Bacadan yüksələn ölüm: Percivall Pott, hisli uşaqlar və xərçəngin ekoloji üzü
Bu məqalədə
61-ci gün (365 gündə xərçəng tarixi silsiləsi)
Tarixdə ilk kanserogenin kəşfi: 18-ci əsr Londonunun qaranlıq bacalarından onkologiya elminin ən böyük aydınlanmalarından birinə uzanan faciə.
1. “Dırmaşan uşaqlar”ın qaranlıq dünyası
18-ci əsr Londonunda səma kömür tüstüsü ilə örtülü idi. Dar bacaları təmizləmək böyüklərin edə biləcəyi iş deyildi. Buna görə uşaq evlərindən götürülmüş 4–8 yaşlı kiçik oğlan uşaqları “Climbing boys”, yəni dırmaşan uşaqlar kimi işlədilirdi.
Bu uşaqlar bacalarda ilişib qalmamaq üçün çılpaq işlədilir, bədənlərinin hər büküşü kömür hisinə (qətrana) bulaşırdı. Yuyunmaq lüks idi və onlar çox vaxt həmin hisli çuvalların üzərində yataraq illərini keçirirdilər.
2. His ziyilindən ölümcül xərçəngə
Bacalarda boğulmadan böyüyən bu uşaqları yetkinlikdə məkrli son gözləyirdi. İllərlə yuyulmayan dərilərində, xüsusilə xaya kisəsinin (skrotumun) büküşlərində toplanan zəhərli his əvvəlcə inadkar dəri iltihabına səbəb olurdu.
20-li yaşlarına çatan keçmiş bacatəmizləyənlərdə qıcıqlanmış nahiyədə sərt yara yaranırdı. Xalq buna “his ziyili” deyirdi.
Bu yara sürətlə böyüyür, xayaları və qasıqları yeyib-bitirən yastıhüceyrəli dəri xərçənginə çevrilərək xəstəni dəhşətli ağrılar içində öldürürdü.
3. Percivall Pott-un tarixi sübutu (1775)
Londondakı St. Bartholomew's Xəstəxanasında bu gənc xəstələri görən nüfuzlu cərrah Percivall Pottmühüm bir qanunauyğunluq aşkar etdi: bu xəstələrin hamısı uşaqlıqda bacatəmizləyən kimi işləmişdi.
Xərçəngin səbəbini xaricdə axtarmaq
Pott 1775-ci ildə dərc etdiyi məqaləsində tarixdə ilk dəfə xərçəngin səbəbini “qara öd” və ya “tanrıların lənəti”ndə deyil, birbaşa və tək bir kimyəvi maddədə axtardı: “His” (Soot). Bu, insanlıq tarixində xarici dünyadan gələn kimyəvi maddənin xərçəng yaratdığının elmi olaraq sübut edildiyi ilk andır.
4. Ekoloji onkologiyanın doğuşu və qarşısının alına bilməsi
Pott-un kəşfi xərçəngin qarşısı alına bilən xəstəlik ola biləcəyi fikrini yaratdı. O uşaqlar hər gün yuyunsaydı, his dərilərində qalmasaydı, xərçəngə tutulmayacaqdılar. Bu iş Avropada ilk “uşaq əməyi” qanunlarının qəbuluna və əməyin mühafizəsi qaydalarının tətbiqinə təsir göstərdi.
Gələcək tədqiqatçılar, xüsusilə 1920-ci illərdə, həmin hisin tərkibindəki əsl xərçəngyaradan molekulların polisiklik aromatik karbohidrogenlər (PAH) olduğunu laboratoriyada sübut edərək Pott-un haqlı olduğunu təsdiqləyəcəkdilər.
Bəs kənardan gələn bu “zəhərlər” xərçəngi tətikləyirsə, görəsən xərçəngin özü də bir zəhər idimi?
Sabah (62-ci gün) insanın döş xərçəngindən götürdüyü irini itə inyeksiya edən Bernard Peyrilhe-nin “çılğın” təcrübəsinə şahid olmaq üçün Fransaya gedirik!
Arınmaq bərpanın yarısıdır
Percivall Pott-un 250 il əvvəl bacalarda gördüyü hisli faciə bu gün bizə onkologiyanın ən həyati dərsini verir: “Xərçəngdən qorunmaq onu müalicə etməkdən qat-qat daha düzgün yoldur.” Bioloji bərpa fəlsəfəmizə görə bədənimizin möhtəşəm təmir sistemi var, lakin onu davamlı kanserogen bombardmanına — siqaret tüstüsü, sənaye çirklənməsi, asbest və s. — məruz qoymaq bu tarazlığı geri dönməz şəkildə pozur.
Düzgün yönləndirmə yalnız doğru dərmanı vermək deyil, xəstəni zəhərləyən “hisli bacanı” vaxtında aşkar edib onu həmin mühitdən uzaqlaşdırmaqdır. Şəfa hüceyrənin daxilindəki pozuntunu düzəltmək qədər, hüceyrənin xaricindəki dünyanı da təmiz saxlamaqdan keçir. Pott-un uşaqları üçün həll sadə “su və sabun” idi; bugünkü dünyada isə həll elmin işığında kanserogenlərdən arınmış həyat qurmaqdır.
Elmi istinadlar və əlavə oxu
- 1. Pott P. Katarakta... və skrotum xərçəngi haqqında cərrahi müşahidələr. London: Hawes, Clarke, and Collins, 1775. (Orijinal əsər).
- 2. Waldron HA. “Skrotum xərçənginin qısa tarixi.” British Journal of Industrial Medicine, 1983;40(4):390-401.
- 3. Brown JR, Thornton JL. “Percivall Pott (1714-1788) və bacatəmizləyənlərin xərçəngi.” Brit J Industr Med, 1957.
- 4. Mukherjee S. Bütün xəstəliklərin hökmdarı: xərçəngin bioqrafiyası. Scribner, 2010.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.