BRCA daşıyıcılarında qarşı süd vəzisinə qoruyucu radioterapiya: əməliyyata alternativ yol?

İrsi süd vəzi xərçəngi, BRCA mutasiyası və qoruyucu yanaşmalar

Süd vəzi xərçəngi dünyada qadınlarda ən çox rast gəlinən bədxassəli xəstəlikdir və halların böyük hissəsi sporadikdir. Lakin hər 10 süd vəzi xərçəngindən təxminən 1-i (10%-i) irsi genetik mutasiyalar səbəbindən yaranır. Bu irsi süd vəzi xərçənglərinin 50–60%-nə isə BRCA1 və ya BRCA2 gen mutasiyaları səbəb olur. Yəni bütün süd vəzi xərçənglərinin təxminən 5-6%-i BRCA1/2 ilə bağlıdır.

Daha gənc yaşda diaqnoz qoyulmuş pasiyentlərdə bu göstərici xeyli yüksəkdir:

• 40 yaşdan aşağı süd vəzi xərçəngi pasiyentlərində BRCA1/2 mutasiyası daşıyıcılığı 15-20%-ə çata bilər.
• Xüsusilə ailə tarixçəsi olan, hər iki süd vəzisində xərçəng keçirmiş və ya üçlü neqativ süd vəzi xərçəngi diaqnozu almış gənc pasiyentlərdə bu göstərici daha yüksəkdir.

BRCA genləri hüceyrə DNT-sinin zədələrini bərpa edən homoloji rekombinasiya yolunun əsas iştirakçılarıdır. Bu genlərdəki mutasiyalar həm erkən yaşda süd vəzi və yumurtalıq xərçənginin yaranması riskini artırır, həm də ikinci birincili xərçəngin yaranması baxımından pasiyentləri daha həssas edir.

BRCA1/2 mutasiyası daşıyan qadınlarda ömürboyu süd vəzi xərçəngi riski 70%-ə, qarşı süd vəzisində (kontralateral) yeni xərçəngin yaranma riski isə 10 il ərzində 25-30%-ə qədər yüksəlir.

Bu yüksək riskə görə BRCA daşıyıcısı qadınlara diaqnoz qoyularkən yalnız şiş deyil, qarşı süd vəzisinin gələcəyi də nəzərə alınmalıdır. Ənənəvi olaraq ikitərəfli mastektomiya bu riskləri azaltmağın ən təsirli yolu sayılsa da, bir çox pasiyent bu əməliyyata hazır deyil. Estetik, psixoloji və ya tibbi səbəblərlə bu variantı istəməyən pasiyentlər üçün qarşı süd vəzisinə qoruyucu (profilaktik) radioterapiya kimi daha az invaziv alternativ yanaşmalar gündəmə gəlir.

İsraildə aparılan və 8 may 2025-ci ildə Dr. Elle Evron və həmkarları tərəfindən JAMA Oncology jurnalında dərc edilmiş, 10 illik uzunmüddətli nəticələri ilə diqqət çəkən faza 2 tədqiqatı məhz bu mühüm suala aydınlıq gətirməyi hədəfləyir:

“BRCA daşıyıcısı qadınlarda qarşı süd vəzisinə qoruyucu radioterapiya yeni süd vəzi xərçənginin yaranmasının qarşısını ala və ya onu gecikdirə bilərmi?”

Bu yazıda tədqiqatın nəticələrini ətraflı nəzərdən keçirəcək, həmçinin adjuvant radioterapiyanın BRCA daşıyıcılarında təhlükəsiz olub-olmadığına dair elmi ədəbiyyatı müzakirə edəcəyik.

Uzunmüddətli nəticələr qoruyucu radioterapiyanın yeni alternativ ola biləcəyini göstərir

Bu yazıda bəhs edilən faza 2 tədqiqatının uzunmüddətli izləmə nəticələri strategiyanın effektivliyini qiymətləndirmək üçün mühüm məlumatlar verir.

• Tədqiqat randomizə edilmiş deyil; pasiyentlər öz seçimlərinə əsasən RT və ya müşahidə qrupuna ayrılır.
• Tədqiqatçılar ikitərəfli mastektomiya istəməyən pasiyentlərlə işləyiblər. Yəni “maksimal qoruyucu strategiyaya razılıq verməyən qrup” seçilib.
• Bu pasiyent qrupu üçün RT ilə müşahidənin müqayisəsi real həyatda rast gəlinən seçimi əks etdirir.
• Qarşı süd vəzisinə RT-nin effektivliyi əvvəllər heç vaxt bu qədər uzunmüddətli prospektiv izləmədə qiymətləndirilməmişdi.

Tədqiqatın dizaynı

• İştirakçılar: BRCA1/2 patogen variantı daşıyan 162 qadın
• Orta yaş: 49,7 (aralıq: 32–76)
• Müalicə dövrü: May 2007 – oktyabr 2017
• Qruplar:
  • Qoruyucu radioterapiya alan qrup (80 pasiyent)
  • Yalnız izlənən nəzarət qrupu (82 pasiyent)
• Əsas sonlanma göstəricisi: 10 il ərzində qarşı süd vəzisində xərçəngin yaranma tezliyi

Əsas nəticələr

🧬 Qarşı süd vəzisində xərçəng yaranma riski

• Qoruyucu RT qrupu: 11 pasiyent (13,8%)
• Nəzarət qrupu: 15 pasiyent (18,3%)
• Statistik əhəmiyyətlilik: P = 0,24 (fərq əhəmiyyətli deyil, lakin meyl diqqət çəkir)

💡 Diqqət çəkən əsas məqam isə budur:
Qarşı süd vəzisində xərçəngin yaranmasına qədər keçən müddət qoruyucu RT qrupunda 90 ay, nəzarət qrupunda isə 40 ay olub.
P < 0,001 → bu fərq statistik baxımdan yüksək dərəcədə əhəmiyyətlidir.
Bu nəticə qoruyucu RT-nin xərçəngin yaranmasını ciddi şəkildə gecikdirdiyini göstərir.

🛑 Planlı mastektomiya göstəricisi

• Qoruyucu RT qrupunda: 1 pasiyent (1,3%)
• Nəzarət qrupunda: 9 pasiyent (10,9%)
• P = 0,02 → əhəmiyyətli fərq

🔄 İpsilateral (eyni süd vəzisində) şiş residivi

• Hər iki qrupda oxşardır (6 pasiyent, təxminən 7,5%)
• Qoruyucu RT qrupunda residivə qədər median müddət 81 aydır
• Residiv müddətində 41 aylıq gecikmə, RT-nin xeyrinə

Klinik şərh və tövsiyələr

• Bu tədqiqata əsasən, qoruyucu radioterapiya qarşı süd vəzisində xərçəngin yaranmasının qarşısını almasa da, onu əhəmiyyətli dərəcədə gecikdirə bilər.
• Bu, pasiyentin həyat keyfiyyətinə və qərarvermə prosesinə birbaşa təsir göstərə bilər:
  • Hər iki süd vəzisinin götürülməsindən çəkinmək istəyən pasiyentlərə aralıq seçim təklif edə bilər.
  • Xərçəngin daha gec yaranması izləmə və müalicə strategiyaları baxımından vaxt da qazandıra bilər.
• Tədqiqatın məhdudiyyətləri:
  • Randomizə edilməyib (qruplar pasiyentlərin seçiminə əsasən müəyyən edilib)
  • İştirakçı sayı nisbətən azdır
  • Daha böyük və randomizə edilmiş tədqiqatlar lazımdır

Mütəxəssislərin şərhi

Tədqiqatçılar deyirlər: “Bu yanaşma mübahisəli olsa da, qarşı süd vəzisində xərçəngin yaranmasını gecikdirmək potensialı ilə diqqət çəkir. Strategiyanın təsiri daha böyük, çoxmərkəzli tədqiqatlarla aydınlaşdırılmalıdır”. Bununla bu üsulun araşdırılmağa dəyər olduğunu vurğulayırlar.

Nəticə:

Qoruyucu radioterapiya BRCA daşıyıcılarında ikitərəfli mastektomiyaya alternativ ola biləcək az invaziv, potensial olaraq təsirli üsul kimi gündəmə gəlir. Xüsusilə estetik narahatlığı olan və ya əməliyyatdan imtina edən pasiyentlər üçün ümidverici seçim ola bilər. Lakin qərardan əvvəl pasiyentlə birlikdə multidissiplinar qiymətləndirmə və fərdi risk–fayda təhlili mütləq aparılmalıdır.