Bədən müalicə olunarkən zehin nə edir? Xərçəngdə 3-cü dalğa terapiyaları
Bu məqalədə
Xərçəng müalicəsi deyildikdə ilk ağla gələn kimyaterapiyalar, ağıllı dərmanlar və ya cərrahi müdaxilələrdir. Lakin biz həkimlər olaraq bilirik ki, müalicə yalnız bədənə verilən dərmanla məhdudlaşmır. Klinik praktikamda tez-tez gördüyüm bir mənzərə var: Bədən sağalarkən zehin geridə qala bilər. “Bəs xəstəlik qayıtsa?” qorxusu və qeyri-müəyyənliyin yaratdığı təşviş çox vaxt xəstəliyin özü qədər üzücü ola bilər.
Məhz bu məqamda müasir psixologiyanın “Üçüncü dalğa” adlandırdığı yanaşmalar işə qarışır. Klinik psixoloqumuz İnci Cengizin hazırladığı bu yazı yalnız xəstələrimiz üçün deyil, onlara qulluq edən fədakar yaxınları üçün də zehni “nəfəsalma bələdçisi” xarakteri daşıyır.
Bu yazı nədən bəhs edir?
Xərçənglə birlikdə gələn qorxu, təşviş və qeyri-müəyyənliyin öhdəsindən gəlməkdə ACT, MBCT və MCT kimi 3-cü nəsil terapiyaların necə kömək edə biləcəyini həm xəstələr, həm də yaxınları üçün anlaşılan şəkildə ümumiləşdirir.
Niyə vacibdir?
Çünki tibb xəstəliyi müalicə edərkən zehin onunla yaşamağı öyrənməyə çalışır. Bu terapiyalar duyğuları yox saymaq əvəzinə, onlarla daha sağlam münasibət qurmağı öyrədərək sağalma yolunda daxili gücü dəstəkləyir.
Xərçəng müalicəsi: bədən sağalarkən zehin harada qalır?
Tibb xəstəliyi müalicə etməyə başlayanda zehin onunla yaşamağı öyrənməyə çalışır. Xərçəng diaqnozu məhz belə dönüş nöqtəsidir. Bədən tibbi prosesə daxil olarkən zehin çox vaxt tək qalır. Narahatlıqlar, “Bəs təkrarlansa?” sualları, yuxusuz gecələr, bəzən günahkarlıq, bəzən qəzəb… Hamısı bu prosesin səssiz şahidləridir.
Üstəlik, bu duyğular çox vaxt yalnız xəstəyə deyil, yanında nəfəsini tutub gözləyən yaxınlarına da təsir edir. Bu məqamda psixologiyada getdikcə daha çox istifadə olunan “Üçüncü dalğa” koqnitiv-davranış terapiyaları işə qarışır. Bu yanaşmalar düşüncələri zorla dəyişdirməyə çalışmaq əvəzinə, şəxslə düşüncələri arasındakı münasibəti dəyişdirməyi hədəfləyir.
1 • Qəbul və öhdəlik terapiyası (ACT) — Qəbul və qərarlılıq terapiyası
“Qorxuya baxmayaraq irəliləmək”
ACT ağrı verən duyğu və düşüncələri boğmaq əvəzinə onları tanımağa, fərq etməyə və qəbul etməyə yönələn terapiyadır. Məqsəd duyğuları yox etmək deyil, onlara baxmayaraq mənalı həyatı davam etdirə bilməkdir.
Necə işləyir?
- Şəxs onun üçün dəyərli olan həyat sahələrini (ailə, məhsuldarlıq, ümid) müəyyənləşdirir.
- Qorxu və ya təşviş tam keçməsə də, şəxs bu dəyərlər istiqamətində addım atmağı öyrənir.
ACT-nin əsas fəlsəfəsi budur: “Qorxum var, amma yenə də irəliləyə bilərəm.”
Xərçəng xəstələrində stressi, residiv qorxusunu, depressiyanı və yorğunluğu azaltdığı, müalicəyə riayəti artırdığı elmi tədqiqatlarla göstərilib.
2 • Şüurlu fərqindəliyə əsaslanan koqnitiv terapiya (MBCT) — Şüurlu fərqindəlik əsaslı koqnitiv terapiya
“İndiki anla təmas”
MBCT şəxsin zehni məzmuna qapılmadan indiki anla əlaqə qurmasını təmin edir. Məqsəd düşüncələri susdurmaq deyil; onları izləməyi, gəlib-keçmələrinə imkan verməyi öyrətməkdir.
Xərçəng yolçuluğunda zehin hara gedir?
- Keçmişə: “Kaş daha erkən aşkar ediləydi…”
- Gələcəyə: “Bəs təkrarlansa? Uşaqlarım necə olacaq?”
Şüurlu fərqindəlik bu düşüncələrlə savaşmaq əvəzinə onları buludlar kimi gəlib-keçən zehni hadisələr kimi görməyi öyrədir.
Tədqiqatlar MBCT-nin depressiya, təşviş, yuxu pozğunluqları və hətta immun sistemi üzərində müsbət təsirlər yaratdığını göstərir.
3 • Metakoqnitiv terapiya (MCT) — Metakoqnitiv terapiya
“Zehnin rəhbəri olmaq”
MCT düşüncənin məzmunu ilə deyil, şəxsin düşüncə barədə düşüncələri ilə maraqlanır. Yəni əsas məsələ “bəs pis bir şey olsa?” düşüncəsi deyil; bu düşüncəni nəzarətdə saxlamağa çalışarkən yaranan zehni qapalı dairədir.
Xərçəng prosesində tez-tez gördüyümüz dövrlər:
- Bədəni daim yoxlamaq
- Hər əlaməti “residiv” kimi yozmaq
- İnternetdə pis ssenariləri saatlarla oxumaq
MCT düşüncələri “zehni hadisələr” kimi görməyi və onlara qapılmamağı öyrədir. Bunun sayəsində narahatlıq dövrləri zəifləyir; şəxs tədricən zehni üzərində nəzarəti yenidən ələ alır.
Nəticə: sağalma yolunda daxili gücü xatırlamaq
Bu üç yanaşmanın (ACT, MBCT, MCT) ortaq cəhəti budur: heç biri duyğuları yox saymır və ya boğmağı hədəfləmir. Tam əksinə, duyğularla daha sağlam münasibət qurmağı öyrədir.
Xərçəng prosesi çətindir; bunu inkar etmək heç kimə yaxşı təsir etmir. Lakin bu çətinliyin öhdəsindən gələrkən:
- Qorxunu dinləyib yenə də həyatı davam etdirmək,
- Qeyri-müəyyənliklə birlikdə yaşamağı öyrənmək,
- Hətta ağrının içində məna axtarmaq mümkündür.
Bu terapiyalar bəlkə bütün ağrıları silə bilməz; amma ağrı ilə mübarizə aparmağı öyrədərkən şəxsə həyatla yenidən, daha güclü təmas qurmaq gücü verə bilər. Bəzən ən böyük dəyişiklik xəstəliyi tam yox etməkdən deyil, onunla yaşayarkən özümüzlə qurduğumuz münasibəti dəyişdirməkdən gəlir.
Ədəbiyyat
- Feros, D. L., Lane, L., Ciarrochi, J., & Blackledge, J. T. (2013). Acceptance and Commitment Therapy (ACT) for improving the lives of cancer patients: a preliminary study. Psycho-Oncology, 22(2), 459–464.
- Piet, J., Würtzen, H., & Zachariae, R. (2012). The effect of mindfulness-based therapy on symptoms of anxiety and depression in adult cancer patients and survivors: A systematic review and meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 80(6), 1007–1020.
- Butow, P. N., et al. (2017). Randomized trial of ConquerFear: a novel, theoretically based psychosocial intervention for fear of cancer recurrence. Journal of Clinical Oncology, 35(36), 4066–4077.
- Garland, S. N., et al. (2007). A non-randomized comparison of mindfulness-based stress reduction and healing arts programs in a cancer centre. Supportive Care in Cancer, 15, 949–961.
- Wells, A., & Fisher, P. (2015). Treating depression using metacognitive therapy: A preliminary open trial. Cognitive and Behavioral Practice, 22(3), 262–270.
Bu məqalə sizə faydalı oldu?
Rəyiniz məzmunumuzu yaxşılaşdırmağa kömək edir.
Oxucu şərhləri
Şərhinizi paylaşın
Adınız və şərhiniz yalnız administrator təsdiqindən sonra dərc olunur. E-poçt ünvanınız ziyarətçilərə heç vaxt göstərilmir.
İlk şərhi siz yazın.