Diabet dərmanı qlitazon Parkinson xəstəliyinin qarşısını almaqda istifadə oluna bilərmi?

PLOS Medicine jurnalında cəmi 2 gün əvvəl dərc edilən tədqiqatda diabet xəstələrində istifadə olunan qlitazon qrupu dərmanlarının təsir etdiyi yolun Parkinson xəstəliyinin qarşısının alınmasında hədəf ola biləcəyi göstərildi.

Parkinson xəstəliyi nisbətən geniş yayılmış, yavaş gedişli, irəliləyən sinir sistemi xəstəliyidir. Bədən hərəkətlərinin idarə olunmasına cavabdeh dopamin hormonunu istehsal edən sinir hüceyrələrinin tədricən itməsi səbəbindən inkişaf edir. Dopamin istehsal edən hüceyrələrin %60 ilə %80-i itdikdə yetərli dopamin istehsal oluna bilmir və Parkinson xəstəliyinin əlamətləri ortaya çıxır. Parkinson xəstəliyi gənc yaşlarda da görülə bilsə də, orta yaranma yaşı 60-dır. Parkinson birbaşa xəstənin həyatını itirməsinə səbəb olmur. Lakin titrəmə, hərəkətlərin yavaşlaması, əzələ yığılması, qeyri-sabit yeriş, yuxu pozuntuları, qəbizlik, qoxu hissinin itkisi, ciddi görünüşlü üz (maska üz) kimi problemlər yaradaraq xəstənin həyatına ciddi təsir edir. Parkinson xəstəliyini tam aradan qaldırmağa yönəlmiş müalicə hələ yoxdur. Dopamin istehsal edən sinir hüceyrələrinin itkisi də hələ dayandırıla bilmir, buna görə xəstəliyin irəliləməsinin də qarşısı alınmır. Yalnız şikayətləri azaltmaq üçün dopamin xaricdən dərmanlarla təmin edilməyə çalışılır. Buna görə Parkinson xəstəliyinin qarşısının alınması klinik tədqiqatların mühüm maraq sahəsidir. Bu tədqiqatlardan biri də 2 gün əvvəl PLOS Medicine jurnalında dərc edilmişdir. Tədqiqat diabetdə istifadə olunan qlitazon qrupu dərmanlarının Parkinson riskini azaltdığını göstərmiş və bu dərmanların bədəndə istifadə etdiyi PPAR qamma adlı yolu Parkinsonun qarşısının alınması üçün mühüm hədəfə çevirmişdir.

Qlitazonlar Tip 2 diabetdə (yetkin tip şəkər xəstəliyi) istifadə olunan və ağızdan qəbul edilən dərmanlardır. Bədəndə insulin müqavimətini azaldıb insulinin təsirini artıraraq hüceyrələrin qlükoza (şəkər) istehlakını artırırlar. Həmçinin yan təsir kimi hipoqlikemiyaya (qan şəkərinin lazım olduğundan aşağı olması) səbəb olma riski aşağıdır və yaxşı xolesterin dediyimiz HDL səviyyəsini də dəstəkləyir. Ürək tutması riskinin yüksək olması, müəyyən qədər (orta hesabla 2-5 kg) çəki artırması isə çatışmazlıqlarıdır. Buna görə ürək çatışmazlığı olanlarda və ya ürək çatışmazlığı riski yüksək şəxslərdə üstünlük verilmir. PPAR qamma adlı yol vasitəsilə təsir edən bu dərmanlar uyğun diabet xəstələrində yaxşı seçimdir. Həmçinin aparılan laboratoriya və heyvan təcrübələrində qlitazonların sinir hüceyrələrini qoruyucu təsiri də göstərilmişdir. Bundan yola çıxılaraq qlitazonların Parkinson xəstəliyinin qarşısının alınmasında da təsirli ola biləcəyi düşünülmüş və qlitazon istifadə edən diabet xəstələri ilə digər diabet dərmanları istifadə edən xəstələr Parkinsonun inkişaf nisbətləri baxımından müqayisə edilmişdir.

Tədqiqatda 45 mini qlitazon, 120 mini digər diabet dərmanları istifadə edən 165 min diabet xəstəsi qiymətləndirilmiş və təxminən 14 il izlənmişdir. İzləmə ərzində qlitazon istifadə edənlərin 175-nə, digər diabet dərmanları istifadə edənlərin 571-nə Parkinson diaqnozu qoyulmuşdur. Yəni qlitazon istifadə edən diabet xəstələrində Parkinson əhəmiyyətli dərəcədə daha az görülmüşdür.

Nəticə etibarilə, bu tədqiqata görə qlitazon qrupu diabet dərmanları Parkinson riskində müəyyən azalma təmin edə bilər. Lakin səbəb ola biləcəkləri ciddi yan təsirlər üzündən bu dərmanlar sağlam insanlarda Parkinson riskini azaltmaq və ya araşdırma məqsədilə istifadə edilə bilməz. Buna görə bu tədqiqatın əsas əhəmiyyəti qarşıdakı dövrlərdə aparılacaq tədqiqatlar üçün PPAR qamma yolunu potensial dərman hədəfinə çevirməsi və Parkinson xəstəliyinin qarşısının alınmasında ümid vəd etməsidir.