Bir Həkimin Bildiyi Hər Şeyi Alt-Üst Edən Şişin Cırılması

Hər həkim həyatının bir mərhələsində xəstə olur. Həkimlərin çoxu üçün ciddi xəstəlik və müalicə prosesi həyatlarında dərin bir dəyişiklik yaradır: təvazökarlıq qazandırır, yeni baxış bucağı verir və nəticədə peşələrini fərqli bir şüurla icra etmələrinə səbəb olur.

Dr. Rana L. Awdish-in öz dilindən danışdığı hekayə:

Mən yeddi aylıq hamilə idim və ixtisas təhsilimin son günü idi. Ən yaxın rəfiqəmlə bunu qeyd etmək üçün axşam yeməyinə getdik. Süfrə arxasında qəflətən dözülməz qarın ağrısı hiss etdim və təcili xəstəxanaya getməli oldum. Hələ bilmirdim, amma qaraciyərimdə xərçəngli olmayan bir şiş var idi və bu şiş cırılmışdı.

Təcili yardım şöbəsinə çatanda təhlükəsizlik əməkdaşı hamilə olduğuma görə məni travma mərkəzinə deyil, doğum şöbəsinə yönləndirdi. Həmin an əslində birinci səviyyəli travma mərkəzinə ehtiyacım olduğunu bilirdim. Lakin öz hüquqlarımı müdafiə etmədim. Həmin xəstəxanada həkim olmağıma baxmayaraq, xəstə olanda nə qədər tez nəzarəti itirə bildiyimizi gördüm. Böhran anlarında səlahiyyətli şəxslərin dediklərinə sualsız itaət edirsiniz.

Doğum şöbəsində məni bir rezident həkim qarşıladı. Lakin ultrasəs cihazından istifadə etməyi bilmirdi. Həmin an tibbin içində olub orada öz yerini tapa bilməyən bir insanın qeyri-müəyyənliyini gördüm.

Mənə baxıb bu sözləri dedi:

"Açığı, bunları oxumaqda çox yaxşı deyiləm."

"Mən ultrasəs görüntüsünü oxuya bilirəm," dedim.

Körpəmin ürək döyüntüsünün olmadığını özüm deməli oldum.

Rezident, "Bunu harada gördüyünüzü mənə göstərə bilərsinizmi?" deyə soruşdu.

Həmin an bir daha anladım ki, biz xəstələri yalnız öyrənmə fürsəti kimi görürük. Onların travmalarından faydalanmaq üçün fərqli baxış bucağından baxırıq.

O andan etibarən hər şey pisləşdi. Təcili əməliyyata götürüldüm. Hemoqlobin səviyyəm 3 idi. Trombositlərim 15 idi. Qaraciyər fermentlərim on minlərə çatmışdı. Refrakter hemorragik şoka və çoxorqan çatışmazlığına girdim.

Lakin bu ilk xəstəxana yatışım sonuncu olmadı. Həmin gecə baş verənlər saysız-hesabsız əməliyyatlara, yenidən xəstəxanaya yatışlara və intensiv terapiya şöbəsində keçirdiyim dövrlərə yol açdı. Mənim təhsilim isə davam edirdi.

Mən yalnız fiziki sağalma prosesini yaşamırdım; eyni zamanda tibbin nə olduğu barədə bütün təsəvvürlərimi yenidən nəzərdən keçirməli oldum.

Özüm gördüm ki, biz həkimlər ağrı və əzabla üzləşməyə hazır deyilik. Xəstələri kompüter ekranında, məlumatlarla nizamlanmış şəkildə görmək asandır; yataqda yatan xəstə isə xaotikdir. Emosiyalarla başa çıxmaq çətindir.

Həmçinin istifadə etdiyimiz dilin nə qədər vacib olduğunu anladım. Əməliyyat otağında anestezioloqun bu sözlərini eşitdim: "Xəstəni itiririk, əlimizdən gedir."

Bir həkim kimi bunun məntiqini başa düşürdüm. Lakin bir xəstə kimi bu sözləri eşitməyin nə qədər dağıdıcı olduğunu anladım. Biz həkimlər çox vaxt xəstələrin dediyimiz hər sözə nə qədər həssas yanaşdığını görmürük.

Bu barədə bir məqalə yazdım: Never-Words: Ciddi Xəstəliyi Olan Xəstələrə Nə Deyilməməlidir?

Bunun üçün həmkarlarımızla danışdıq və fərqli dildən istifadənin xəstələrə təsirini müzakirə etdik. Məsələn, "Artıq edə biləcəyimiz heç nə yoxdur" əvəzinə, "Bu müalicə xərçəngi nəzarət altına almaqda effektiv olmadı, lakin simptomlarınızı yüngülləşdirmək və həyat keyfiyyətinizi yüksəltmək üçün hələ seçimlərimiz var" deyə bilərik.

İndiki işlərimin böyük hissəsi yalnız şəfqətli deyil, eyni zamanda səmərəli ünsiyyət təliminə həsr olunub. Həkimlərin ən böyük qorxularından biri emosional söhbətlərə qapı açanda bunun çox uzun çəkəcəyi və işlərini çatdıra bilməyəcəkləridir. Lakin bu qətiyyən doğru deyil.

Əgər emosiyaları qəbul etməsək, xəstənin narahatlığına və ya qorxusuna əhəmiyyət verməsək, xəstə prosesə daha az uyğunlaşar. İnsanlar yüksək emosional gərginlik yaşayanda məntiqli fikirləri dinləyə bilmirlər. Lakin sadəcə, “Bunun nə qədər qorxuducu ola biləcəyini təsəvvür edirəm” dediyinizdə xəstə başa düşüldüyünü hiss edir və prosesi daha sağlam şəkildə davam etdirə bilir. Həkimlərə bu cür ünsiyyətin əslində vaxt itkisi olmadığını anlamaqda kömək etməyə çalışıram.

Empatik ünsiyyətin xəstə qulluğunda nə qədər effektiv olduğuna dair elmi sübutlar var. Bu cür ünsiyyət xəstələrin müalicəyə uyğunluğunu artırır, təcili yardım şöbəsinə yenidən müraciət ehtiyacını azaldır və xroniki xəstəliklərin idarəsini yaxşılaşdırır.

Bu fərqindəliyi məni əməliyyat edən cərrahlardan birindən öyrəndim. O vaxt öz narahatlığımı dərk etmirdim. Ona çoxlu texniki suallar verdim: "Bərpa üçün hansı materialdan istifadə edəcəksiniz? Tor materialı, yoxsa alloqreft? Xəstəxanada işlədiyimə görə infeksiya riskini necə minimuma endirəcəyik?"

Mənə tərəf dönüb dedi: “Ən çox nədən qorxduğunuzu mənə deməyinizi istəyirəm.”

Bir an dayandım, sonra etiraf etdim: “Əməliyyatdan sonra ostomiya torbası ilə çıxmaqdan qorxuram.”

Gözlərimin içinə baxaraq, “Bunun başınıza gəlməsini nə qədər istəmədiyimi ifadə edə bilmərəm. Bunun qarşısını almaq üçün əlimdən gələn hər şeyi edəcəyəm.” dedi.

Bu sadə sual və cavabdan sonra həkimlərin əsas vəzifəsinin xəstələrinin qorxularını daşımaq olduğunu anladım. Qorxumun məlumatlarla məğlub edilə bilməyəcəyini bilmirdim. O ana qədər, “Düzgün məlumatlara sahib olsam, özümü daha yaxşı hiss edəcəyəm” deyə düşünmüşdüm. Amma heç nə cərrahın qorxumu qəbul etməsi və onu mənimlə birlikdə daşıması qədər rahatladıcı ola bilməzdi.

Emosiyaları Görməzlikdən Gəlmək Məntiqli Deyil

Səhiyyə öz təbiəti etibarilə son dərəcə emosional bir sahədir. Bunu görməzlikdən gəlib prosesi yalnız tibbi qərarlarla idarə etmək məntiqli deyil.

Xəstə olduğum dövrdə məni sağaldan amillərdən biri də ətrafımdakı insanların göstərdiyi empatiya idi. İlk xəstəxana yatışım zamanı bir radiologiya texniki qolumdakı xəstəxana bilərziyini görüb soruşdu: “Körpəniz olub? Qızdır, yoxsa oğlan?”

Həmin an körpəmi itirdiyimi deməli oldum. Texniklə ağlayaraq bir-birimizi qucaqladıq. Yanımızda xəstədaşıma əməkdaşı dayanmışdı və baxışları ilə baş verənləri anlamağa çalışırdı. Həyatımın gerçəkliyi ilə üzləşən başqa birini görmək həmin an ifadəolunmaz bir təcrübə idi.

Otağıma qayıdarkən xəstədaşıma əməkdaşı, “Başqa müayinələriniz də olacaqmı?” deyə soruşdu. Bunu məni daşımaqdan yayınmaq üçün soruşduğunu düşündüm. Lakin daha sonra kompüter tomoqrafiyası (KT) üçün aşağı enəndə yenə orada idi.

Radiologiyaya çatanda əlindəki kağızları texnikə uzadıb sakitcə, “Ona körpə barədə sual verməyin” dedi.

Bu insan məni qorumağın öz məsuliyyəti olduğunu başa düşmüşdü. Yalnız o deyil, xəstəxanada qaldığım uzun aylar boyu bütün daşıma komandası bu qaydaya əməl etdi. Məni bir şöbəyə aparırdılarsa, oradakı insanlara əvvəlcədən xəbər verərək körpə ilə bağlı mənə sual verməmələrini təmin edirdilər. Bu, həyatımda hiss etdiyim ən həqiqi sevgi əməllərindən biri idi.

Hər Kəsin Rolu Daha Böyükdür

Səhiyyə komandasında kim oluruqsa olaq, qarşımızdakı ağrı və əzaba laqeyd qalmamaq məsuliyyətimiz var. Hamımızın çalışdığımız sahənin hüdudlarını aşan bir məqsədi var.

25 il əvvəl tibb fakültəsinə başlayanda bizə emosiyaları hiss etməməli olduğumuz öyrədilirdi. Çünki bu, növbəti xəstələrə qulluq etməyimizi çətinləşdirəcəkdi. Klinikada neytral və məsafəli qalmalı idik; əks halda emosiyalarımız klinik mühakiməmizi korlaya bilərdi. Bunun üçün də “aequanimitas” anlayışından istifadə edirdilər: Klinik məsafə.

Mən buna inanmıram. Əslində bizə bunu öyrədənlər öz emosional bacarıqlarını inkişaf etdirməmişdilər və bildikləri yeganə yol emosiyalara ümumiyyətlə toxunmamaq idi.

Lakin tibb indi dəyişir. Əvvəlki kimi deyil. Biz səhiyyəni öz dəyərlərimiz və yeni bir şüurla yenidən formalaşdıra bilərik.

Dr. Rana L. Awdish ağciyər xəstəlikləri və intensiv terapiya mütəxəssisidir, Detroitdəki Henry Ford Xəstəxanasında Ağciyər Hipertenziyası Proqramının direktoru və Henry Ford Health-də Care Experience sahəsinin tibbi direktorudur. O, “Şokda: Ölümdən Sağalmaya Səyahətim və Ümidin Xilasedici Gücü” (In Shock: My Journey from Death to Recovery and the Redemptive Power of Hope) adlı xatirə kitabının müəllifidir.