkisi şikayətləri ilə bu anatomik tapıntı arasındakı əlaqəni ilk dəfə vizual təsdiqləyən qeyddir. Morgagninin yazılı təsvir etdiyini Baillie qravüra ilə göstərdi.
- Hipofiz şişləri: Beyin əsasında, sella turcica nahiyəsində yerləşən yumşaq, təzyiq göstərən kütlələrin təsviri. O dövrdə “hipofiz adenoması” termini yox idi; Baillie bu zədələnmələri “tubercles of the brain base” adlandırdı. Lakin onun təsviri müasir hipofiz makroadenomasının klassik anatomik görünüşünə tam uyğun gəlir. Cushingin (117-ci gündə işlənəcək) bir əsr sonra aydınlaşdıracağı endokrinoloji mənzərəyə konseptual hazırlıqdır.
- Qaraciyər şişləri — birincili və metastatik fərqləndirməsi: Morgagninin başlatdığı bu fərqləndirməni Baillie atlasında vizual olaraq sübut etdi. Eyni lövhədə birincili qaraciyər xərçənginin tək ocaqlı, ətraf toxumanı sıxan şiş görüntüsü ilə metastatik qaraciyər tutulmasının çoxocaqlı, səpələnmiş düyünlü görüntüsü yanaşı çap edildi. Bu, müasir radioloji hesabatlarda hələ də istifadə etdiyimiz fərqləndirmənin vizual sələfidir.
- Xaya şişi və uşaqlıq şişləri: Çoxalma orqanları xərçənglərinin də ilk sistemli vizual qeydləri Baillienin atlasındadır.
Baillienin atlasındakı bu qravüralar sonrakı bir əsr ərzində Avropa tibb təhsilinin standart istinad mənbəyioldu. Tələbə 1850-ci ildə Berlində mədə xərçəngi görməmişdisə, Baillienin atlasındakı lövhəyə baxırdı. Həkim 1880-ci ildə Edinburghda hipofiz şişindən şübhələnilən xəstəni müayinə edərkən, atlasdakı təsvir onun zehnində hələ canlı idi.
Anatomiya muzeylərinin elmi fəaliyyət kimi qurulması
Baillienin ikinci böyük töhfəsi kitab deyil, muzeydir. Dayısı John Hunter 1793-cü ildə vəfat edəndə özündən sonra 13.687 anatomik və patoloji nümunədən ibarət nəhəng kolleksiya qoydu. Bu, İngiltərə tarixində o vaxta qədər görülməmiş ölçüdə elmi məlumat arxivi idi: xərçəng nümunələri, inkişaf qüsurları, normal anatomiya variantları, eksperimental cərrahiyyə nümunələri. Hunter həyat yoldaşının xəbərdarlığına baxmayaraq kolleksiyanın tək qalmasını istəmirdi; lakin vəsiyyəti mürəkkəb idi.
Baillie və William Clift kolleksiyanın Britaniya hökumətinə satışını təşkil etdilər. 1799-cu ildə hökumət kolleksiyanı 15.000 funt sterlinə aldı (bugünkü dəyərlə təxminən 2 milyon funt sterlin) və 1800-cü ildə Royal College of Surgeonsa təhvil verdi. Kolleksiya əvvəl Lincoln's Inn Fieldsə, sonra Royal Collegein bugünkü binasına köçürüldü. Bugünkü Hunterian Museum müasir tibbi kolleksiyaçılığın sələfidir — bu qurumun qorunub saxlanmasının əsas şəxsiyyəti isə Matthew Bailliedir.
Xərçəng tarixi baxımından bunun əhəmiyyəti böyükdür. Muzey yalnız estetik və ya tarixi məkan deyil; elmi məlumat arxividir. 1850-ci illərin patoloqu Baillienin atlasındakı təsvirlə kifayətlənmək məcburiyyətində deyildi — Royal Collegeə gedib orijinal Hunter nümunəsinə baxa bilərdi. Bu, müasir biobankların və şiş toxuması arxivlərinin konseptual mənşəyidir. Bu gün Memorial Sloan Ketteringin 50 illik şiş arxivi, M.D. Andersonun Foundation Medicine ilə əməkdaşlığı, Türkiyədə Hacettepe Onkologiya İnstitutunun biobankı — hamısı Baillie və Cliftin 1799-cu ildə başlatdığı ənənənin davamıdır.
👑 BİR HAŞİYƏ: KRAL AİLƏSİNİN VƏ ŞAİRİN HƏKİMİ
Baillie 1799-cu ildən Londonun ən çox axtarılan daxili xəstəliklər həkimi oldu. 1810-cu ildə Kral III. Georgeun baş həkimi təyin edildi — kralın “dəliliyi” (müasir müzakirələrdə porfiriya və ya bipolyar pozuntu kimi şərh olunur) zamanı onu izləyən komandanın başında. Sonralar Lord Byronun və Uels şahzadəsi Carolinenin də həkimi oldu. Kral ailəsinin bir çox üzvünün son anlarında onun əl yazısı müayinə qeydləri görünür. Ömrü boyu praktikasından böyük sərvət qazandı; bu sərvətin əhəmiyyətli hissəsini Royal College of Physiciansa, kitabxanasına və təqaüd fondlarına bağışladı. 1817-ci ildə aktiv praktikanı buraxıb kəndə çəkildi. 23 sentyabr 1823-cü ildə Gloucestershireda vəfat etdi — özündən sonra həm üç nəşri çıxmış patologiya dərsliyi, həm də Britaniya təbabətinin ən mühüm muzeylərindən birinin qurulma hekayəsini qoydu.
Bir atlasın 230 illik əks-sədaları
📖 PATOLOGİYANIN VİZUAL DİLİ — BAILLIEDƏN BU GÜNƏ
1793-cü ildə çap olunan həmin kitabın izləri bugünkü rəqəmsal patologiya platformalarına qədər uzanır. Memorial Göztepe patoloqu Stockholmdakı həmkarı ilə biopsiya qərarını müzakirə edərkən əslində Baillienin 230 il əvvəl yaratdığı “patologiya vizual dildir” prinsipinin son halqasıdır. Hunterian Museumda hələ nümayiş olunan orijinal nümunələr müasir biobankların sələfləridir. Royal College of Surgeonsın 18-ci əsr kolleksiyası bu gün dünyada onkologiya tədqiqatı aparılan hər mərkəzdə təkrarlanan infrastrukturun ilk nümunəsidir.
🔍 QISA FAKT YOXLAMASI QEYDİ
- Doğum və ölüm: 27 oktyabr 1761, Shotts (Şotlandiya, Lanarkshire) — 23 sentyabr 1823, Duntisbourne House (İngiltərə, Gloucestershire), 61 yaşında
- Anası: Dorothea Hunter — William Hunter (1718-1783) və John Hunterin (1728-1793) bacısı
- Təhsili: Edinburgh Universiteti, sonra Balliol College Oxford
- Great Windmill Street Anatomy School: 1783-cü ildə 22 yaşında təhvil aldı; 1799-cu ilədək rəhbərlik etdi
- Royal Society (FRS) üzvlüyü: 1790
- The Morbid Anatomy: London, 1793; üç nəşr (1793, 1797, 1807); bir çox dilə tərcümə edildi
- A Series of Engravings: London, 1799-1803, on buraxılış, yetmiş üç lövhə; rəssam William Clift ilə birgə iş
- Hunter kolleksiyası: 13.687 nümunə; 1799-cu ildə hökumətə 15.000 funt sterlinə satıldı; 1800-cü ildən Royal College of Surgeonsda
- Kral həkimliyi: 1810-cu ildən Kral III. Georgeun baş həkimi; həmçinin Lord Byronun və Uels şahzadəsi Carolinenin həkimi
Marie Antoinettenin anası: İmperatriça Maria Theresa və Habsburg sarayında xəstəlik
Patoloji anatomiyanın laboratoriyasından kral sarayının yataq otağına... 18-ci əsr Avropasının ən güclü qadınlarından biri Maria Theresa, ölümündən sonra uzun müddət müzakirə olunan “xərçəng şübhəsi”nin saray sənədlərində izlənə bildiyi ilk hallardan biridir. Marie Antoinettenin anası, Maarifçilik dövrünün siyasi qərarlarını formalaşdıran bu qadın ömrünün son illərini hansı qeyri-müəyyən xəstəliklə keçirdi? Sabah saray həkimlərinin qeydləri, dövrün tibbi məhdudiyyətləri və “kral xəstəliyi” anlayışı haqqında tematik dosye açırıq.
Müəllifin qeydi: Bu yazıdakı Baillie sitatı A Series of Engravingsəsərinin 1799-cu il ön sözündən türk dilinə uyğunlaşdırılıb; orijinal ingiliscə mətnin hərfi tərcüməsi deyil, konseptual xülasəsidir. Baillienin xərçəng təsvirləri bugünkü histopatoloji alt-tip anlayışına tam uyğun gəlmir — 18-ci əsrin morfoloji dili (skirroz, funqoz, melisseros, ensefaloid) konsistensiya və rəngə əsaslanan təsnifat idi. Onun müasir molekulyar və histoloji təsnifata çevrilməsi silsilənin qarşıdakı günlərində Müller (81-ci gün), Virchow (87-ci gün) və Waldeyer (90-cı gün) yazılarında nəzərdən keçiriləcək.
Mənbələr və əlavə oxu
- Baillie M. The Morbid Anatomy of Some of the Most Important Parts of the Human Body. London: J. Johnson and G. Nicol, 1793. (Birinci nəşr.)
- Baillie M. A Series of Engravings, Accompanied with Explanations, Which are Intended to Illustrate the Morbid Anatomy of Some of the Most Important Parts of the Human Body. İllüstratorlar: William Clift və James Heath. London: W. Bulmer & Co., 1799-1803. (On buraxılış; yetmiş üç lövhə.)
- Wardrop J. Memoirs of the Life and Writings of Matthew Baillie, M.D. London: J. Murray, 1825. (Baillienin ölümündən iki il sonra dərc olunan bioqrafik mənbə.)
- Crainz F. The Editions and Translations of Dr. Baillie's "Morbid Anatomy". Medical History 1982;26(4):443-452.
- Russell KF. Matthew Baillie F.R.S. (1761-1823). Medical History 1972;16(1):1-22.
- Long ER. A History of Pathology. New York: Dover Publications, 1965. (Morgagni-Baillie keçidinin patologiya tarixindəki yeri.)
- Moore W. The Knife Man: The Extraordinary Life and Times of John Hunter, Father of Modern Surgery. New York: Broadway Books, 2005. (Hunter ailəsinin və Baillienin yetişdiyi intellektual mühitin tarixi.)
- Cooke AM. A Forgotten Sketch of Matthew Baillie. Journal of the Royal College of Physicians of London 1979;13(3):189-191.
- Royal College of Surgeons of England. The Hunterian Museum: A Guide. London: Royal College of Surgeons, müxtəlif nəşrlər. (John Hunter kolleksiyasının Baillie tərəfindən quruma ötürülməsi prosesi.)
- Hajdu SI. A note from history: landmarks in history of cancer, part 2. Cancer 2011;117(11):2811-2820. doi:10.1002/cncr.25855
Bu yazı 365 gündə xərçəng tarixi silsiləsinin 69-cu günüdür. Patoloji anatomiyanın vizuallaşmasından müasir rəqəmsal patologiyaya uzanan zəncirin sonrakı halqaları — Bichat (73-cü gün), Müller (81-ci gün), Virchow (87-ci gün), Waldeyer (90-cı gün) və müasir AI dəstəkli patologiya (326-cı gün) — silsilənin qarşıdakı günlərində işlənəcək. Yazı tarixi-populyar baxışla hazırlanıb; tibbi müalicə yönləndirməsi ehtiva etmir.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.