Beyni bölgələrə ayırmaq 1861 – Hər sahənin gizli dünyası

Qədim yunan təbabətinin atası sayılan Hippokrat düşüncə və duyğularımızın fiziki əsasının beyində olduğunu anlamışdı. Digər mühüm yunan həkimi Galen də “Sinirlərin mənbəyi haradadırsa, ruhun mərkəzi də oradadır” demişdi. Lakin beyində müxtəlif bölgələrin müəyyən funksiyalar üçün ixtisaslaşması barədə ətraflı araşdırmalar 1800-cü illərdən əvvəl aparıla bilmədi. O vaxta qədər bu sahədə böyük irəliləyiş yox idi.

1796-cı ildə alman neyroanatom Franz Joseph Gall dil və musiqi kimi müxtəlif zehni qabiliyyətlərin xüsusi alt orqanların funksiyası sayılmalı olduğu nəzəriyyəsini irəli sürdü. Buna görə beyin müəyyən qabiliyyətlər üzrə ixtisaslaşmış alt orqanların mozaik birləşməsindən ibarət idi. Lakin Gall alt orqanların nisbi ölçüsü və səmərəliliyinin kəllə üzərindəki sahələrin və qabarıqların ölçüsündən müəyyən oluna biləcəyi fikrini (frenologiya) dəstəkləmək səhvinə yol verdi.

1861-ci ildə fransız həkim Pierre Broca danışıq funksiyası üçün istifadə olunan xüsusi beyin bölgəsini kəşf etdi. Nəticələr beynin sol yarımkürəsinin önündə müəyyən sahə zədələndikdən sonra danışıq qabiliyyətini itirmiş iki xəstənin müayinəsinə əsaslanırdı. Bu sahə indi "Broca bölgəsi" adlanır. Maraqlıdır ki, beyin şişi kimi səbəblərlə bölgə tədricən dağıldıqda danışıq əhəmiyyətli dərəcədə qoruna bilər. Bu, funksiyanın digər beyin bölgələrinə keçə bildiyini göstərir və beyin plastisiyasını — beynin dəyişən imkan və şəraitə struktur və funksional uyğunlaşma qabiliyyətini — dəstəkləyir.

Beynin müəyyən bölgələrinin xüsusi funksiyaları olması nəzəriyyəsinə əlavə mühüm dəlilləri 1870-ci illərdə alman tədqiqatçılar Gustav Fritsch və Eduard Hitzig təqdim etdilər. İtlərdəki təcrübələrdə beyin sahələrinin elektriklə qıcıqlandırılmasının bədəndə müəyyən hərəkətləri başlada bildiyini göstərdilər. 

1940-cı illərdə kanadalı tədqiqatçılar Wilder Penfield və Herbert Jasper bu işləri genişləndirdilər. Onlar motor qabığın — bədən hərəkətlərini idarə edən bölgənin — elektriklə qıcıqlandırılmasının bədənin qarşı tərəfində yığılmalar yarada biləcəyini göstərdilər. Həmçinin hərəkət və duyğu sahələrinin, yəni hiss və qavrayışı idarə edən bölgələrin ətraflı funksional xəritələrini qurdular. Bu işlər müəyyən beyin bölgələrinin xüsusi funksiyaları olduğu fikrini gücləndirdi.

Yazıdakı şəklin izahı: 

Beyin yarımkürələri: 

• Mavi: Duyğu orqanlarından gələn məlumatları birləşdirən, əşyalardan istifadədə və məkan görməsində rol oynayan təpə payı 
• Çəhrayı: Görmə məlumatlarını işləyən ənsə payı
• Yaşıl: Səs və qoxunun qavranmasında, məkan və üz kimi qıcıqların işlənməsində rol oynayan gicgah payı 
• Qırmızı: Şüurlu düşünməyə imkan verən və zədələnərsə əhvalda dəyişiklik yarada bilən alın payı 
• Bənövşəyi: Aşağıda yerləşən, duyğu orqanlarından gələn hər cür məlumatı hərəkətlə əlaqələndirərək tarazlığa kömək edən serebellum payı (beyincik)

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Hippocrates of Cos (460 B.C.– 377 B.C.), Galen of Pergamon (129 – 199), Franz Joseph Gall (1758–1828), Pierre Paul Broca (1824 – 1880), Gustav Theodor Fritsch (1838 – 1927), Eduard Hitzig (1839– 1907), Wilder Graves Penfield (1891 –1976), Herbert Henri Jasper (1906–1999)

• Əvvəlki mövzu: Gray's Anatomy 1858 – Əsrlərin tibb kitabı
• Sonrakı mövzu: Xəstəliklərdə mikrob nəzəriyyəsi 1862 – Görünməz canlılar