Buynuz qişa transplantasiyası 1905 – Dünyaya yenidən göz açmaq

LIFE jurnalının iyul 1946 sayında bu ifadə yer aldı: "Bir vaxtlar kor olan yüzlərlə amerikalı həyatını itirmiş insanların gözləri sayəsində bu gün görə bilir... Gözün qalan hissəsi sağlam olduqda (buynuz qişa zədəsindən qaynaqlanan kiçik səbəblərlə) kor olmaq həmişə xüsusilə dözülməz görünmüşdür."

Buynuz qişa gözün qüzehli qişasının və bəbəyinin önündəki şəffaf, günbəzşəkilli səthidir və zədələnərsə, korluğa səbəb ola bilər. Buynuz qişa gözün əsasən "fokuslama gücünə" cavabdehdir. 

Bu gün keratoplastikalar olaraq da bilinən buynuz qişa transplantasiyaları görməni bərpa edə bilir. Həmçinin bərk toxuma transplantasiyalarının ən geniş yayılmış və ən uğurlu formalarından biri olmuşdur. Transplantasiya zamanı zədələnmiş buynuz qişa bəzən trepan (dairəvi peçenye kəsiciyə bənzəyən bir alət) ilə çıxarılır və həyatını yenicə itirmiş bir insanın buynuz qişası həmin yerə yerləşdirilir.

1905-ci ildə avstriyalı oftalmoloq Eduard Zirm Alois Glogar adlı bir işçiyə uğurlu insan buynuz qişası transplantasiyası həyata keçirdi – bu, ehtimal ki, həyata keçirilən ilk uğurlu insandan insana transplantasiya idi. Alois Glogar əhənglə işləyərkən qəza nəticəsində kor olmuş bir işçi idi. Sağlam buynuz qişalar isə gözləri dərin zədələr səbəbindən görməyən 11 yaşlı bir uşaqdan götürüldü. Zirm buynuz qişanı gözə tikmək üçün müasir incə materialdan istifadə etmədiyinə görə sağalma prosesi boyunca buynuz qişanı aşağıda saxlamağa kömək etməsi üçün gözün ağ qatında yerləşən konyunktiva zolaqlarından istifadə etdi.

Transplantasiyalarda adətən meydana gələn toxuma rəddi buynuz qişalar üçün qismən immunoloji imtiyaz sayəsində azalmışdır (lakin aradan qalxmamışdır). Bu, buynuz qişanın anatomiyası və büllurla buynuz qişa arasındakı sulu mayedə təbii olaraq mövcud olan immuniteti basdırıcı birləşmələrin olması kimi bir neçə amildən qaynaqlanır. Əməliyyatdan bir il sonra təxminən 90%-i uğurludur. 

Bu gün kəsici bıçaqlar əvəzinə adətən lazerlərdən istifadə edildiyi halda, süni materialların və buynuz qişanın dəyişdirilməsi üçün kök hüceyrələrin istifadəsi ilə bağlı araşdırmalar davam edir.

Yazıdakı şəklin izahı: Dr. Eduard Zirm ilk uğurlu müvəqqəti keratoplastika (1905) prosedurunu əməliyyatxanasında həyata keçirən şəxsdir.

Yazıda adı çəkilən tarixi şəxslər: Eduard Konrad Zirm (1863–1944)

• Əvvəlki mövzu: Halsted cərrahiyyəsi 1904 – İnsan bədəninə hörmət
• Sonrakı mövzu: Genlər və cinsiyyətin müəyyənləşməsi 1905 – Cinsiyyət xromosomları