CRISPR ilə dəri hüceyrələri kök hüceyrələrə çevrildi

Əsrin ən vacib kəşflərindən biri kimi göstərilən CRISPR-Cas9 həyəcanverici yeniliklər təqdim etməyə davam edir. İyul 2018-ci ildə Naturejurnalında dərc edilən tədqiqata görə, CRISPR gen redaktəsi üsulu ilə dəri hüceyrələri pluripotent kök hüceyrələrə uğurla çevrildi.

Yapon alimi Shinya Yamanaka yetkin kök hüceyrələrin yenidən proqramlaşdırılaraq induksiya edilmiş pluripotent kök hüceyrələrə çevrilə biləcəyini kəşf etmişdi. Bu kəşfi ilə 2012 Nobel Fiziologiya və ya Tibb Mükafatına layiq görülmüşdü. Pluripotent kök hüceyrələr bədəndəki hər hüceyrə növünə çevrilmək qabiliyyətinə malikdir. Lakin yetkin hüceyrələrin pluripotent kök hüceyrələrə çevrilməsi üçün Yamanaka faktorları lazım idi (yəni kənardan xüsusi faktorlarla stimullaşdırma). Bu faktorlar xüsusi üsullarla yetkin dəri hüceyrələrinə yerləşdirilməli idi.

Bu vəziyyətin genetik mutasiyalar və xərçəngləşməyə səbəb olmaq riski var idi.

Tədqiqatçılar, CRISPR üsulu ilə DNAya müdaxilə etmədən genləri aktivləşdirərək hüceyrələrin kök hüceyrələrə çevrilməsini təmin etdi.

Məlum olduğu kimi, CRISPR sistemindəki Cas9 fermenti DNA-nı müəyyən nahiyələrdən kəsmək qabiliyyətinə malikdir. Bu tədqiqatda Cas9-un kəsmək qabiliyyəti dəyişdirildi və DNA-nı kəsməsi əngəlləndi. Beləliklə, hədəf geni heç bir mutasiya yaratmadan aktivləşdirməsi təmin edildi. Bu üsula CRISPRa adı verildi.

Bəs bu tədqiqat bizim üçün nə ifadə edir?

• DNA-da mutasiya yaratmadan dəri hüceyrələrinin pluripotent hüceyrələrə çevrilməsini təmin edən CRISPR üsulu hazırlandı.
• Bu üsul bir çox elmi nüfuz sahibi tərəfindən hüceyrə diferensiasiyası üçün təhlükəsiz yol kimi təsvir edilir.
• Tədqiqatın hüceyrələrin yenidən proqramlaşdırılması, biobanklar, dərman kəşfləri və embriologiya kimi mövzularda böyük asanlıq yaratması gözlənilir.